Mỗi ngày giỗ trong sổ nên có ít nhất một nguồn ghi kèm, và tốt nhất là hai nguồn độc lập khớp nhau: thường là bia mộ hoặc giấy tờ khai tử cộng với lời của người từng lo giỗ. Dòng nào chỉ có một lời kể thì đánh dấu là cần đối chiếu, và lên kế hoạch tìm nguồn thứ hai.
Ngày giỗ được làm đều đặn nhiều năm thường đúng, nhưng không hiếm nhà phát hiện bia mộ ghi khác sổ, hoặc giấy tờ ghi khác lời ông bà. Phần dưới liệt kê các nguồn thường có, cách đọc bia mộ và giấy tờ cũ, cách xếp mức tin cậy, các bước xử lý khi nguồn vênh, và những gì nên làm khi không tìm được nguồn nào.
Vì sao một ngày giỗ cần có nguồn
Khi người lo giỗ còn sống và nhớ rõ, nguồn của ngày giỗ chính là người đó. Nhưng sổ ngày giỗ được viết cho đời sau, những người không còn hỏi được người lo giỗ đầu tiên. Một dòng ghi "cụ bà giỗ ngày 17 tháng 3" mà không có nguồn, khi gặp một người khác nói ngày 18, đời sau không có cách nào biết nên tin bên nào.
Ghi nguồn cũng giúp chính người giữ sổ hiện tại. Khi tìm thấy một bia mộ ghi khác, bạn biết ngay ngày trong sổ đang dựa vào lời kể của ai, có thể quay lại hỏi người đó, thay vì phải đoán ngày nào đúng.
Thêm nữa, việc đối chiếu thường phát hiện những sai sót nhỏ mà quan trọng: tên cụ ghi sai một chữ, năm mất lệch một năm vì nhầm năm can chi, hay ngày giỗ thật ra là ngày làm cỗ trước. Những sai sót đó không làm hỏng việc giỗ năm nay, nhưng tích lại qua vài đời sẽ khiến sổ mất dần giá trị.
Các nguồn thường có và độ tin cậy
Không có nguồn nào hoàn hảo. Bảng dưới tóm tắt điểm mạnh và chỗ hay sai của từng loại.
| Nguồn | Điểm mạnh | Chỗ hay sai |
|---|---|---|
| Trích lục khai tử, giấy chứng tử | Ghi ngày dương chính thức, lập gần lúc mất | Chỉ có ngày dương; người mất trước khi có đăng ký hộ tịch thì không có |
| Giấy báo tử của bệnh viện, của đơn vị | Ghi giờ, ngày cụ thể | Với người hy sinh trong chiến tranh, ngày trên giấy có khi là ngày được ghi nhận chứ không phải ngày mất |
| Bia mộ | Gia đình tự lập, thường đã được người lớn xem kỹ | Khắc sau nhiều năm, có khi chép theo trí nhớ; bia cũ ghi năm can chi, chữ Hán |
| Sổ cũ của người lo giỗ trước | Ghi theo ngày thật đã làm giỗ nhiều năm | Viết tắt, có thể ghi ngày làm cỗ thay ngày mất |
| Lời kể của người lớn | Có bối cảnh, chuyện xung quanh | Trí nhớ pha trộn, nhất là chuyện lâu năm |
| Ngày nhà đang làm giỗ | Được nhiều người xác nhận qua mỗi năm | Có thể đã dời, đã gộp mà không ai ghi lại |
| Gia phả của họ | Có hệ thống, nhiều đời | Đời gần thường chưa được ghi; bản dịch có thể sai |
Khi hai nguồn thuộc hai nhóm khác nhau, như một giấy tờ và một lời kể, cùng chỉ một ngày, bạn có thể ghi dòng đó là đã chắc. Hai lời kể của hai người trong cùng một nhà thì chưa hẳn độc lập, vì họ có thể đã nghe lại từ nhau.
Đọc bia mộ: những gì hay gặp
Bia mới thường ghi rõ âm hay dương. Phần lớn bia khắc mấy chục năm gần đây ghi họ tên, năm sinh, ngày mất, hưởng thọ, có bia ghi rõ "âm lịch" hoặc ghi cả hai ngày. Chụp ảnh thẳng mặt bia, chép nguyên văn, kể cả cách viết ngày tháng, rồi mới diễn giải.
Bia cũ ghi năm can chi và chữ Hán. Bia lâu đời có thể ghi bằng chữ Hán, năm theo can chi hoặc niên hiệu. Chụp ảnh rõ nét, nhờ người đọc được chữ Hán xem. Năm can chi lặp lại sau sáu mươi năm, nên phải kết hợp với đời của cụ để xác định đúng năm.
Tuổi hưởng thọ có thể là tuổi mụ. Nhiều bia ghi tuổi theo cách tính tuổi mụ, tức nhiều hơn tuổi thật khoảng một năm. Nếu dùng tuổi trên bia để suy ra năm sinh, ghi rõ đó là suy ra và có thể lệch một năm.
Bia đã làm lại. Khi cải táng hoặc tu sửa khu mộ, bia thường được làm mới, và thông tin được chép lại từ bia cũ hoặc theo lời người lớn lúc đó. Hỏi xem bia hiện tại có phải bia gốc không, bia cũ còn giữ ở đâu.
Chữ mờ đừng đoán. Bia đá lâu năm bị mòn, rêu phủ. Lau nhẹ bằng nước sạch và bàn chải mềm, chụp ở nhiều góc ánh sáng. Chữ nào không đọc ra thì ghi dấu hỏi, không đoán cho đủ.
Giấy tờ khai tử và các giấy tờ cũ trong nhà
Trích lục khai tử, giấy chứng tử. Nếu nhà còn giữ bản gốc hoặc bản sao, chép ngày mất dương lịch vào sổ và ghi nguồn. Nếu không còn, có thể liên hệ uỷ ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký khai tử để hỏi thủ tục xin bản sao. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, nơi lưu sổ hộ tịch có thể đã thay đổi, nên hỏi trước.
Sổ hộ khẩu giấy cũ. Nhiều nhà còn giữ sổ hộ khẩu giấy dù nay không còn dùng. Trang của người đã mất đôi khi có ghi xoá đăng ký thường trú kèm ngày, là một manh mối để đối chiếu năm mất.
Thư từ, giấy báo, ảnh có ghi ngày. Thư báo tin buồn gửi họ hàng, ảnh đám tang có ghi ngày phía sau, hay sổ ghi tiền phúng viếng đều có thể cho biết ngày mất hoặc ngày đưa tang. Nguồn phụ, nhưng rất hữu ích khi không còn giấy tờ chính.
Người hy sinh trong chiến tranh. Với liệt sĩ, giấy báo tử là căn cứ phổ biến cho ngày giỗ, nhưng ngày trên giấy có khi khác với ngày mất thật mà đồng đội kể lại. Nhiều nhà giữ ngày trên giấy báo tử; sổ nên ghi đủ cả hai thông tin nếu có, kèm ghi chú gia đình đã chọn ngày nào.
Ghi mức tin cậy ngay trên từng dòng
Thay vì chỉ ghi ngày, thêm một ký hiệu mức tin cậy giúp người đọc sổ biết dòng nào có thể yên tâm, dòng nào cần tìm thêm.
| Mức | Điều kiện | Ví dụ ghi trong sổ |
|---|---|---|
| A — đã chắc | Có giấy tờ hoặc bia mộ, và khớp với ngày nhà đang làm giỗ | "17/3 âm — A: bia mộ, khớp nếp giỗ" |
| B — khá chắc | Một nguồn tốt, chưa có nguồn thứ hai | "23/6 âm — B: bà nội kể, chưa xem bia" |
| C — chưa chắc | Chỉ lời kể, hoặc các nguồn vênh nhau | "2/10 hoặc 3/10 âm — C: hai người nhớ khác" |
| D — chưa biết | Không có thông tin, đang giỗ theo ngày chọn | "giỗ gộp ngày giỗ cụ ông — D: không ai nhớ ngày mất" |
Mỗi lần tìm được nguồn mới, nâng hoặc hạ mức và ghi vào trang lịch sử. Sau vài năm, nhìn tỷ lệ dòng mức A trong sổ là biết sổ nhà mình vững đến đâu.
Ký hiệu mức tin cậy cũng giúp chọn việc khi về quê. Thay vì đi xem mọi bia mộ, bạn chỉ cần lọc các dòng mức B và C, ghi thành danh sách ngắn, rồi dành buổi tảo mộ hoặc buổi thăm họ hàng để xem đúng những chỗ đó. Một hai năm làm đều như vậy, phần lớn sổ sẽ lên mức A mà không tốn thêm chuyến đi nào.
Khi các nguồn vênh nhau
Vênh nhau là chuyện bình thường, không có nghĩa ai đó sai cố ý. Các bước dưới đây giúp xử lý mà không gây căng thẳng trong nhà.
- Ghi đầy đủ các phiên bản, mỗi phiên bản kèm nguồn và ngày bạn ghi nhận.
- Xem vênh ở đâu: lệch một ngày thường do nhầm ngày làm cỗ trước với ngày mất, hoặc người mất gần nửa đêm; lệch một tháng có thể do tháng nhuận; lệch một năm thường do nhầm năm can chi hoặc tuổi mụ.
- Tìm nguồn thứ ba độc lập với hai nguồn đang vênh.
- Nếu đã có giấy tờ khai tử ghi ngày dương, tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn để biết ngày âm tương ứng, rồi so với các phiên bản.
- Đem kết quả trình bày với người lớn nhất trong nhà, để họ quyết ngày dùng cho việc giỗ.
- Ghi quyết định vào sổ kèm tên người quyết, giữ lại các phiên bản cũ ở phần ghi chú.
Một lưu ý: ngày giỗ đã làm đều đặn nhiều chục năm, dù sau này phát hiện lệch với giấy tờ, nhiều nhà vẫn chọn giữ nếp cũ. Đó là quyết định của gia đình. Sổ chỉ cần ghi rõ cả ngày trên giấy tờ lẫn ngày nhà đang giỗ.
Khi không tìm được nguồn nào
Với các cụ xa đời, mất trước khi có đăng ký hộ tịch, mộ đã thất lạc, người biết chuyện đều đã mất, có khi không tìm được nguồn nào. Đó không phải lỗi của ai. Nhiều gia đình trong tình huống này gộp giỗ vào ngày giỗ của một cụ khác, vào giỗ chi, giỗ tổ, hoặc chọn một ngày theo bàn bạc chung.
Sổ nên ghi trung thực tình trạng đó: "không rõ ngày mất, nhà giỗ gộp vào ngày …, theo quyết định của bác cả năm …". Ghi như vậy giúp đời sau không đi tìm một thông tin đã được biết là không còn, và cũng không nhầm ngày được chọn là ngày thật.
Đồng thời, để dòng đó ở mức D chứ không xoá. Thỉnh thoảng một nguồn bất ngờ xuất hiện: một cuốn sổ cũ ở nhà họ hàng xa, một tấm bia trong khu mộ vừa được quy tập, hay một người già ở làng còn nhớ. Có dòng D sẵn trong sổ, người nghe được thông tin mới biết ngay phải điền vào đâu. Nhiều khi chính những dòng còn trống lại khiến con cháu tò mò hỏi chuyện các cụ, và từ đó thông tin được tìm lại.
Câu hỏi thường gặp
Bia mộ và sổ ghi ngày giỗ khác nhau thì tin bên nào?
Chưa nên tin ngay bên nào. Ghi cả hai kèm nguồn, xem lệch bao nhiêu và vì sao, rồi tìm thêm nguồn thứ ba như giấy tờ hoặc lời người từng lo giỗ. Cuối cùng để người lớn trong nhà quyết và ghi rõ quyết định.
Mất giấy chứng tử thì có xin lại được không?
Thường có thể hỏi uỷ ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký khai tử về thủ tục cấp bản sao trích lục. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, nơi lưu sổ có thể đã chuyển, nên gọi hỏi trước khi đến.
Bia mộ chỉ ghi năm can chi thì làm sao biết năm dương lịch?
Kết hợp năm can chi với đời của cụ, năm sinh của con cháu và các mốc gia đình để xác định đúng chu kỳ sáu mươi năm. Sau đó tra lịch và đối chiếu hai nguồn, ghi rõ trong sổ là năm suy ra.
Tuổi hưởng thọ trên bia có dùng để tính năm sinh được không?
Có thể dùng làm manh mối, nhưng nhiều bia ghi theo tuổi mụ nên năm sinh suy ra có thể lệch khoảng một năm. Ghi trong sổ là năm suy ra từ bia, đừng ghi như thông tin chắc chắn.
Ngày giỗ nhà đã làm mấy chục năm mà khác giấy tờ thì có nên đổi không?
Đây là quyết định của gia đình. Nhiều nhà giữ nếp cũ vì đã quen và được cả họ biết, có nhà đổi theo giấy tờ. Dù chọn thế nào, sổ nên ghi cả hai ngày và lý do để đời sau hiểu.
Có nên ghi mức tin cậy cho cả những ngày giỗ ai cũng biết không?
Nên, vì chính những ngày ai cũng biết là những ngày ít được kiểm lại nhất. Ghi mức tin cậy giúp nhận ra dòng nào thật sự có nguồn, dòng nào chỉ quen miệng, và nhắc tìm thêm nguồn khi có dịp.