Lên thực đơn mâm cỗ giỗ nên đi theo ba bước: đếm khách để ra số mâm, dựng khung một mâm theo nếp nhà (món luộc, món canh, món xào, món chiên hoặc nem, xôi, giò chả, rau và nước chấm), rồi chia món nào tự nấu, món nào đặt, món nào làm trước một ngày. Món cụ thể khác nhau theo vùng và theo nhà, nhưng khung này giúp bạn không thiếu, không thừa.
Bài này không đưa giá, vì giá đồ ăn khác nhau theo chợ, theo mùa. Cũng không nói món nào bắt buộc phải có trên mâm cúng, vì đó là chuyện của nếp từng nhà. Trọng tâm là cách lên thực đơn cho một bữa đông người mà bếp nhà vẫn kham được, người nấu không kiệt sức, và sau giỗ không phải đổ bỏ cả mâm thức ăn thừa.
Tính số mâm từ danh sách khách
Số mâm lấy từ danh sách khách đã nhận lời, không lấy từ số mâm năm trước. Cỡ mâm khác nhau theo vùng: nhiều nhà miền Bắc vẫn ngồi mâm sáu người trên chiếu hoặc bàn tròn nhỏ, nhiều nhà miền Trung và miền Nam ngồi bàn tám đến mười người. Lấy tổng số khách chia cho cỡ mâm nhà mình, làm tròn lên, rồi cộng thêm phần dự phòng nhỏ.
Phần dự phòng nên là món, không phải mâm. Ví dụ thêm một đĩa xôi, một đĩa giò để sẵn trong bếp, ai đến thêm thì kê thêm chỗ và lấy ra. Cách này đỡ hơn nhiều so với nấu dư nguyên một mâm rồi để đó. Trẻ con dưới mười tuổi ăn ít, ba bốn cháu tính bằng khoảng hai suất người lớn là vừa; nhà nhiều cháu nhỏ có thể cho các cháu ngồi chung một mâm riêng với món dễ ăn.
Ngoài mâm ăn, nhớ tính mâm cúng. Nhiều nhà bày mâm cúng bằng chính các món sẽ ăn, sau lễ thì hạ xuống chia ra các mâm. Có nhà bày mâm cúng riêng và nhỏ hơn. Hỏi người chủ trì năm nay làm thế nào để tính lượng món cho đủ cả hai phần.
Cuối cùng, đối chiếu con số với sức bếp. Năm mâm trở xuống, một bếp gia đình với ba bốn người phụ thường kham được nếu làm trước một phần từ hôm trước. Từ bảy tám mâm trở lên, nhiều nhà bắt đầu đặt bớt món hoặc mượn thêm bếp, nồi của hàng xóm, họ hàng.
Khung món thường thấy theo vùng
Bảng dưới gom những món hay gặp trên mâm cỗ giỗ ở từng vùng, theo quan sát chung. Đây không phải danh sách bắt buộc; mỗi nhà, mỗi làng có món riêng, và gia đình hai vùng lấy nhau thì trộn cả hai.
| Nhóm món | Miền Bắc thường thấy | Miền Trung thường thấy | Miền Nam thường thấy |
|---|---|---|---|
| Món luộc | Gà luộc, thịt lợn luộc | Gà luộc hoặc gà xé phay, thịt heo luộc | Gà luộc, thịt luộc |
| Món canh, món nước | Canh măng, canh bóng, canh miến | Canh bóng, canh rau nấu tôm | Canh khổ qua dồn thịt, canh bún, súp |
| Món chiên, cuốn | Nem rán | Ram, chả ram | Chả giò |
| Món kho, món xào | Su hào, thập cẩm xào | Thịt heo kho, mít trộn hoặc xào | Thịt kho trứng, xào thập cẩm |
| Món gỏi, nộm | Nộm su hào hoặc đu đủ | Gỏi, mít trộn | Gỏi ngó sen, gỏi gà |
| Xôi, bánh | Xôi gấc hoặc xôi đỗ, giò chả | Xôi, bánh tét hoặc bánh ít | Xôi, bánh ít, bánh tét |
| Món ngọt | Chè kho hoặc chè đỗ | Chè, bánh | Chè |
Đọc bảng để thấy khung, không để chép nguyên. Cách đơn giản là hỏi mẹ hoặc bà “mâm giỗ nhà mình năm nào cũng có những gì”, ghi đúng những món đó vào khung, rồi mới bàn thêm bớt.
Chọn món theo người ăn, không chỉ theo nếp
Người già răng yếu. Gà luộc chặt nhỏ, thịt thái mỏng, có một món mềm như canh bóng, canh bí hoặc chả hấp. Nếu nhà đông cụ, để riêng một đĩa nấu mềm hơn bình thường cho mâm các cụ.
Người ăn chay. Có nhà có người ăn chay trường hoặc ăn chay ngày rằm. Một hai món chay riêng như đậu phụ sốt, rau xào, canh nấm là đủ, bày một mâm riêng hoặc một khay riêng để không lẫn.
Trẻ nhỏ. Nem rán, chả, xôi, thịt luộc thường hợp trẻ con hơn các món nộm cay. Không cần nấu món riêng, chỉ cần để phần các món đó cho mâm các cháu.
Người kiêng vì bệnh. Người đang kiêng mặn, kiêng mỡ thì để riêng một ít món luộc chưa chấm, rau chưa trộn. Hỏi trước trong lúc mời là cách chu đáo mà ít tốn công.
Món của người đã khuất. Nhiều nhà giữ một món mà người đã khuất lúc sinh thời rất thích. Không bắt buộc, nhưng đó là chi tiết làm con cháu nhớ và hay được hỏi đến nhất trong bữa.
Đặt cỗ hay tự nấu: so theo hoàn cảnh
Không có cách nào hơn tuyệt đối. Nhiều nhà giờ trộn: tự nấu món luộc, món canh, đặt xôi, giò, nem. So sánh dưới đây giúp bạn quyết theo hoàn cảnh chứ không theo thói quen.
| Tiêu chí | Tự nấu toàn bộ | Đặt một phần | Đặt trọn cỗ |
|---|---|---|---|
| Công sức trong nhà | Nhiều nhất, cần ba bốn người bếp | Vừa phải | Ít, chủ yếu bày và dọn |
| Giữ hương vị nhà | Giữ trọn | Giữ ở món chính | Phụ thuộc bên nấu |
| Rủi ro sát ngày | Người nấu ốm là khó | Chia rủi ro | Bên nấu giao trễ là khó |
| Hợp với | Nhà ở quê, đông người phụ | Đa số gia đình | Nhà phố, ít người, người già yếu |
| Cần làm trước | Lịch nấu chi tiết | Đặt hẹn rõ giờ giao | Chốt món, giờ giao từ sớm |
Nếu đặt, chốt giờ giao sớm hơn giờ cúng ít nhất một tiếng, và hỏi bên nấu xem món nào giao nóng, món nào giao nguội. Gà luộc đặt bên ngoài nhiều nhà vẫn tự luộc để giữ đúng cách nhà làm.
Món làm trước được và món phải làm trong ngày
Chia món theo thời điểm làm là cách giải toả bếp sáng giỗ hiệu quả nhất. Phân loại chung dưới đây, nhà bạn điều chỉnh theo cách nấu riêng:
- Làm trước hai ba ngày: ngâm măng khô, mộc nhĩ, nấm hương; làm giò, chả nếu tự làm; mua đồ khô và gia vị.
- Làm trước một ngày: gói nem để trong ngăn mát, ninh nước dùng, ngâm gạo nếp và đỗ, sơ chế su hào, cà rốt, luộc trứng cho món kho.
- Làm sáng sớm ngày giỗ: luộc gà, đồ xôi, nấu canh, kho thịt nếu chưa kho từ hôm trước.
- Làm sát giờ: rán nem, xào rau, trộn nộm hoặc gỏi, thái giò chả, bày đĩa.
- Không nên làm quá sớm: rau sống, nộm trộn sẵn, món xào. Để lâu sẽ ra nước, mềm nhũn, mất ngon.
Ghi danh sách này lên một tờ giấy dán ở cửa tủ lạnh từ hôm trước. Sáng giỗ người phụ bếp nhìn là biết việc kế tiếp, không phải chạy hỏi người nấu chính.
Lịch nấu sáng ngày giỗ theo thứ tự
Thứ tự dưới đây xoay quanh một nguyên tắc: món cần bếp lâu làm trước, món cần nóng làm sau cùng. Giờ cụ thể phụ thuộc giờ cúng nhà bạn.
- Bắc nồi luộc gà và chõ xôi cùng lúc, vì hai món này chiếm bếp lâu nhất.
- Trong lúc chờ, đun nước dùng đã ninh từ hôm trước, nấu canh.
- Gà chín vớt ra để nguội tự nhiên, xôi chín thì giữ ấm trong nồi.
- Bày mâm cúng trước khi rán xào, để người chủ trì làm lễ đúng giờ.
- Trong lúc làm lễ, nhóm bếp rán nem, xào rau, thái gà, thái giò chả.
- Sau lễ, hạ mâm cúng, gộp với các món vừa làm, chia ra các mâm ăn.
Nếu bếp chỉ có hai họng, mượn thêm một bếp ga mini hoặc bếp từ đặt ngoài hiên cho món luộc. Hai họng bếp cho năm mâm là nút cổ chai của hầu hết các đám giỗ nhà phố.
Chỗ hay sai khi lên thực đơn
Mỗi năm thêm một món. Năm nay có khách khen món gì, năm sau thêm món đó, sau vài năm mâm cỗ thành mười mấy món, ăn không hết. Thêm một món thì bỏ bớt một món.
Ba món chiên cùng lúc. Nem, chả, gà chiên cùng lên một mâm vừa ngấy vừa chiếm chảo. Mỗi mâm một món chiên là đủ.
Quên nước chấm và rau ăn kèm. Gà luộc thiếu muối tiêu chanh lá chanh, nem thiếu nước chấm và rau sống là chuyện rất hay gặp vì ai cũng tưởng có người lo.
Không tính chỗ để đồ. Năm mâm cỗ cần chỗ để đồ chín đang chờ bày. Dọn trước một mặt bàn trống trong bếp hoặc kê thêm bàn gấp.
Đổi món theo trào lưu mà không hỏi người lớn. Thay gà luộc bằng món lạ, thay xôi bằng bánh mua sẵn có thể làm người lớn trong họ không vui, dù không ai nói ra. Món trên mâm cúng nên giữ theo nếp; muốn thử món mới thì thêm vào mâm ăn.
Mua theo cảm tính ở chợ. Không có danh sách định lượng, người đi chợ thấy gì tươi lại mua thêm. Ghi sẵn lượng từng thứ theo số mâm từ hôm trước, giao cho người đi chợ cầm theo.
Câu nên hỏi người nấu chính trước khi chốt thực đơn
Người nấu chính, thường là mẹ, bà hoặc chị dâu cả, là người biết bếp nhà kham được bao nhiêu. Trước khi chốt thực đơn, hỏi thẳng mấy câu sau thay vì tự quyết rồi giao:
- Bếp nhà mình nấu cùng lúc được mấy món, có cần mượn thêm bếp hay nồi to không?
- Món nào mẹ muốn tự tay làm, món nào giao cho người khác hoặc đặt ngoài cũng được?
- Năm trước món nào thừa nhiều, món nào hết sớm?
- Có món nào năm nay khó mua nguyên liệu, cần đổi không?
- Mẹ cần mấy người phụ, có mặt từ lúc mấy giờ?
Câu trả lời của người nấu chính quan trọng hơn mọi bảng thực đơn mẫu. Một thực đơn “đẹp” trên giấy mà người nấu không kham nổi sẽ thành buổi sáng căng thẳng cho cả nhà. Ghi lại câu trả lời vào sổ ghi chép giỗ để năm sau đỡ phải hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cỗ giỗ thường gồm những món gì?
Khung chung thường có món luộc như gà hoặc thịt, một món canh, một món chiên hoặc cuốn, món xào hoặc kho, xôi, giò chả, nộm hoặc gỏi và món ngọt. Món cụ thể khác theo vùng và theo nếp từng nhà.
Một mâm cỗ giỗ bao nhiêu người là vừa?
Nhiều nhà miền Bắc vẫn ngồi mâm sáu người, nhiều nhà miền Trung và miền Nam ngồi bàn tám đến mười người. Lấy tổng khách chia cho cỡ mâm quen dùng, làm tròn lên rồi thêm vài món dự phòng.
Có nên đặt cỗ ngoài cho đám giỗ không?
Tuỳ hoàn cảnh. Nhà ít người, người lo chính bận hoặc lớn tuổi có thể đặt một phần như xôi, giò, nem, còn tự nấu món chính để giữ vị nhà. Đặt trọn cỗ hợp khi bếp nhỏ và không đủ người phụ.
Món nào trong cỗ giỗ có thể làm trước một ngày?
Nem gói sẵn để ngăn mát, nước dùng ninh xương, giò chả, đồ khô đã ngâm, nguyên liệu đã sơ chế. Rau sống, món xào, món trộn nên để sáng hôm giỗ làm để giữ tươi ngon.
Nhà có người ăn chay thì làm cỗ giỗ thế nào?
Chuẩn bị một hai món chay riêng như đậu phụ sốt, rau xào, canh nấm, bày riêng một khay hoặc một mâm để không lẫn với món mặn. Dùng dụng cụ riêng khi nấu nếu người ăn chay giữ kỹ.
Mâm cúng và mâm ăn có cần nấu riêng không?
Nhiều nhà bày mâm cúng bằng chính các món sẽ ăn rồi hạ xuống chia mâm, có nhà làm mâm cúng riêng nhỏ hơn. Hỏi người chủ trì nhà mình làm thế nào để tính lượng món cho đủ.