Phân công đám giỗ cho êm nhất là liệt kê toàn bộ việc ra giấy trước, ước lượng mỗi việc tốn bao nhiêu công, rồi mới chia theo sức và theo chỗ ở của từng người, chứ không chia mặc định theo vai con trưởng, con út hay dâu rể. Mỗi việc gắn với một tên cụ thể, người ở xa nhận việc làm được từ xa, người ở gần ôm nhiều việc thì được bù ở phần khác.
Phần lớn chuyện giận nhau trong nhà sau đám giỗ không đến từ tiền mà đến từ công: người đứng bếp từ sáng thấy mình làm hết, người ở xa thấy mình bị trách oan. Một bảng việc rõ ràng giải được phần lớn chuyện đó, và bài này đi từng bước cách lập bảng ấy.
Vì sao việc giỗ hay lệch về một người
Ở rất nhiều gia đình, việc giỗ mặc nhiên rơi vào người ở gần bố mẹ nhất hoặc người giữ bàn thờ. Năm đầu thì không sao, nhưng sau năm bảy năm, người đó bắt đầu thấy nặng, còn những người khác không biết cụ thể nặng ở chỗ nào vì họ chỉ thấy mâm cỗ đã bày sẵn khi về tới. Không ai cố ý đùn đẩy, chỉ là không ai nhìn thấy toàn bộ khối việc.
Chuyện thứ hai là chia theo vai. Nếp cũ ở nhiều nơi coi con dâu là người lo bếp, con trai trưởng là người lo lễ, con gái đã lấy chồng thì về như khách. Nếp đó có lý do lịch sử của nó và nhiều nhà vẫn giữ, nhưng khi con cháu mỗi người một nơi, có người làm ca, có người con nhỏ, thì chia cứng theo vai dễ đặt việc nặng nhất lên người ít thời gian nhất.
Lấy ví dụ nhà bà Hạnh ở Huế có bốn người con: con trai cả ở Đà Nẵng, con gái thứ hai ở ngay trong thành phố, hai người út ở TP Hồ Chí Minh. Theo nếp, dâu cả lo bếp, nhưng dâu cả đang làm ở bệnh viện và hay trực đúng cuối tuần. Người thật sự rảnh tay lại là chị thứ hai. Chia lại theo sức thì không ai mất mặt, chỉ cần cả nhà ngồi lại nhìn cùng một bảng việc.
Liệt kê việc trước khi chia: bảng việc mẫu
Đừng chia khi chưa thấy hết việc. Bảng dưới gom việc của một đám giỗ cỡ vừa thành từng nhóm, kèm mức công và việc đó có làm được từ xa hay không. Nhà bạn thêm bớt dòng cho đúng thực tế.
| Nhóm việc | Mức công | Làm từ xa được không |
|---|---|---|
| Tra ngày, chốt ngày làm cỗ, báo nhóm chat gia đình | Nhẹ | Được |
| Gọi điện mời họ hàng, ghi danh sách nhận lời | Vừa | Được |
| Đặt xôi, giò, bánh, hoa; theo dõi giao hàng | Vừa | Được một phần |
| Mượn bàn ghế, bát đĩa; trả lại sau giỗ | Nặng | Không |
| Đi chợ đồ khô và đồ tươi | Nặng | Không |
| Nấu các món chính | Rất nặng | Không |
| Lau dọn bàn thờ, nhà cửa trước giỗ | Vừa | Không |
| Đón khách, rót nước, trông người già | Vừa | Không |
| Dọn dẹp, rửa bát, chia phần mang về | Nặng | Không |
| Ghi chép lại thực đơn, số khách cho năm sau | Nhẹ | Được |
Nhìn bảng sẽ thấy ngay: phần lớn việc nặng không làm từ xa được. Đó là lý do người ở gần luôn thấy mình gánh nhiều, và cũng là lý do người ở xa nên nhận trọn những việc nhẹ mà làm được từ xa thay vì chỉ góp tiền.
Ba kiểu chia việc phổ biến và hợp với nhà nào
Chia theo nhóm việc cố định. Mỗi người nhận một nhóm việc năm nào cũng làm: người lo chợ, người lo bếp, người lo khách. Ưu điểm là ai cũng thành thạo phần mình, năm sau làm nhanh hơn năm trước. Hợp với nhà có anh chị em ở gần nhau, ít thay đổi chỗ ở.
Luân phiên người lo chính theo năm. Mỗi năm một anh chị em đứng ra làm “trưởng ban”, những người khác phụ. Cách này chia đều gánh nặng qua nhiều năm, nhưng đòi hỏi người lo chính năm đó phải về sớm vài ngày, và cần có sổ ghi chép để người sau không phải làm lại từ đầu.
Chia theo chỗ ở. Người ở gần nhận việc tại chỗ, người ở xa nhận việc làm từ xa cộng phần đóng góp lớn hơn. Hợp với nhà con cháu tản mát nhiều tỉnh, nhưng phải nói rõ phần bù để người ở gần không thấy thiệt.
Kết hợp. Thực tế nhiều nhà trộn: bếp cố định cho người nấu khéo nhất, còn đón khách, dọn dẹp thì luân phiên. Không có kiểu nào đúng cho mọi nhà; kiểu nào cả nhà cùng gật đầu là kiểu dùng được.
Người ở gần gánh nhiều thì bù bằng cách nào
Bù không nhất thiết là tiền, và nhiều khi đưa tiền còn làm người ở gần thấy bị coi như người làm thuê. Có mấy cách bù mà nhiều nhà thấy dễ chịu hơn. Thứ nhất, người ở xa nhận trọn những việc làm được qua điện thoại: gọi mời họ hàng, đặt đồ, theo dõi giao hàng, nhắc lịch trong nhóm chat. Những việc này tưởng nhẹ nhưng chiếm nhiều thời gian của người ở gần trong tuần trước giỗ.
Thứ hai, người ở xa về sớm một ngày nếu được, và nhận hẳn phần dọn dẹp sau giỗ. Người nấu chính sau một buổi sáng đứng bếp thường mệt nhất vào buổi chiều; có người khác lo trọn việc rửa bát, trả đồ mượn là sự đỡ đần rõ ràng nhất. Thứ ba, đến lượt dịp khác như Tết hay ngày mừng thọ thì đổi vai, người ở xa đứng ra lo chính.
Điều quan trọng là nói ra. Một câu đơn giản trong buổi họp nhà như “năm nay chị Hai lo bếp, nên em nhận gọi mời cả họ và dọn sau giỗ” giúp mọi người thấy phần đóng góp của nhau, thay vì mỗi người tự nhẩm và tự ấm ức.
Việc hợp cho con dâu, con rể và các cháu
Dâu rể và cháu lớn là nguồn sức lớn nhưng hay bị giao việc theo thói quen. Một vài gợi ý để chia hợp lý hơn:
- Dâu rể mới về: năm đầu nên giao việc đi cùng người đã quen nếp nhà, ví dụ phụ bếp cùng mẹ chồng hoặc chị dâu, để học cách nhà làm thay vì bị đặt đứng một mình.
- Con rể: nhiều nhà để con rể ngồi tiếp khách như khách, nhưng nếu nhà neo người thì việc khuân bàn ghế, đi đón ông bà, trông bãi xe là việc vừa sức và dễ nhận.
- Cháu tuổi học sinh: bày bát đũa, rót nước, dẫn em nhỏ chơi chỗ khác cho bếp thoáng, đưa khăn cho khách. Việc nhỏ nhưng tập cho các cháu biết nếp giỗ trong nhà.
- Cháu đã đi làm: nhận các việc dùng điện thoại như lập nhóm nhắc lịch, ghi danh sách khách, chụp lại mâm cỗ để năm sau tham khảo.
- Người lớn tuổi: không giao việc chân tay, nhưng nên mời góp ý thực đơn, nhắc nếp cũ, và đứng làm lễ nếu là người chủ trì.
Đừng để cháu nhỏ chơi quanh bếp lúc đang chiên rán hay luộc gà. Một người được giao trông trẻ con là việc thật sự, không phải việc phụ.
Họp nhà ngắn để chốt phân công
Buổi họp không cần trang trọng, có thể là cuộc gọi video mười lăm phút vào tối cuối tuần, khoảng hai tuần trước giỗ. Trình tự gợi ý:
- Người lo chính đọc nhanh ngày làm cỗ, nơi làm và số mâm dự kiến.
- Đưa bảng việc ra, hỏi từng người nhận việc gì, ưu tiên việc mình làm tốt và làm được với chỗ ở của mình.
- Những việc chưa ai nhận thì bàn tiếp, không để “ai rảnh thì làm”.
- Chốt người dự phòng cho hai việc nặng nhất: nấu chính và dọn dẹp.
- Nói rõ phần bù cho người ở gần nếu có.
- Một người ghi lại kết quả, gửi vào nhóm chat gia đình ngay sau cuộc gọi để ai cũng xem lại được.
Kết quả ghi thành chữ có giá trị hơn mọi lời hứa miệng. Ba ngày trước giỗ, chỉ cần nhắn lại đúng tin đó và hỏi “mọi người vẫn ổn với phần mình chứ” là đủ để phát hiện ai đang gặp trục trặc.
Khi có người không làm phần mình
Hỏi lý do trước khi trách. Người ở xa không về được có thể vì con ốm, vì lịch làm việc đổi phút chót. Hỏi một câu thật lòng thường giải toả nhanh hơn một bình luận bóng gió trong nhóm chat.
Chuyển việc ngay, không đợi. Việc bị bỏ ngỏ nên chuyển cho người dự phòng đã chốt từ buổi họp. Có người dự phòng thì sự cố của một người không thành sự cố của cả nhà.
Đừng giải quyết ngay trong ngày giỗ. Ngày giỗ có họ hàng, có người lớn tuổi. Chuyện công bằng trong nhà nên để sau, nói riêng giữa anh chị em.
Sửa bảng việc cho năm sau. Nếu một người liên tục không làm được phần được giao, có thể việc đó không hợp với hoàn cảnh của họ. Đổi sang việc khác hợp hơn thay vì cứ giao lại rồi lại thất vọng.
Ghi nhận người đã gánh thêm. Sau giỗ, một lời cảm ơn cụ thể trong nhóm chat, kiểu “năm nay anh Ba đỡ phần chợ thay em Út, cả nhà cảm ơn anh”, giữ được hoà khí lâu hơn mọi sự sắp xếp khác.
Tự kiểm bảng phân công trước ngày giỗ ba hôm
Ba ngày trước giỗ, người lo chính nên đọc lại bảng phân công với vài câu hỏi tự kiểm. Mỗi câu trả lời “chưa” là một chỗ sắp vỡ:
- Mỗi việc nặng trong bảng đã có đúng một tên người, không phải “cả nhà” hay “ai rảnh”?
- Người nấu chính có ít nhất hai người phụ đã xác nhận giờ có mặt?
- Người đón khách là người không đứng bếp?
- Người dọn dẹp sau giỗ khác người nấu chính?
- Ai đón ông bà hoặc người lớn tuổi, đi phương tiện gì, đến lúc mấy giờ?
- Hai việc nặng nhất đều đã có người dự phòng, và người dự phòng biết mình là dự phòng?
Nếu có từ hai câu trở lên trả lời “chưa”, nhắn riêng từng người liên quan ngay hôm đó thay vì hỏi chung trong nhóm. Hỏi chung thì ai cũng nghĩ câu hỏi dành cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Theo tập quán, ai là người phải lo đám giỗ bố mẹ?
Theo tập quán phổ biến ở nhiều nơi, con trai trưởng hoặc người giữ bàn thờ đứng ra chủ trì, nhưng mỗi nhà có thể khác. Người chủ trì không nhất thiết phải tự làm hết việc; anh chị em vẫn chia nhau phần công.
Con gái đã lấy chồng có phải phụ việc giỗ nhà mình không?
Nhiều nhà mong con gái về phụ, có nhà coi con gái về như khách. Không có quy định chung. Nếu nhà neo người thì con gái nhận một phần việc là chuyện bình thường, miễn bên nhà chồng cũng sắp xếp được.
Có nên luân phiên mỗi năm một người lo giỗ không?
Luân phiên chia đều gánh nặng qua nhiều năm, nhưng chỉ chạy tốt khi có sổ ghi thực đơn, số khách, người quen bán đồ để người lo năm sau không phải làm lại từ đầu, và khi người lo năm đó về sớm được vài ngày.
Người ở xa nên nhận những việc gì?
Những việc làm được qua điện thoại: gọi mời họ hàng, đặt xôi giò, bánh, hoa, theo dõi giao hàng, nhắc lịch trong nhóm chat, ghi chép cho năm sau. Nếu về được sớm, nhận phần dọn dẹp sau giỗ là đỡ cho người ở gần nhiều nhất.
Họp gia đình để chia việc giỗ nên làm lúc nào?
Khoảng hai tuần trước ngày làm cỗ là vừa, đủ sớm để người ở xa xin nghỉ, đặt vé, và người ở gần còn thời gian mượn đồ. Cuộc gọi video mười lăm phút là đủ, miễn có người ghi lại kết quả gửi nhóm.