Chuẩn bị một đám giỗ gọn gàng nhất là chia việc theo mốc: chốt ngày và người chủ trì từ mười đến mười bốn ngày trước, trước 7 ngày báo khách và chốt thực đơn, trước 3 ngày mua đồ khô và dọn nhà, trước 1 ngày sơ chế món và lo phần tiên thường nếu nhà có nếp ấy. Làm theo mốc thì việc dồn vào hôm cuối ít hẳn, người lo chính không bị đuối sức đúng sáng giỗ.
Lịch dưới đây viết cho một đám giỗ cỡ vừa, khoảng ba đến năm mâm, ở một gia đình có con cháu sống rải rác. Nhà bạn đông hơn hay gọn hơn thì giãn hoặc rút bớt, nhưng thứ tự các mốc gần như giữ nguyên. Phần nghi lễ ở đây chỉ nói việc cần chuẩn bị, còn cách cúng cụ thể theo nếp riêng của từng nhà, nên hỏi người lớn trong họ.
Mười đến mười bốn ngày trước: chốt ngày, người chủ trì và quy mô
Việc đầu tiên không phải đi chợ mà là xác định ngày. Ngày giỗ tính theo ngày mất âm lịch, mỗi năm rơi vào một ngày dương khác, nên bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại rồi đối chiếu thêm một nguồn nữa cho chắc. Nhiều nhà ở miền Bắc làm cỗ vào ngày tiên thường, tức hôm trước ngày chính giỗ, có nhà làm đúng ngày, có nhà dời sang cuối tuần gần nhất để con cháu về được. Chuyện dời hay không là việc của người lớn trong nhà quyết, bạn chỉ cần biết rõ nhà mình theo cách nào trước khi báo ai.
Cùng lúc đó, chốt ba thứ: ai chủ trì (thường là người giữ bàn thờ), giỗ làm ở nhà ai, và quy mô khoảng bao nhiêu mâm. Ba câu này quyết định mọi việc phía sau. Ví dụ nhà ông Bình ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình, có ba người con thì hai người đang ở TP Hồ Chí Minh. Nếu chốt muộn, vé xe vé tàu dịp cuối tuần sẽ khó mua, và người ở quê phải tự đoán số mâm. Chốt sớm thì người ở xa còn kịp xin nghỉ, người ở gần có thời gian mượn bàn ghế, bát đĩa.
Một tin nhắn ngắn vào nhóm chat gia đình là đủ cho mốc này: ngày giỗ năm nay rơi vào ngày dương nào, làm cỗ hôm nào, ở đâu, dự kiến mấy mâm, ai đứng ra lo chính. Ghi rõ “ai có việc không về được thì báo trước ngày nào” để người lo có căn cứ tính.
Trước 7 ngày: báo khách, chốt thực đơn và phân việc
Đây là mốc nhiều việc nhất về mặt giấy bút nhưng ít tốn sức. Làm xong mốc này thì phần sau chỉ còn là thực hiện.
- Báo họ hàng và khách: người lớn tuổi nên gọi điện hoặc đến tận nhà, người trẻ có thể nhắn tin. Ghi lại ai đã nhận lời để đếm mâm.
- Chốt thực đơn: liệt kê món theo nếp nhà, đánh dấu món nào tự nấu, món nào đặt, món nào nhờ một người mang tới.
- Phân việc: ai đi chợ, ai nấu món chính, ai lo đồ lễ, ai đón người già, ai dọn sau. Mỗi việc gắn với đúng một tên người.
- Đặt trước đồ cần đặt: xôi, giò, bánh, hoa tươi, thịt gà nếu mua của người quen ở quê. Hàng ngon dịp cuối tuần hay hết sớm.
- Mượn hoặc thuê đồ: bàn ghế, bát đĩa, nồi to, bạt che nếu sân ngoài trời. Hỏi trước để chủ đồ khỏi cho người khác mượn trùng ngày.
- Xác nhận người ở xa: ai về, về lúc nào, có cần người đón ở bến xe không.
Đừng gộp việc “báo khách” vào một tin nhắn chung cho cả họ. Người lớn tuổi thường coi lời mời qua điện thoại hoặc tận nhà là có lễ hơn, và một tin nhắn chung rất dễ bị trôi giữa nhiều tin khác.
Trước 3 ngày: mua đồ khô, chuẩn bị đồ lễ và dọn nhà
Ba ngày trước là lúc mua những thứ để được lâu và làm những việc không dính tới đồ tươi. Thứ tự gợi ý:
- Rà lại danh sách khách đã nhận lời, chốt số mâm cuối cùng và báo cho người đi chợ.
- Mua đồ khô: miến, măng khô, mộc nhĩ, nấm hương, gia vị, gạo nếp, đỗ xanh, dầu ăn, nước mắm, bia và nước ngọt cho khách.
- Mua phần đồ lễ để được lâu: hương, nến hoặc đèn dầu, vàng mã nếu nhà có dùng, rượu, trầu cau đặt hẹn ngày lấy.
- Ngâm những thứ cần ngâm lâu như măng khô, theo cách nhà bạn quen làm.
- Lau dọn bàn thờ, thay nước, lau ảnh thờ bằng khăn khô sạch; việc này nhiều nhà để người chủ trì tự làm.
- Dọn sân, phòng khách, nhà vệ sinh; kê chỗ ngồi cho khách và chỗ nghỉ cho người già.
- Kiểm tra bếp ga, bình ga dự phòng, nồi to, khay, màng bọc thực phẩm, túi đựng đồ mang về.
Bình ga hết đúng sáng giỗ là chuyện hay gặp hơn bạn nghĩ. Có một bình dự phòng hoặc biết sẵn chỗ đổi ga mở cửa sớm sẽ đỡ cho người nấu rất nhiều.
Trước 1 ngày: đồ tươi, sơ chế và phần tiên thường
Hôm trước ngày làm cỗ là ngày bận nhất với người nấu. Đồ tươi như rau, thịt, hải sản nên mua trong ngày này hoặc sáng sớm hôm giỗ, tuỳ món. Thịt gà luộc cúng nhiều nhà mua gà sống từ hôm trước để sáng làm, cũng có nhà đặt sẵn gà làm sạch. Những món có thể làm trước một ngày mà không mất ngon: gói nem, ninh nước dùng, làm chả, chưng đỗ, rửa và để ráo lá dong hoặc lá chuối. Rau sống, món xào, món rán thì để sáng hôm sau mới làm.
Với nhà làm tiên thường, buổi chiều hoặc tối hôm trước thường có mâm cơm báo cáo tổ tiên về ngày giỗ hôm sau. Mâm này thường gọn, vài món nhà nấu. Phần nghi thức cụ thể theo nếp nhà, bạn hỏi người chủ trì xem năm nay làm thế nào, ai có mặt. Nhiều gia đình ở miền Nam lại không có tục tiên thường mà dồn vào ngày chính, nên đừng áp lịch của nhà này cho nhà kia.
Cuối ngày, người lo chính nên dành mười phút rà lại: món nào đã sơ chế, món nào còn thiếu nguyên liệu, ai sáng mai đến lúc mấy giờ, ai đón ông bà. Ghi ra một tờ giấy dán ở bếp sẽ tốt hơn nhớ trong đầu, vì sáng hôm sau ai vào bếp cũng nhìn được mà không phải hỏi.
Sáng ngày giỗ: ai làm gì, theo thứ tự nào
Sáng ngày giỗ, cái cần nhất là mỗi người biết mình đứng ở đâu. Bảng dưới là một cách chia thường gặp ở đám giỗ ba đến năm mâm, giờ giấc chỉ là tương đối, nhà bạn ăn trưa sớm hay muộn thì dịch cả cột.
| Khung giờ tương đối | Việc chính | Ai thường đảm nhận |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Mua rau, đồ tươi còn thiếu; luộc gà, đồ xôi | Người nấu chính và một người phụ |
| Giữa buổi sáng | Nấu món canh, món xào, món rán; thái giò chả | Nhóm bếp, chia theo món |
| Trước giờ cúng | Bày mâm cúng, thắp hương, mời người chủ trì làm lễ | Người chủ trì, con cháu trong nhà |
| Khi khách đến | Đón khách, mời nước, xếp chỗ ngồi theo vai vế | Một hoặc hai người không đứng bếp |
| Sau lễ | Hạ mâm, dọn cỗ ra mâm ăn, mời khách vào bàn | Nhóm bếp cùng con cháu |
| Sau bữa | Chia phần mang về, dọn bàn, rửa bát | Người được giao dọn, không phải người nấu chính |
Điểm hay bị bỏ quên là người đón khách. Nếu ai cũng ở trong bếp thì khách lớn tuổi đến sẽ đứng ngơ ngác ở sân. Giao hẳn cho một người, thường là con trai hoặc cháu lớn không phải nấu, việc đón và rót nước.
Những chỗ hay sai trong lịch chuẩn bị và vì sao
Báo khách sau khi đã đi chợ. Mua đồ theo số mâm đoán chừng rồi mới mời thì hoặc thừa cả mâm, hoặc thiếu chỗ ngồi. Đếm người trước, mua đồ sau.
Dồn mọi món vào sáng ngày giỗ. Ba bốn món cùng cần bếp một lúc, người nấu chính không kịp lên mâm cúng đúng giờ. Món nào làm trước được thì làm từ hôm trước.
Một người ôm cả bếp lẫn đón khách. Thường là mẹ hoặc con dâu trưởng. Đến lúc ngồi ăn thì người đó đã mệt rã, nhiều khi không ăn được miếng nào.
Không chốt người dọn. Ăn xong ai cũng tưởng người khác sẽ dọn, cuối cùng người nấu lại là người rửa bát đến chiều.
Tin vào trí nhớ về ngày âm. Nhớ “giỗ ông vào khoảng đầu tháng Ba” là chưa đủ. Mỗi năm phải tra lại ngày dương, nhất là năm có tháng nhuận, vì ngày dương xê dịch nhiều.
Những việc không cần làm, cứ bỏ đi cho nhẹ
Không cần nấu thật nhiều món để “cho đủ lễ”. Mâm cỗ đủ là đủ theo nếp nhà, không phải đủ theo số món. Nhiều nhà giờ làm sáu tám món vừa ăn hết thay vì mười mấy món rồi đổ đi.
Không cần mua mới mọi thứ. Bát đĩa, khay, nồi to mượn được trong họ thì mượn. Đồ dùng riêng cho giỗ có thể cất một chỗ, năm nào cũng dùng lại.
Không cần cả nhà có mặt từ sáng sớm. Người không đứng bếp có thể đến gần giờ cúng. Bếp chật mà đông người đứng xem chỉ làm chậm hơn.
Không cần làm lại từ đầu mỗi năm. Nếu năm nay ghi lại thực đơn, số mâm, ai đã đến, năm sau chỉ cần sửa vài dòng. Đây là cách tiết kiệm công sức lớn nhất mà ít nhà làm.
Không cần thức khuya đêm trước. Nhiều người cố làm hết mọi thứ trong đêm rồi sáng ra đứng bếp với đôi mắt thâm. Việc nào sáng làm kịp thì để sáng, ngủ đủ giấc giúp nấu nhanh và ít sai hơn.
Câu nên hỏi người lớn trong nhà trước khi lên lịch
Lịch chuẩn bị chỉ đúng khi khớp với nếp nhà. Những câu dưới đây nên hỏi người chủ trì hoặc ông bà ngay ở mốc đầu tiên, vì câu trả lời làm thay đổi cả lịch phía sau:
- Nhà mình làm cỗ vào hôm tiên thường hay đúng ngày giỗ, và năm nay có định dời sang cuối tuần không?
- Mâm cúng năm nào cũng có những món gì bắt buộc, món nào có thể thay?
- Năm nay mời những ai ngoài nhà, có ai mới cưới, mới sinh cần báo thêm không?
- Có món nào người đã khuất lúc sinh thời rất thích mà nhà vẫn giữ để bày lên không?
- Ai là người đứng làm lễ, nếu người đó mệt thì ai thay?
Ghi câu trả lời lại ngay trong tin nhắn chốt ngày. Năm sau bạn không cần hỏi lại từ đầu, chỉ hỏi xem có gì thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Đám giỗ nên chuẩn bị trước bao nhiêu ngày là vừa?
Với đám giỗ ba đến năm mâm, bắt đầu từ khoảng mười đến mười bốn ngày trước là thoải mái: chốt ngày, nơi làm và người chủ trì trước, rồi mới mời khách, chốt món, mua đồ theo từng mốc.
Trước ngày giỗ một hôm nên làm những món gì?
Những món để được qua đêm mà không mất ngon như nem gói sẵn, nước dùng ninh xương, chả, xôi chưa đồ, đỗ đã ngâm. Món xào, món rán, rau sống nên để sáng hôm giỗ mới làm để giữ độ tươi.
Có nhất thiết phải làm tiên thường hôm trước ngày giỗ không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều nhà ở miền Bắc có tục này, nhiều nhà ở miền Nam không có mà làm vào ngày chính. Bạn nên hỏi người chủ trì hoặc người lớn trong họ nhà mình làm thế nào rồi theo đó.
Làm sao biết năm nay ngày giỗ rơi vào ngày dương nào?
Lấy ngày mất âm lịch của người đã khuất, tra trên lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại cho năm nay, rồi đối chiếu thêm một nguồn khác. Nếu hai nguồn lệch nhau, hỏi người lớn trong nhà trước khi báo khách.
Sáng ngày giỗ cần bao nhiêu người phụ bếp?
Với ba đến năm mâm, một người nấu chính cùng hai hoặc ba người phụ là vừa, chia theo món. Thêm một người không đứng bếp để đón khách, rót nước và trông người già sẽ giúp bếp đỡ bị gián đoạn.
Nếu người lo chính bị ốm sát ngày giỗ thì xử lý thế nào?
Mở lại danh sách việc đã phân, chuyển từng việc của người đó cho một người khác cụ thể, không để chung chung. Món khó có thể chuyển sang đặt ngoài, và giảm bớt món nếu cần, miễn mâm cúng vẫn đủ theo nếp nhà.