Một năm âm lịch của người Việt có khoảng mười dịp lễ tết mà nhiều gia đình vẫn giữ: Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, Hàn thực mùng 3 tháng 3, Thanh minh, Đoan ngọ mùng 5 tháng 5, rằm tháng Bảy, Trung thu rằm tháng Tám, Tết cơm mới, Tết Hạ nguyên rằm tháng Mười và ông Công ông Táo 23 tháng Chạp. Trừ Thanh minh tính theo tiết khí, các dịp còn lại đều cố định theo ngày âm, nên ngày dương thay đổi từng năm.
Không nhà nào bắt buộc làm đủ cả mười dịp. Có nhà chỉ giữ Tết, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và Táo quân; có nhà ở quê làm thêm Hàn thực, cơm mới. Phần dưới đây xếp các dịp theo tháng, ghi rõ dịp nào cần lo từ sớm, dịp nào chỉ cần chuẩn bị trong một buổi, để bạn ngồi cùng bố mẹ chọn ra những dịp nhà mình giữ và chia việc cho cả năm.
Bảng các dịp lễ tết theo tháng âm lịch
Bảng sau gom những dịp phổ biến nhất. Cột "lo trước" là khoảng thời gian thường cần để chuẩn bị cho một gia đình bình thường, không phải quy định. Nhà đông người, phải về quê hay đặt đồ thì cộng thêm vài ngày.
| Tháng âm | Dịp | Lớn hay nhỏ | Lo trước khoảng |
|---|---|---|---|
| Tháng Giêng, mùng 1–3 | Tết Nguyên đán | Lớn nhất năm | 3–4 tuần |
| Tháng Giêng, ngày 15 | Rằm tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu) | Lớn | 3–5 ngày |
| Tháng Ba, ngày 3 | Tết Hàn thực | Nhỏ, chủ yếu miền Bắc | 1–2 ngày |
| Khoảng đầu tháng 4 dương | Thanh minh, tảo mộ | Vừa, nặng ở khâu đi lại | 1–2 tuần nếu phải về quê |
| Tháng Năm, ngày 5 | Tết Đoan ngọ | Nhỏ | 1–2 ngày |
| Tháng Bảy, ngày 15 | Rằm tháng Bảy, Vu Lan | Lớn | 4–7 ngày |
| Tháng Tám, ngày 15 | Tết Trung thu | Vừa, trọng tâm là trẻ nhỏ | 1 tuần |
| Tháng Mười | Tết cơm mới, Tết Hạ nguyên | Nhỏ, tuỳ vùng | 1–2 ngày |
| Tháng Chạp, ngày 23 | Ông Công ông Táo | Vừa | 2–3 ngày |
Ngày dương của từng dịp năm nay bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại, đối chiếu hai nguồn rồi mới ghi vào lịch chung. Đừng tự cộng trừ từ năm trước, vì năm có tháng nhuận làm cả loạt ngày dương lệch đi gần một tháng.
Dịp nào lớn, dịp nào nhỏ: cách nhìn để không ôm đồm
Tết Nguyên đán là dịp duy nhất cần lên kế hoạch theo tuần. Nó kéo theo dọn nhà, sắm đồ, tất niên, giao thừa, đi chúc Tết, hoá vàng. Mọi dịp khác chỉ là một buổi cúng và một bữa cơm, có thể gói trong một hai ngày.
Rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy là hai rằm nhiều nhà làm to hơn rằm thường. Mâm có thể đầy đủ hơn, có nhà mời thêm anh em sang ăn. Nếu nhà bạn đã có nếp làm rằm mùng một hằng tháng thì hai rằm này chỉ cần nâng thêm một bậc, không phải bắt đầu từ đầu.
Hàn thực, Đoan ngọ, cơm mới, Hạ nguyên là các dịp nhỏ. Nhiều nhà ở thành phố chỉ làm món đặc trưng cho cả nhà ăn: đĩa bánh trôi, bát chè kê, rượu nếp, mâm cơm có gạo mới. Có nhà thắp hương báo cáo tổ tiên, có nhà không; cả hai đều bình thường.
Thanh minh nặng về hậu cần hơn nghi lễ. Cái khó là sắp xếp cả nhà cùng về quê một ngày, mang dụng cụ dọn mộ, hẹn họ hàng. Nếu mộ ở xa, việc đặt vé và xin nghỉ phải tính từ hai tuần trước.
Trung thu xoay quanh trẻ nhỏ. Người lớn lo đèn, bánh, mâm phá cỗ; nhà không có trẻ con thì nhiều khi chỉ còn bữa bánh với ông bà.
Ví dụ một gia đình chọn dịp nào giữ
Nhà ông Bình ở Ninh Bình (trước là Nam Định) có ba người con: hai người ở TP Hồ Chí Minh, một người ở Hà Nội. Ông bà đã ngoài bảy mươi. Tết năm ngoái, cả nhà ngồi lại và thống nhất như sau: Tết Nguyên đán và Thanh minh thì ai cũng cố về; rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và 23 tháng Chạp thì người con ở Hà Nội về phụ, hai người ở xa gửi tiền và gọi video; Hàn thực, Đoan ngọ, cơm mới thì ông bà tự làm gọn, con cháu chỉ cần gọi điện hỏi thăm.
Cách chia này có ba cái lợi. Một là ông bà biết trước dịp nào có người phụ, không phải gồng một mình. Hai là người con ở xa không áy náy vì đã được giao phần rõ ràng. Ba là năm sau chỉ cần mở lại bản thống nhất, chỉnh vài chỗ, không phải bàn lại từ đầu.
Điều nhà ông Bình làm không phải là mẫu chung. Nhà khác có thể giữ Trung thu vì đông cháu nhỏ, bỏ Hàn thực vì không quen. Cái đáng học là việc ngồi lại một lần, viết ra dịp nào giữ, ai lo phần nào, thay vì mỗi năm đến sát ngày mới gọi điện hỏi nhau.
Lập lịch lễ tết cho cả năm trong một buổi
Làm việc này vào khoảng tháng Chạp hoặc ngay sau Tết, khi lịch năm mới đã có. Một người cầm điện thoại, một người ghi, ông bà ngồi cạnh để quyết.
- Liệt kê tất cả dịp nhà mình có giữ, kể cả dịp nhỏ chỉ nấu một món. Hỏi ông bà xem nhà có dịp riêng nào không, ví dụ lễ của làng, của họ.
- Tra ngày dương của từng dịp trong năm ở lịch vạn niên và ứng dụng lịch trên điện thoại; hai nguồn khớp mới ghi.
- Đánh dấu ngày nào rơi vào ngày làm việc, ngày nào rơi vào cuối tuần. Dịp rơi giữa tuần thì bàn trước: làm buổi tối hay nhờ người ở gần.
- Ghi người chịu trách nhiệm chính cho từng dịp. Mỗi dịp chỉ một người chính, những người khác là người phụ.
- Cài nhắc trên điện thoại cho từng dịp, nhắc trước theo cột "lo trước" ở bảng trên, chia sẻ cho cả nhà.
- Lưu bản ghi này ở nơi cả nhà mở được, cuối năm xem lại dịp nào làm trục trặc để sửa.
Buổi lập lịch này thường mất chưa tới một tiếng, nhưng tránh được cảnh sáng rằm mới nhớ ra chưa mua hoa.
Những chỗ hay nhầm khi nhìn lịch lễ tết
Phần lớn sự cố trong các dịp lễ tết không đến từ việc không biết làm, mà đến từ nhầm ngày hoặc nhầm tên dịp. Một số chỗ hay gặp:
- Nhầm Hàn thực với Thanh minh. Hàn thực là mùng 3 tháng 3 âm lịch, cố định theo ngày âm. Thanh minh là tiết khí, rơi khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch. Hai dịp có năm sát nhau, có năm cách xa.
- Nghĩ 23 tháng Chạp luôn là cuối tuần trước Tết một tuần. Thực tế từ 23 tháng Chạp đến mùng 1 Tết là bảy hoặc tám ngày tuỳ tháng Chạp đủ hay thiếu.
- Nghĩ đêm 30 lúc nào cũng có. Tháng Chạp thiếu chỉ có 29 ngày, giao thừa là đêm 29.
- Cài nhắc lặp lại theo ngày dương. Lịch dương lặp hằng năm sẽ trôi xa dần ngày âm thật.
- Coi rằm tháng Bảy và Vu Lan là hai ngày khác nhau. Cả hai cùng là ngày 15 tháng Bảy, chỉ là hai lớp phong tục cùng một ngày.
Mỗi khi thấy một ngày "có vẻ lạ" so với trí nhớ, cách kiểm nhanh nhất là mở hai nguồn lịch ra so. Đừng tranh luận dựa vào trí nhớ năm ngoái.
Những việc không cần làm cho đủ
Sách báo và mạng xã hội thường liệt kê rất nhiều thứ cho mỗi dịp: mâm ngũ quả phải đủ màu nào, mâm cỗ phải bao nhiêu món, phải mua đồ gì. Nhiều nhà ở thành phố đọc xong thấy áp lực và bỏ luôn cả dịp. Theo tập quán phổ biến, cốt lõi của các dịp lễ tết là nhớ đến ông bà tổ tiên và cả nhà có một bữa cơm cùng nhau; phần còn lại mỗi nhà một kiểu.
Bạn không cần mua đồ theo danh sách người khác. Hỏi ông bà xem nhà mình xưa nay làm thế nào, giữ đúng nếp ấy, rồi gọn bớt chỗ nào con cháu không kham nổi. Có nhà chuyển mâm cỗ mặn sang mâm chay cho nhẹ, có nhà làm chung rằm tháng Bảy với Vu Lan trong một bữa, có nhà gộp Tết cơm mới và Hạ nguyên. Đó là lựa chọn của từng nhà.
Cũng không cần lo "làm sai". Những câu kiểu làm thế này sẽ xui cả năm thường chỉ là lời truyền miệng. Nếu trong nhà có người lớn quan tâm đến một chi tiết nào đó, hãy làm theo ý người lớn để họ yên lòng; nếu không ai để ý, bạn cứ làm theo cách vừa sức.
Câu nên hỏi ông bà trước khi chốt lịch cả năm
Lịch lễ tết của mỗi nhà mang dấu riêng của quê, của họ, của chính ông bà. Những câu sau giúp bạn nghe được phần riêng ấy trước khi nó chỉ còn trong trí nhớ một người:
- Nhà mình xưa nay giữ những dịp nào trong năm, dịp nào ông bà thấy không thể bỏ?
- Có dịp nào của làng, của họ mà con cháu phải về, ví dụ ngày giỗ tổ họ, ngày hội làng, ngày tảo mộ chung?
- Mỗi dịp nhà mình thường nấu những món gì, món nào ông bà muốn giữ, món nào bớt được?
- Ai trong họ hay đứng ra lo các dịp chung, cần báo cho ai khi nhà mình không về được?
- Dịp nào ông bà muốn con cháu về đông đủ, dịp nào chỉ cần gọi điện?
- Có thứ gì ông bà quen tự tay làm và không muốn người khác làm thay?
Ghi câu trả lời ngay vào bản lịch chung, kèm tên người nói và năm hỏi. Vài năm sau đọc lại, đó là phần nếp nhà quý nhất, vì nó cho thấy vì sao nhà mình làm như vậy chứ không chỉ làm cái gì.
Nếu ông bà và bố mẹ có ý khác nhau, ví dụ ông muốn giữ Hàn thực còn bố mẹ thấy không cần, thì cứ ghi cả hai ý rồi để người lớn tự bàn. Con cháu không cần đứng ra phân xử, chỉ cần giữ cho bản ghi đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Ngày lễ tết âm lịch nào cố định, ngày nào thay đổi?
Các dịp ghi theo ngày âm như mùng 1 Tết, rằm tháng Giêng, mùng 3 tháng 3, mùng 5 tháng 5, rằm tháng Bảy, rằm tháng Tám, 23 tháng Chạp đều cố định theo âm lịch nhưng đổi ngày dương mỗi năm. Riêng Thanh minh tính theo tiết khí nên gần như cố định theo dương lịch, quanh ngày 4 hoặc 5 tháng 4.
Nhà ở chung cư có cần làm đủ các dịp lễ tết không?
Không có quy định nào bắt phải làm đủ. Nhiều nhà ở chung cư chỉ giữ Tết, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và 23 tháng Chạp, các dịp nhỏ thì nấu món đặc trưng cho cả nhà ăn. Quan trọng là cả nhà thống nhất với nhau và hỏi ý ông bà.
Tết Hạ nguyên là ngày nào?
Tết Hạ nguyên là rằm tháng Mười âm lịch. Cùng với Thượng nguyên rằm tháng Giêng và Trung nguyên rằm tháng Bảy, đây là ba ngày rằm lớn theo cách gọi xưa. Ngày nay nhiều nhà ở thành phố làm Hạ nguyên gọn như một rằm thường.
Lịch lễ tết nên ghi ở đâu cho cả nhà cùng xem?
Cách gọn nhất là tạo một lịch chung trên ứng dụng lịch của điện thoại, mời cả nhà vào và cài sự kiện lặp theo âm lịch. Nhà có ông bà không dùng điện thoại thì ghi thêm một tờ giấy dán cạnh lịch treo tường.
Năm có tháng nhuận thì các ngày lễ tết thay đổi thế nào?
Ngày âm của các dịp không đổi, nhưng ngày dương tương ứng có thể lệch xa so với năm trước, nhất là các dịp sau tháng nhuận. Vì vậy năm nào cũng nên tra lại lịch và đối chiếu hai nguồn trước khi cài nhắc.
Con cháu ở xa không về được thì giữ lễ tết thế nào?
Nhiều nhà chia việc: người ở gần phụ ông bà trực tiếp, người ở xa gửi phần đóng góp, đặt đồ giao tận nhà và gọi video vào giờ cả nhà ngồi ăn. Điều cần là báo trước để ông bà biết dịp đó có ai ở bên.