Việc Tết Nguyên đán dễ chia nhất khi xếp theo năm mốc: từ rằm tháng Chạp đến 23 tháng Chạp (dọn dẹp, sắm đồ khô), 23 tháng Chạp (tiễn ông Táo), 27 đến 29 hoặc 30 (đồ tươi, bánh, tất niên), đêm giao thừa, ba ngày Tết và ngày hoá vàng. Mỗi mốc giao một người lo chính, những người khác phụ.
Bảng mốc dưới đây dựa trên nếp phổ biến ở nhiều gia đình miền Bắc và miền Trung; nhà miền Nam có thể khác ở vài điểm như ngày tảo mộ, món bánh. Bạn dùng nó như khung, rồi cùng bố mẹ điền tên người, bỏ bớt việc nhà mình không làm.
Bảng mốc việc Tết theo ngày âm
Ngày dương của từng mốc bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại năm đó, đối chiếu hai nguồn. Cột cuối là gợi ý ai hợp làm, không phải phân vai cố định.
| Mốc âm lịch | Việc chính | Gợi ý người làm |
|---|---|---|
| Rằm đến 20 tháng Chạp | Lên danh sách việc, đặt vé về quê, mua đồ khô, may sửa quần áo, xin nghỉ | Người hay đi lại, người giữ tiền chung |
| 20 đến 22 tháng Chạp | Tổng vệ sinh, lau dọn bàn thờ, đánh bóng đồ đồng nếu nhà có | Cả nhà, chia phòng |
| 23 tháng Chạp | Lễ ông Công ông Táo, chốt danh sách việc còn lại | Người ở nhà |
| 25 đến 28 tháng Chạp | Gói hoặc đặt bánh chưng, bánh tét, mua hoa, cây cảnh, đồ tươi để được lâu | Người khéo tay, người có xe |
| 29 hoặc 30 tháng Chạp | Mâm cỗ tất niên, mời ông bà tổ tiên về ăn Tết, đi tảo mộ nếu nhà có lệ | Người nấu chính và người phụ |
| Đêm giao thừa | Mâm cúng ngoài trời và trong nhà, thắp hương | Bố mẹ hoặc người trưởng |
| Mùng 1 đến mùng 3 | Thắp hương, cơm cúng hằng ngày, đi chúc Tết họ hàng | Chia theo nhánh họ |
| Mùng 3 đến mùng 4 (có nơi mùng 7) | Hoá vàng, tiễn ông bà tổ tiên, dọn mâm | Người ở lại lâu nhất |
Nếu nhà bạn có lệ đi tảo mộ trước Tết, thường là trong khoảng nửa cuối tháng Chạp, hãy đặt nó trước ngày 27 để còn thời gian cho đồ tươi.
Tháng Chạp thiếu: không có đêm 30
Tháng Chạp có năm đủ 30 ngày, có năm thiếu chỉ 29 ngày. Năm tháng Chạp thiếu, ngày cuối năm là 29, tất niên dồn vào 28 hoặc 29, và đêm giao thừa là đêm 29. Nhiều người quen miệng nói "chiều 30 về nhà" nên đặt vé, đặt bánh theo ngày 30, đến nơi mới biết đã sang mùng 1.
Cách tránh rất đơn giản: ngay từ rằm tháng Chạp, mở lịch tra xem tháng Chạp năm ấy có bao nhiêu ngày, rồi viết rõ vào nhóm chat gia đình "năm nay giao thừa là đêm 29" hoặc "đêm 30". Tất cả mốc phía sau, từ ngày nấu cỗ tất niên đến ngày ra bến xe, đều tính từ dòng đó.
Nhà chị Mai ở Huế từng đặt giao bánh tét vào sáng 30 tháng Chạp, năm ấy tháng Chạp thiếu nên hàng không giao được. Từ đó chị ghi trong lịch chung một dòng cố định: "Kiểm số ngày tháng Chạp" vào ngày rằm tháng Chạp.
Cũng nhớ rằng số ngày từ 23 tháng Chạp đến mùng 1 Tết vì thế là bảy hoặc tám ngày. Ai lên kế hoạch "một tuần sau ông Táo là Tết" cần kiểm lại.
Tất niên và giao thừa là hai việc khác nhau
Tất niên là bữa cỗ cuối năm. Thường làm vào chiều 29 hoặc 30, tuỳ năm và tuỳ nhà. Mâm cúng gia tiên, mời ông bà tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu, sau đó cả nhà ăn bữa cơm sum họp. Đây là bữa cần nấu nhiều nhất trong cả kỳ Tết.
Giao thừa là lễ lúc chuyển năm. Nhiều nhà có hai mâm: một mâm ngoài trời đón năm mới, một mâm trong nhà trên bàn thờ. Mâm ngoài trời thường gọn: hoa, quả, bánh chưng, xôi gà hoặc chỉ hoa quả, tuỳ nhà. Nhà chung cư thường đặt ở ban công hoặc chỉ làm mâm trong nhà.
Không nên dồn cả hai vào một người. Người nấu cỗ tất niên buổi chiều thường đã mệt; mâm giao thừa nên giao người khác chuẩn bị từ tối, bày sẵn trước nửa đêm.
Có nhà không thức đón giao thừa. Ông bà lớn tuổi đi ngủ sớm, con cháu cúng thay; hoặc có nhà bỏ mâm ngoài trời. Đây là lựa chọn của từng nhà, hỏi người lớn rồi theo.
Phân công khi con cháu ở nhiều nơi
Nhà ông Bình ở Ninh Bình có ba con, hai người ở TP Hồ Chí Minh thường chỉ về được từ 27 tháng Chạp. Nếu để mọi việc đợi đến lúc đông đủ, ông bà phải tự dọn nhà, tự mua đồ khô suốt nửa tháng trước. Năm nay cả nhà chia như sau: người con ở Hà Nội về hai cuối tuần trước Tết để dọn nhà, lau bàn thờ cùng ông; hai người ở xa nhận phần đặt vé cho cả nhà, đặt bánh chưng, đặt hoa và gửi đồ khô về qua đường chuyển phát từ rằm tháng Chạp; khi về đến nơi ngày 27 thì nhận phần đi chợ tươi và nấu cỗ tất niên.
Mấu chốt của cách chia này là việc nào không cần có mặt thì giao cho người ở xa: đặt hàng, đặt vé, chuyển khoản, gọi điện mời họ hàng. Việc cần tay chân tại chỗ thì giao người ở gần, và chia sớm để không dồn vào tuần cuối.
Một nguyên tắc nữa: mỗi việc chỉ một người chịu trách nhiệm. "Cả nhà cùng lo bánh chưng" nghĩa là không ai lo. Ghi "anh Hải lo bánh chưng: đặt hoặc gói, xong trước 28" thì việc chạy.
Những việc nhiều nhà đã bỏ hoặc làm gọn
Tết bây giờ khác Tết của ông bà, và nhiều nhà đã chủ động gọn bớt mà vẫn giữ được không khí. Một số thay đổi hay gặp:
- Đặt bánh chưng, bánh tét thay vì tự gói; hoặc chỉ gói vài chiếc cho vui với trẻ con, còn lại đặt.
- Mâm cỗ tất niên bớt món, chọn những món cả nhà thật sự ăn, không nấu thừa rồi đổ đi.
- Giảm hoặc bỏ vàng mã, nhiều địa phương đã vận động như vậy.
- Chúc Tết họ hàng xa bằng gọi video, chỉ đi thăm trực tiếp nhà ông bà, cô dì chú bác ruột.
- Không mua quá nhiều đồ ăn tích trữ, vì chợ và cửa hàng bây giờ mở lại từ mùng 2, mùng 3.
- Gộp tảo mộ trước Tết với dịp Thanh minh nếu mộ ở xa và nhà đã thống nhất.
Mỗi thay đổi nên hỏi ý ông bà trước. Có thứ ông bà thấy bỏ được ngay, có thứ ông bà muốn giữ đến cùng; tôn trọng điều đó thì Tết mới êm.
Sau Tết: ghi lại để năm sau nhanh hơn
Tuần đầu sau hoá vàng, khi mọi người còn nhớ rõ, dành nửa tiếng ghi lại. Năm sau mở bản ghi này ra là có ngay khung việc, không phải nghĩ lại từ đầu.
- Ghi danh sách việc đã làm và người làm, đánh dấu việc nào trễ hạn.
- Ghi những món đã nấu, món nào thừa nhiều, món nào hết sớm để năm sau điều chỉnh.
- Ghi những nơi đặt hàng đã dùng, chỗ nào giao đúng hẹn, chỗ nào trễ.
- Ghi số ngày nghỉ của từng người và ngày về, ngày đi, để năm sau đặt vé sớm.
- Hỏi ông bà một câu: Tết năm nay có điều gì ông bà muốn năm sau làm khác không? Ghi nguyên văn.
- Lưu bản ghi vào chỗ cả nhà mở được và đặt nhắc mở lại vào rằm tháng Chạp năm sau.
Sau hai ba năm, bản ghi này thành sổ tay Tết riêng của nhà bạn, con cháu đời sau đọc vẫn hiểu.
Về quê ăn Tết: hậu cần đi lại cần chốt sớm
Với gia đình có con cháu ở thành phố, phần dễ vỡ nhất của kế hoạch Tết thường là đi lại. Vé tàu, xe, máy bay dịp cận Tết hết sớm; xe khách tăng chuyến nhưng đường đông; tự lái xe thì phải tính chỗ nghỉ dọc đường và người đổi lái. Một kế hoạch Tết đẹp trên giấy có thể đổ vỡ chỉ vì người lo cỗ tất niên không về kịp chiều 29.
Cách làm chắc là chốt ngày về, ngày đi của từng người từ trước rằm tháng Chạp, ghi vào bảng chung. Người đặt vé nên là một người, đặt cho cả nhà, để tránh mỗi người một chuyến lệch nhau vài ngày. Với nhà có trẻ nhỏ và người già, tránh chuyến đêm và chuyến quá sát giao thừa, vì chỉ một lần trễ chuyến là cả lịch phía sau trượt theo.
Đừng quên chiều đi. Nhiều nhà lo kỹ ngày về nhưng để vé quay lại thành phố đến sát mùng 4, mùng 5 mới đặt, rồi phải đi ngày khác với dự tính. Việc hoá vàng và dọn dẹp sau Tết vì thế bị dồn lên ông bà.
Nếu năm nay có người không về được, ghi rõ trong bảng và giao lại phần việc của người ấy cho người khác ngay từ đầu, thay vì đợi sát ngày mới biết thiếu tay.
Giữ sức cho ông bà trong những ngày Tết
Đừng để ông bà làm đầu bếp chính. Nhiều ông bà quen tự tay lo cỗ và không chịu nghỉ. Con cháu có thể nhận phần nấu, để ông bà làm phần "chỉ đạo" và nêm nếm; vừa giữ được vai trò của ông bà, vừa đỡ mệt.
Giãn lịch khách. Ba ngày Tết khách đến liên tục làm người lớn tuổi đuối sức. Người con trưởng có thể đứng ra tiếp một phần, hoặc hẹn họ hàng xa đến vào giờ nhất định.
Giữ giờ ăn, giờ uống thuốc. Lịch sinh hoạt ngày Tết đảo lộn dễ làm ông bà quên thuốc. Cài nhắc uống thuốc trên điện thoại của một người con ở nhà trong những ngày này.
Chuẩn bị sẵn số người thân và nơi khám gần nhà. Dịp Tết nhiều phòng khám nghỉ. Biết trước nơi trực gần nhất giúp cả nhà bình tĩnh nếu có chuyện.
Để ông bà nghỉ trưa thật. Nhà đông trẻ con thì sắp một phòng yên tĩnh, dặn các cháu chơi chỗ khác trong giờ ông bà ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Năm nào không có ngày 30 Tết?
Năm tháng Chạp âm lịch là tháng thiếu chỉ có 29 ngày, nên không có ngày 30 và giao thừa là đêm 29. Muốn biết năm nay có ngày 30 hay không, bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn.
Cúng tất niên vào ngày nào?
Nhiều nhà cúng tất niên vào chiều ngày cuối năm, tức 29 hoặc 30 tháng Chạp, có nhà làm sớm hơn một hai ngày để con cháu kịp về hoặc kịp đi. Theo tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác, nên hỏi người lớn trong nhà.
Hoá vàng sau Tết là ngày mấy?
Nhiều nơi hoá vàng vào mùng 3 hoặc mùng 4 Tết, có nơi để đến mùng 7 hay muộn hơn. Đây là tập quán từng nhà, từng vùng; nhà bạn làm ngày nào thì hỏi ông bà rồi giữ theo nếp đó.
Con cháu ở xa không về ăn Tết thì góp phần thế nào?
Người ở xa có thể nhận các việc không cần có mặt: đặt vé, đặt bánh, đặt hoa, gửi đồ khô, chuyển phần đóng góp, gọi điện chúc Tết họ hàng. Hẹn giờ gọi video vào bữa tất niên để cả nhà cùng ngồi.
Nên bắt đầu chuẩn bị Tết từ ngày nào?
Với nhà đi làm, mốc hợp lý là rằm tháng Chạp: lên danh sách, đặt vé, mua đồ khô. Nếu phải về quê xa hoặc đặt vé máy bay, nên lo vé từ trước đó vài tuần. Đồ tươi để từ 25 đến 28 tháng Chạp.
Ở chung cư có cần làm mâm cúng giao thừa ngoài trời không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà chung cư đặt mâm ở ban công, nhiều nhà chỉ làm mâm trong nhà. Nếu ông bà muốn giữ mâm ngoài trời, bạn bày gọn ở ban công, chú ý an toàn lửa và gió.