Sổ ngày giỗ nên chia thông tin thành ba mức: phần ai trong họ cũng được biết (tên, vai vế, tháng giỗ), phần chỉ gia đình gần (ngày cụ thể, nơi an táng, người chủ trì), và phần riêng chỉ người giữ sổ (chuyện riêng, giấy tờ, thông tin người còn sống). Khi chia sẻ, chỉ gửi đúng mức người nhận cần.
Nhiều người nghĩ thông tin về người đã mất thì không có gì phải giữ. Nhưng một cuốn sổ ngày giỗ đầy đủ chứa cả địa chỉ, ngày sinh, giấy tờ, chuyện riêng của người còn sống. Phần dưới bàn về những gì nằm trong sổ, cách chia mức, chuyện khó nói, việc đăng lên mạng, và cách giữ bản số hoá.
Sổ ngày giỗ chứa nhiều hơn bạn nghĩ
Nhìn qua, sổ ngày giỗ chỉ có tên và ngày. Nhưng một cuốn sổ được giữ cẩn thận vài năm sẽ có thêm: ngày sinh của ông bà, bố mẹ còn sống; địa chỉ nhà ở quê và ở thành phố; số điện thoại người chủ trì; vị trí mộ phần; ghi chú ai giữ giấy tờ nhà đất, ai giữ sổ tiết kiệm của ông bà để lo giỗ; và đôi khi những dòng ghi chuyện riêng như con riêng, cuộc hôn nhân thứ hai, chuyện bất hoà giữa hai nhánh.
Từng thông tin một không có gì đáng ngại. Gộp lại, chúng thành một bức tranh khá đầy đủ về một gia đình: ai già yếu ở một mình, nhà ở quê thường vắng vào ngày nào vì cả nhà đi giỗ ở nơi khác, ai giữ tài sản. Những thông tin đó không nên đến tay người ngoài.
Nhận ra điều này không có nghĩa phải giấu sổ đi hay ghi ít lại. Chỉ cần ý thức rằng sổ có nhiều lớp thông tin, và khi chia sẻ, chọn lớp phù hợp với người nhận.
Chia thông tin thành ba mức
Bảng dưới gợi ý cách phân mức. Mỗi nhà có thể điều chỉnh, nhưng nên thống nhất một lần để người giữ sổ biết gửi gì cho ai.
| Mức | Thông tin | Ai được xem |
|---|---|---|
| Chung | Tên, tên thường gọi, vai vế, tháng giỗ, thuộc chi nào | Họ hàng, con cháu, dâu rể, người trong họ |
| Gia đình gần | Ngày mất âm và dương, nơi an táng, người chủ trì, nơi làm giỗ, sơ đồ gia đình | Con cháu trực hệ, người được mời giỗ |
| Riêng | Ngày sinh và địa chỉ người còn sống, số điện thoại, giấy tờ, tài sản, chuyện riêng, nguyên nhân mất | Người giữ sổ, người giữ bản phụ, người lớn trong nhà |
| Không ghi vào sổ | Số giấy tờ tuỳ thân, mật khẩu, thông tin tài khoản ngân hàng | Để ở nơi khác, không chung với sổ giỗ |
Trong bản số hoá, có thể tách phần riêng thành một trang tính hoặc một tệp khác, chỉ người giữ sổ mở được. Trong sổ giấy, dành vài trang cuối cho phần riêng, khi chụp ảnh chia sẻ thì không chụp những trang đó.
Những chuyện khó nói: ghi hay không, ghi ở đâu
Nguyên nhân mất. Phần lớn sổ ngày giỗ không cần thông tin này. Với những trường hợp đau lòng, gia đình thường không muốn nhắc lại mỗi lần mở sổ. Nếu cần lưu cho đời sau hiểu, ghi ở phần riêng với lời lẽ nhẹ nhàng.
Con riêng, hôn nhân trước. Đây là thông tin cần cho sơ đồ và cho việc giỗ, vì con riêng cũng có quyền và có khi có trách nhiệm đi giỗ. Nhưng cách ghi nên trung tính, chỉ ghi quan hệ, không ghi bình luận. Người giữ sổ nên hỏi ý người lớn và chính người trong cuộc trước.
Bất hoà giữa các nhánh. Chuyện hai nhánh không qua lại nhau, không về giỗ chung, đôi khi ảnh hưởng đến việc mời. Nếu cần ghi để người sau biết, ghi ngắn ở phần riêng, như "từ năm …, nhánh ông … làm giỗ riêng", không ghi nguyên nhân hay ai đúng ai sai.
Người không muốn có tên trong sổ. Có người trong họ, vì lý do riêng, không muốn được ghi hoặc không muốn thông tin của mình bị chia sẻ. Tôn trọng điều đó: ghi tối thiểu những gì cần cho việc giỗ và để họ ở mức riêng.
Đăng lên mạng xã hội và nhóm chat lớn
Chia sẻ trên mạng rất tiện, nhưng là chỗ thông tin dễ đi xa nhất. Một vài điều nên cân nhắc trước khi bấm gửi.
- Không đăng ảnh chụp sổ ngày giỗ lên trang cá nhân công khai, kể cả khi chỉ muốn khoe chữ viết của ông bà. Che hoặc cắt phần thông tin trước khi đăng.
- Không gửi bản đầy đủ vào nhóm chat có người ngoài gia đình gần, như nhóm đồng hương, nhóm bạn bè hay nhóm họ rất đông người không quen.
- Thông báo đám giỗ trong nhóm lớn chỉ cần ngày, nơi làm và người liên hệ; không cần địa chỉ chi tiết hay danh sách người sẽ đi.
- Tránh đăng công khai kiểu "cả nhà về quê dự giỗ từ ngày … đến ngày …". Thông tin này cho biết nhà ở thành phố vắng người trong những ngày đó.
- Ảnh mộ phần đăng công khai nên tránh lộ vị trí quá rõ, nhất là với khu mộ riêng ở vùng vắng.
- Nhóm chat gia đình nên được kiểm lại thành viên mỗi năm; người đã rời gia đình vì ly hôn, hoặc tài khoản không còn dùng, nên được mời ra một cách tế nhị.
Nguyên tắc chung: điều gì bạn không muốn một người lạ đọc được thì đừng đặt ở nơi người lạ có thể vào. Nhóm chat có hơn vài chục thành viên đã gần như là nơi công khai.
Thông tin của người còn sống cần cẩn thận hơn
Sổ ngày giỗ ghi về người đã mất, nhưng để tiện liên lạc, nhiều sổ ghi thêm ngày sinh, địa chỉ, số điện thoại của người chủ trì, của ông bà, bố mẹ còn sống. Với người già sống một mình ở quê, những thông tin này rơi vào tay kẻ xấu có thể bị dùng để lừa đảo, ví dụ gọi điện giả danh con cháu ở xa.
Cách làm an toàn là tách thông tin liên lạc của người còn sống ra một danh sách riêng, không đi kèm sổ khi chia sẻ. Trong sổ chính, cột người chủ trì chỉ cần ghi tên và vai vế, như "bác Phúc, con trưởng của cụ". Ai cần liên lạc thì hỏi người giữ sổ.
Ngày sinh âm lịch của ông bà, nếu sổ có ghi để lo mừng thọ, cũng nên để ở mức gia đình gần. Đó là thông tin hay được dùng làm câu hỏi bảo mật hoặc để giả danh người thân, và người lớn tuổi thường ít cảnh giác với những cuộc gọi biết rõ ngày sinh của mình.
Khi có người ngoài hỏi thông tin trong sổ
Người xưng là họ hàng xa. Thỉnh thoảng có người gọi điện hoặc nhắn tin xưng là họ hàng xa, hỏi ngày giỗ, địa chỉ, tên tuổi các cụ. Phần lớn là thật lòng, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Trước khi gửi, hỏi họ thuộc chi nào, con cháu ai, rồi kiểm qua người giữ sổ chi hoặc người lớn trong họ.
Người làm gia phả, làm sách về làng. Người nghiên cứu, biên soạn sách về làng hay dòng họ có khi xin thông tin. Đây là việc tốt, nhưng nên hỏi rõ thông tin sẽ được in ở đâu, có ghi tên người còn sống không, và xin xem bản thảo phần liên quan trước khi in.
Dịch vụ, cửa hàng hỏi thông tin để chào mời. Một số nơi bán đồ lễ, dịch vụ tổ chức cỗ có thể hỏi ngày giỗ để nhắc và chào hàng. Bạn hoàn toàn có thể từ chối, hoặc chỉ cho ngày của một đám giỗ cụ thể mình đang đặt, không cho cả danh sách.
Trả lời chung cho mọi trường hợp. Khi chưa chắc, chỉ cho thông tin mức chung: tên, vai vế, tháng giỗ. Các thông tin chi tiết hơn để người lớn trong nhà quyết. Từ chối lịch sự không làm mất lòng người thật lòng, mà giữ được an toàn cho cả nhà.
Giữ an toàn bản số hoá
Bản số hoá là thứ dễ bị sao chép nhất. Không cần kỹ thuật phức tạp, chỉ cần vài thói quen.
- Đặt tệp ở tài khoản lưu trữ có mật khẩu mạnh và bật xác thực hai bước, không để trong thư mục công khai.
- Chia sẻ quyền xem cho từng người cụ thể, không dùng chế độ "ai có đường dẫn cũng xem được".
- Tách phần thông tin riêng ra tệp khác hoặc trang tính riêng, chỉ người giữ sổ và người giữ bản phụ mở được.
- Khi gửi bản in hoặc ảnh cho người khác, xuất riêng phần thông tin mức chung hoặc gia đình gần.
- Rà danh sách người được chia sẻ mỗi năm, rút quyền của tài khoản không còn dùng.
- Ghi mật khẩu hoặc cách truy cập vào một nơi an toàn mà người kế nhiệm biết, để khi người giữ sổ mất hay ốm, sổ không bị khoá vĩnh viễn.
Điều cuối thường bị quên nhất. Bảo mật quá kỹ mà không có người kế nhiệm biết cách mở, cuốn sổ số hoá cũng mất như cuốn sổ giấy bị cháy.
Hỏi ý người trong cuộc trước khi ghi và chia sẻ
Phần lớn băn khoăn về quyền riêng tư được giải quyết bằng một cuộc trò chuyện. Các bước dưới đây giúp việc hỏi ý không thành nặng nề.
- Khi bắt đầu lập hoặc sửa sổ lớn, nói với cả nhà sổ sẽ ghi những gì và chia sẻ cho ai.
- Hỏi riêng những người có thông tin nhạy cảm, như người có hôn nhân trước, con riêng, xem họ muốn được ghi thế nào.
- Đưa bản nháp phần liên quan cho người trong cuộc đọc trước khi chép chính thức.
- Ghi lại những yêu cầu riêng vào phần ghi chú của người giữ sổ, như "không gửi ngày sinh của bà ra nhóm họ".
- Khi người lớn trong nhà quyết định khác ý người trong cuộc, tìm cách ghi tối thiểu thay vì ghi đầy đủ rồi giấu.
- Báo lại cho cả nhà khi thay đổi cách chia sẻ, để không ai bất ngờ thấy thông tin của mình ở nơi lạ.
Sổ ngày giỗ là để gắn kết, và một cuốn sổ khiến ai đó trong nhà thấy bị phơi bày thì đã đi ngược mục đích đó, dù thông tin trong sổ đúng đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Thông tin của người đã mất có cần giữ kín không?
Phần lớn thông tin như tên, vai vế, tháng giỗ có thể chia sẻ trong họ. Nhưng nơi an táng chi tiết, chuyện riêng, giấy tờ, cùng những thông tin liên quan đến người còn sống nên giữ trong gia đình gần hoặc chỉ người giữ sổ.
Có nên đăng ảnh sổ ngày giỗ của ông bà lên mạng để giữ kỷ niệm không?
Có thể đăng nếu muốn, nhưng nên che hoặc cắt phần ghi ngày tháng, nơi an táng và tên người còn sống. Ảnh chữ viết của ông bà vẫn giữ được ý nghĩa kỷ niệm mà không lộ thông tin gia đình.
Sổ ngày giỗ có nên ghi số điện thoại và địa chỉ của người chủ trì không?
Nên để thông tin liên lạc ở một danh sách riêng, không ghi chung trong sổ. Sổ chỉ cần tên và vai vế của người chủ trì. Như vậy khi chụp sổ gửi đi, thông tin liên lạc không bị gửi theo.
Người trong họ đòi xem toàn bộ sổ thì có nên đưa không?
Hỏi rõ họ cần thông tin gì. Phần lớn nhu cầu là biết ngày giỗ và người chủ trì, chỉ cần gửi phần đó. Phần riêng tư nên hỏi ý người lớn trong nhà và người có liên quan trước khi đưa.
Làm sao để người kế nhiệm mở được sổ số hoá khi người giữ sổ không còn?
Ghi cách truy cập, nơi lưu tệp và mật khẩu vào một chỗ an toàn mà người kế nhiệm hoặc người giữ bản phụ biết, như phong bì niêm phong để cùng giấy tờ quan trọng. Đồng thời luôn có ít nhất một bản sao ở người khác.
Con dâu, con rể có nên được xem phần riêng của sổ không?
Tuỳ từng nhà và từng người. Nếu con dâu, con rể là người trực tiếp lo giỗ hoặc giữ bản phụ thì cần xem. Còn lại, phần chung và phần gia đình gần thường đã đủ để họ hoà vào nếp nhà.