Khi không về được đám giỗ, việc nên làm là báo sớm và báo đúng người, nhận trọn một phần việc làm được từ xa (gọi mời, đặt đồ, nhắc lịch, ghi chép), góp phần chi phí theo cách nhà đã thống nhất, hẹn một cuộc gọi ngắn vào lúc cả nhà ngồi vào mâm, và về thăm bù vào dịp gần nhất. Người ở nhà cần thấy bạn có mặt bằng việc, không chỉ bằng lời hỏi thăm.
Con cháu đi làm ăn xa, đi học, lấy chồng lấy vợ ở tỉnh khác hay ra nước ngoài là chuyện của hầu hết các gia đình bây giờ. Vắng một năm giỗ không phải chuyện lớn với đa số nhà, nhưng cách vắng thì có thể khiến người ở nhà thấy được chia sẻ hay thấy bị bỏ lại. Bài này nói về cách vắng cho có trách nhiệm, để năm sau bạn về vẫn thấy mình là người trong cuộc.
Báo sớm, và báo cho ai
Ngay khi biết năm nay không về được, báo luôn, đừng đợi đến tuần cuối. Người lo chính cần biết để tính số mâm, chia lại việc mà bạn có thể đã nhận, và không phải mỏi mắt đợi bạn đến sáng giỗ. Mốc dễ nhớ là báo cùng lúc với lần họp nhà chia việc, khoảng hai tuần trước.
Báo cho ba người: người chủ trì giỗ (thường là bố mẹ hoặc anh chị cả), người lo chính năm nay nếu khác người chủ trì, và người được giao việc chung với bạn. Báo riêng từng người bằng cuộc gọi, rồi mới thông báo trong nhóm chat gia đình. Thứ tự này quan trọng: người lớn nghe tin từ chính bạn sẽ dễ chịu hơn đọc được trong nhóm.
Nói lý do ngắn gọn và thật. Không cần kể lể, nhưng cũng không nên nói mơ hồ kiểu “bận chút việc”. Ví dụ chị Mai làm điều dưỡng ở TP Hồ Chí Minh, quê ở Quảng Nam cũ nay thuộc Đà Nẵng, năm nay trùng ca trực không đổi được: chị gọi cho mẹ nói đúng như vậy, hỏi mẹ năm nay làm mấy mâm, rồi xin nhận phần gọi mời họ hàng và đặt bánh. Mẹ chị không còn thấy đó là “không về” mà là “về theo cách khác”.
Việc làm được từ xa: chọn trọn một phần
Nhận việc từ xa thì nhận trọn, đừng nhận nửa vời. Bảng dưới liệt kê những việc thật sự làm được qua điện thoại, kèm mức đỡ cho người ở nhà.
| Việc | Làm thế nào từ xa | Mức đỡ cho người ở nhà |
|---|---|---|
| Gọi mời họ hàng | Gọi từng nhà theo danh sách, ghi lại ai nhận lời | Lớn, vì tốn nhiều thời gian trong tuần |
| Đặt xôi, giò, bánh, hoa | Gọi người bán quen ở quê, hẹn giờ giao, nhắc lại hôm trước | Vừa đến lớn |
| Đặt thuê bàn ghế, bát đĩa | Gọi bên cho thuê ở quê, xác nhận ngày giao và ngày lấy lại | Lớn với nhà neo người |
| Nhắc lịch trong nhóm gia đình | Gửi tin chốt ngày, nhắc ba ngày trước, trả lời câu hỏi | Vừa |
| Đếm khách, tính mâm | Giữ danh sách, cộng số, báo người đi chợ | Vừa |
| Ghi chép cho năm sau | Sau giỗ gọi hỏi lại, ghi thực đơn, số khách vào sổ chung | Nhỏ trước mắt, lớn về lâu dài |
Chọn một hoặc hai việc, nhận trọn từ đầu đến cuối, và báo lại khi xong. Một người ở xa nhận hẳn việc gọi mời cả họ thường đỡ cho người ở nhà nhiều hơn một khoản tiền gửi về.
Gọi video vào lúc nào cho hợp
Không gọi lúc đang làm lễ. Lúc người chủ trì đang làm lễ, cả nhà đang đứng trước bàn thờ, điện thoại đổ chuông hay một người cầm máy quay quanh dễ làm phân tâm. Nếu muốn được thấy phần lễ, nhắn trước để một người đặt máy cố định ở góc, không đi lại.
Thời điểm hợp nhất là khi cả nhà vừa ngồi vào mâm. Lúc này mọi người đã xong việc, đang vui, người lớn có thời gian cầm máy nói vài câu. Cuộc gọi năm mười phút là vừa, đủ chào ông bà, cô chú, hỏi thăm vài người.
Hẹn giờ trước với một người cụ thể. Nhắn một người không đứng bếp, ví dụ em út hoặc cháu lớn, nhờ gọi cho mình khi cả nhà ngồi xuống. Đừng gọi vào máy người nấu chính.
Chuẩn bị câu để nói. Hỏi thăm sức khoẻ các cụ, cảm ơn người lo chính bằng tên, nói mình đã làm được phần việc gì. Cụ thể vậy người nghe thấy bạn có mặt thật.
Với người lớn tuổi nghe kém. Nhờ người cầm máy đưa sát và bật loa ngoài vừa đủ, nói chậm, câu ngắn. Đừng để cuộc gọi biến thành màn hỏi đi hỏi lại trước cả mâm.
Ở nước ngoài, lệch múi giờ thì làm gì
Con cháu ở nước ngoài thường gặp hai chuyện: lệch giờ và không có bàn thờ. Lệch giờ thì tính trước giờ ăn ở nhà là mấy giờ chỗ mình. Ở châu Âu, giờ trưa Việt Nam là sáng sớm; ở Bắc Mỹ, giờ trưa Việt Nam rơi vào khoảng tối hôm trước hoặc quá nửa đêm, tuỳ bang và tuỳ mùa. Đặt nhắc trên ứng dụng lịch theo giờ Việt Nam để khỏi tính nhầm.
Về ngày, nhiều người ở xa vẫn nhớ theo ngày âm ở nhà, tức ngày dương ở Việt Nam. Cũng có người làm theo ngày tương ứng ở nơi mình sống. Không có quy định nào ép buộc; cách phổ biến là theo ngày nhà làm cỗ ở Việt Nam để còn gọi về cùng lúc.
Về việc tưởng nhớ tại nơi ở, nhiều gia đình ở nước ngoài có một góc nhỏ với ảnh người đã khuất, bình hoa, ít trái cây, và ngày giỗ thì nấu một món người đó thích rồi cả nhà ăn cùng nhau. Có nhà thắp nén hương nếu nơi ở cho phép, có nhà chỉ thắp nến hoặc không thắp gì. Đây là chuyện của từng nhà, cái chung là dành một lúc trong ngày để nhớ và kể cho con mình nghe về ông bà.
Gửi gì về khi không về được
Gửi về là cách góp phần rõ ràng, nhưng nên gửi theo cách người ở nhà dùng được ngay:
- Góp phần chi phí: theo cách nhà đã thống nhất, gửi trước ngày đi chợ chứ đừng gửi sau giỗ. Gửi cho người lo chính, kèm tin nhắn ghi rõ là phần góp giỗ.
- Đặt đồ giao tận nhà: hoa, bánh, trái cây đặt từ người bán ở quê, giao đúng hôm trước giỗ. Cách này vừa là quà, vừa đỡ một chuyến đi chợ.
- Đặc sản nơi mình ở: gửi trước cả tuần để kịp, chọn thứ để được lâu và nhà dùng được trong mâm hoặc làm quà cho khách.
- Phần biếu riêng cho người lớn: nhiều người gửi riêng chút quà cho ông bà hoặc bố mẹ nhân ngày giỗ, kèm lời hỏi thăm.
Đừng gửi đồ cồng kềnh cần người ở nhà đi nhận xa, hay đồ cần chế biến công phu sát ngày. Món quà thành gánh nặng thì ngược ý. Trước khi gửi, hỏi người lo chính một câu “nhà đang thiếu gì” là cách chắc nhất; nhiều khi câu trả lời là một thứ rất nhỏ như thêm bát đĩa, thêm đá lạnh, hay người chở các cụ, mà người ở xa vẫn thu xếp được qua điện thoại.
Về bù vào dịp khác và nói với người ở nhà
Không về được giỗ thì về thăm vào dịp gần nhất có thể: một cuối tuần sau đó, dịp nghỉ lễ, hoặc rằm tháng sau. Khi về, ra thắp hương, ngồi với bố mẹ hoặc người chủ trì nghe kể năm nay giỗ thế nào, ai đến, có chuyện gì. Nhiều người lớn tuổi coi trọng lần về bù này không kém gì ngày giỗ.
Nếu người ở nhà, thường là anh chị em sống gần bố mẹ, có lời than năm nào cũng phải gánh hết, đừng tranh luận ai làm nhiều ai làm ít. Câu nên nói là cảm ơn cụ thể và đề nghị cụ thể: “Năm nay chị lo hết rồi, năm sau em xin nhận trọn phần mời họ và đặt đồ, và em sẽ cố về trước một ngày để dọn sau giỗ.” Rồi làm đúng như vậy.
Nếu năm nào cũng không về được, nên nói chuyện thẳng với cả nhà về một cách sắp xếp lâu dài, ví dụ nhận cố định phần việc từ xa và về vào một dịp cố định khác trong năm như Tết hoặc Thanh minh. Rõ ràng từ đầu đỡ hơn mỗi năm một lời xin lỗi.
Một chi tiết nhỏ mà nhiều người ở xa quên: hỏi xin ảnh mâm cỗ và ảnh cả nhà năm nay, lưu lại. Vài năm sau, chính những tấm ảnh đó giúp bạn kể cho con mình nghe ông bà, cô chú đã cùng nhau lo giỗ ra sao.
Những điều nên tránh khi vắng mặt
Im lặng đến sát ngày. Người ở nhà vẫn tính phần cho bạn, đến sáng giỗ mới biết bạn không về. Đây là điều làm người lo chính phật lòng nhất.
Chỉ gửi tiền rồi coi như xong. Tiền giúp được, nhưng nhiều nhà cần người hơn cần tiền. Nhận thêm một việc làm được từ xa thì phần góp của bạn mới trọn.
Đăng ảnh đi chơi đúng ngày giỗ. Có thể bạn vắng vì việc chính đáng, nhưng ảnh đi chơi xuất hiện đúng hôm giỗ dễ làm người ở nhà nghĩ khác. Để hôm khác hãy đăng.
Góp ý cách làm khi mình không có mặt. Bình luận món này món kia, mời người này người kia trong khi không trực tiếp làm thì dễ gây khó chịu. Góp ý nên nói riêng, trước khi việc đã chốt.
Hứa về rồi đổi ý sát ngày. Nếu chưa chắc, nói rõ là chưa chắc và hẹn ngày trả lời dứt khoát. Người lo chính thà biết sớm “có thể không về” còn hơn tính phần rồi chờ đợi.
Nhờ người ở nhà làm hộ phần việc mình đã nhận. Đã nhận việc gọi mời mà đến sát ngày lại nhờ người ở nhà gọi giúp là đẩy việc ngược về. Việc đã nhận thì làm đến cùng, vướng thì báo sớm để người khác chủ động.
Câu hỏi thường gặp
Không về được đám giỗ bố mẹ thì nên báo khi nào?
Báo ngay khi biết, tốt nhất cùng lúc với buổi họp nhà chia việc khoảng hai tuần trước. Gọi riêng cho người chủ trì và người lo chính trước, rồi mới nói trong nhóm chat gia đình.
Ở xa có thể giúp gì cho đám giỗ ngoài gửi tiền?
Gọi mời họ hàng, đặt xôi giò bánh hoa ở quê, đặt thuê bàn ghế, nhắc lịch trong nhóm gia đình, giữ danh sách khách để tính mâm, và ghi chép lại sau giỗ cho năm sau. Nhận trọn một việc từ đầu đến cuối.
Có nên gọi video trong lúc gia đình đang làm lễ giỗ không?
Thường không nên vì dễ làm phân tâm. Thời điểm hợp hơn là khi cả nhà vừa ngồi vào mâm. Nếu muốn thấy phần lễ, nhờ một người đặt điện thoại cố định ở góc phòng, không cầm đi lại.
Ở nước ngoài thì ngày giỗ tính theo giờ nào?
Cách phổ biến là theo ngày nhà làm cỗ ở Việt Nam để còn gọi về cùng lúc. Bạn đặt nhắc theo giờ Việt Nam trên ứng dụng lịch để khỏi tính nhầm múi giờ. Mỗi nhà có thể chọn cách khác.
Không về giỗ được thì có cần về thăm bù không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều người lớn tuổi rất quý lần về bù. Về dịp gần nhất có thể, ra thắp hương và ngồi nghe bố mẹ kể năm nay giỗ thế nào là đủ ý.
Năm nào cũng không về được giỗ thì làm sao cho phải?
Nói thẳng với cả nhà một cách sắp xếp lâu dài: nhận cố định phần việc làm được từ xa, góp phần chi phí đều đặn, và chọn một dịp cố định trong năm như Tết hoặc Thanh minh để chắc chắn về.