Rằm tháng Giêng, còn gọi là Tết Nguyên tiêu hay Thượng nguyên, là ngày 15 tháng Giêng âm lịch; nhiều nhà làm mâm cúng to hơn rằm thường, nên chuẩn bị trong ba ngày trước và có thể cúng tối 14 hoặc ngày 15. Vì rơi vào khoảng hai tuần sau Tết, lúc cả nhà đã đi làm, đi học lại, cái khó không nằm ở nghi lễ mà ở thời gian.
Nhiều người lớn tuổi vẫn nói lễ cả năm không bằng rằm tháng Giêng, cho thấy dịp này được coi trọng thế nào. Phần dưới gợi ý cách lo cho kịp với người bận: việc gì làm từ cuối tuần, việc gì sáng rằm, và những chỗ có thể gọn mà vẫn giữ nếp nhà.
Rằm tháng Giêng khác rằm thường ở chỗ nào
Về ngày, rằm tháng Giêng cũng là ngày 15 âm lịch như mọi rằm. Khác ở chỗ đây là rằm đầu tiên của năm mới, nên nhiều nhà làm đầy đủ hơn: có nhà làm mâm cỗ mặn mời họ hàng, có nhà làm mâm chay, có nhà đi chùa, đi lễ đền đầu năm. Với các nhà quen làm rằm mùng một hằng tháng chỉ với hoa quả, rằm tháng Giêng thường thêm một mâm cơm.
Theo cách gọi xưa, rằm tháng Giêng là Thượng nguyên, cùng với Trung nguyên rằm tháng Bảy và Hạ nguyên rằm tháng Mười là ba ngày rằm lớn. Ngày nay ít người dùng tên này, nhưng ông bà ở quê vẫn hay nhắc.
Một khác biệt nữa là đông người đi lễ. Đền chùa nổi tiếng thường rất đông dịp rằm tháng Giêng, đường đi tắc, chỗ gửi xe chật. Nếu nhà bạn có ý đưa ông bà đi lễ, nên đi vào ngày thường trước hoặc sau rằm, giờ sớm, tránh dồn đúng ngày 15.
Còn lại, mâm cúng nhà mình nấu những gì, cúng giờ nào trong ngày, là chuyện từng nhà. Hỏi ông bà một lần, ghi lại, năm sau làm theo.
Kế hoạch ba ngày cho gia đình đi làm
Giả định rằm rơi vào ngày thường, cả hai vợ chồng đi làm, cúng tối 14 hoặc tối 15. Nếu rằm rơi cuối tuần thì dễ hơn nhiều, gộp việc của hai ngày đầu vào một buổi.
| Mốc | Việc | Gợi ý |
|---|---|---|
| Cuối tuần trước rằm | Lau bàn thờ, thay nước bình hoa, mua đồ khô: gạo nếp, đỗ, nấm, miến, hương nến | Làm cùng lúc dọn dẹp sau Tết |
| Tối ngày 13 | Chốt thực đơn, nhắn ai mua gì, đặt hàng gà, xôi hoặc giò nếu không tự làm | Nhắn trong nhóm chat gia đình |
| Tối ngày 14 | Mua hoa, quả, đồ tươi; sơ chế; ngâm gạo nếp nếu đồ xôi | Người tan làm sớm nhất |
| Ngày 15 hoặc tối 14 | Nấu, bày mâm, thắp hương, cả nhà ăn cơm | Người nấu chính và một người phụ |
| Sau rằm | Dọn mâm, ghi lại món đã làm | Năm sau mở ra dùng |
Nhiều nhà ở thành phố chọn cúng tối 14 để không phải xin nghỉ ngày rằm; theo tập quán phổ biến, cúng trước rằm được nhiều nhà chấp nhận, mỗi nhà có thể khác.
Mâm gọn cho nhà bận: giữ cái gì, bớt cái gì
Giữ mâm hoa quả và hoa tươi. Đây là phần gần như nhà nào cũng có, không tốn công nấu nướng, có thể mua tối hôm trước.
Chọn một trong hai: mâm mặn hoặc mâm chay. Nhiều nhà làm mâm chay dịp rằm tháng Giêng vì nhẹ và hợp với người đi lễ; nhà khác giữ mâm mặn có xôi, gà, canh, giò. Đừng cố làm cả hai trong một ngày đi làm.
Đặt bớt món khó. Xôi, gà luộc, giò là những món nhiều nhà đặt sẵn. Người nấu chỉ cần làm canh và một hai món xào, mâm vẫn tươm tất.
Giữ bữa cơm chung. Phần quan trọng với nhiều gia đình là bữa ăn sau khi cúng, cả nhà ngồi lại sau hai tuần đi làm lại. Bớt món được, bớt bữa cơm thì không nên.
Bỏ những thứ chỉ để cho đủ. Mâm ngũ quả không cần đủ năm màu theo một công thức nào; vàng mã không bắt buộc. Cái gì ông bà không để ý, bạn có thể bỏ.
Ví dụ: một nhà ở TP Hồ Chí Minh, ông bà ở Vĩnh Long
Anh Phúc và chị Lan sống ở TP Hồ Chí Minh, ông bà nội ở Vĩnh Long (trước là Bến Tre). Rằm tháng Giêng năm ngoái rơi vào thứ Tư. Ông bà muốn con cháu về, nhưng cả hai vợ chồng đều không xin nghỉ được.
Cả nhà bàn và chọn cách này: chủ nhật trước rằm, hai vợ chồng chở con về Vĩnh Long, phụ ông bà lau dọn bàn thờ, đi chợ đồ khô, ăn cơm trưa rồi về. Tối 14, ông bà tự cúng mâm nhỏ với người em gái ở gần. Tối 15, anh Phúc làm mâm hoa quả ở nhà mình trên thành phố, gọi video về cho ông bà xem các cháu thắp hương, rồi cả nhà hai nơi ăn cơm cùng giờ.
Ông bà không thấy thiếu vì đã có con cháu về trước mấy hôm, có người em ở gần đúng ngày. Hai vợ chồng không bị áp lực xin nghỉ. Cách này không thay được ngày đoàn tụ thật, nhưng hợp với những năm rằm rơi giữa tuần.
Năm nào rằm rơi vào cuối tuần, nhà anh Phúc về đúng ngày. Họ đã ghi luật này vào lịch chung: rằm rơi thứ Bảy, Chủ nhật thì về; rơi ngày thường thì về cuối tuần trước.
Câu nên hỏi ông bà về rằm tháng Giêng
Mỗi nhà một nếp, và rằm tháng Giêng thường gắn với thói quen đi lễ đầu năm của ông bà. Những câu nên hỏi:
- Nhà mình cúng rằm tháng Giêng tối 14 hay ngày 15, buổi sáng hay buổi tối?
- Mâm mặn hay mâm chay, có món gì ông bà muốn giữ?
- Ông bà có muốn đi lễ đền chùa nào đầu năm không, muốn đi ngày nào để đỡ đông?
- Có mời ai sang ăn cơm không, họ hàng nào hay đến dịp này?
- Nếu con cháu không về đúng ngày, ông bà có cần ai ở gần phụ không?
Ghi câu trả lời vào ghi chú sự kiện rằm tháng Giêng trên điện thoại. Lần đầu hỏi có thể mất một buổi trò chuyện, nhưng những năm sau chỉ cần nhìn lại ghi chú.
Có những câu ông bà trả lời rất ngắn, kiểu "thế nào cũng được". Khi đó bạn chọn cách gọn trong sức mình, nói lại với ông bà một lần để ông bà biết.
Chỗ hay trục trặc và cách tránh
Những trục trặc dưới đây gặp ở nhiều gia đình đi làm, và đều tránh được nếu biết trước:
- Quên ngày vì không còn không khí Tết. Cài nhắc theo âm lịch trên điện thoại, nhắc trước ba ngày và trước một ngày.
- Đi chợ đúng sáng rằm. Chợ hoa, chợ quả sáng rằm tháng Giêng rất đông, hàng đẹp hết sớm; mua từ tối hôm trước đỡ hơn.
- Đưa ông bà đi lễ đúng ngày rằm vào nơi đông. Người lớn tuổi dễ mệt, chen lấn nguy hiểm; chọn ngày thường gần rằm.
- Đặt đồ ăn giao đúng giờ cúng. Hàng giao chậm dịp đông là chuyện thường; đặt giao từ chiều hôm trước hoặc từ sáng sớm.
- Để một người gánh hết. Chia ít nhất hai người: một người mua sắm, một người nấu.
Cách tự kiểm đơn giản: tối 13, nhìn vào danh sách việc, việc nào chưa có tên người làm thì gán ngay. Việc chưa có tên người là việc sẽ bị quên.
Một trục trặc ít ai nói ra là mệt mỏi sau Tết. Cả nhà vừa qua hai tuần ăn uống, đi lại, tiền tiêu cũng nhiều; lúc này mà bày một mâm cỗ lớn dễ thành gánh nặng. Nếu thấy vậy, cứ nói thẳng với ông bà và đề nghị làm gọn năm nay; phần lớn người lớn hiểu và đồng ý khi được hỏi ý trước, chứ không phải khi đã thấy mâm bị bớt.
Nhà có lệ làm cỗ mời họ hàng dịp rằm tháng Giêng
Ở nhiều vùng nông thôn miền Bắc và miền Trung, rằm tháng Giêng còn là dịp anh em trong họ sang nhau ăn cỗ, nhất là nhà trưởng. Với những nhà này, việc lo giống một đám giỗ nhỏ hơn là một rằm thường: phải biết số mâm, ai đến, ai nấu.
Cách chuẩn bị gọn là chốt số người trước ba ngày. Người lo chính nhắn hoặc gọi các nhà trong họ hỏi năm nay ai sang, rồi ước số mâm, mỗi mâm khoảng sáu người theo cách tính phổ biến ở nhiều nơi. Từ số mâm, chia món: nhà mình nấu món nào, nhờ người trong họ mang sang món nào, đặt ngoài món nào.
Nếu nhà trưởng giờ chỉ còn ông bà già yếu, đây là lúc các con nên bàn với họ hàng một cách làm khác: luân phiên nhà khác đứng ra làm, mỗi nhà góp một món, hoặc chuyển thành bữa cơm thân mật trong nội bộ gia đình. Những thay đổi kiểu này nên do người lớn trong họ đề xuất và đồng ý, con cháu chỉ chuẩn bị phương án và lo phần việc tay chân.
Sau bữa, ghi lại số người thực đến và món nào thừa thiếu; năm sau ước lượng sẽ sát hơn rất nhiều.
Cài nhắc và ghi lại để năm sau không phải nhớ
Rằm tháng Giêng là dịp lặp lại mỗi năm, nhưng chỉ một lần nên rất dễ quên chi tiết. Các bước dưới đây làm một lần, dùng nhiều năm:
- Tạo sự kiện lặp theo âm lịch ngày 15 tháng Giêng trên ứng dụng lịch của điện thoại; nếu ứng dụng không hỗ trợ lặp âm lịch, tạo riêng từng năm sau khi tra lịch.
- Đặt hai lời nhắc: trước ba ngày để mua đồ khô và chốt thực đơn, trước một ngày để mua đồ tươi.
- Trong phần ghi chú của sự kiện, chép danh sách món, giờ cúng nhà mình hay làm, và những câu ông bà đã dặn.
- Chia sẻ sự kiện cho vợ chồng, anh chị em hoặc nhóm chat gia đình để ai cũng thấy.
- Sau rằm, mở ghi chú ra sửa: món nào bỏ, món nào thêm, ai làm việc gì.
- Đầu năm sau, sau khi đã có lịch mới, mở lại sự kiện kiểm ngày dương bằng hai nguồn lịch.
Ghi chú càng cụ thể càng đỡ việc. "Mua hoa cúc vàng ở chợ gần nhà, xôi đặt chỗ quen" hữu ích hơn nhiều so với "chuẩn bị đồ cúng".
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng cúng tối 14 được không?
Nhiều nhà, nhất là nhà đi làm, cúng từ tối 14 tháng Giêng. Theo tập quán phổ biến, cúng trước rằm được nhiều người chấp nhận, mỗi nhà có thể khác. Hỏi ông bà xem nhà mình xưa nay làm thế nào rồi thống nhất.
Tết Nguyên tiêu là ngày nào?
Tết Nguyên tiêu là rằm tháng Giêng, tức ngày 15 tháng Giêng âm lịch. Ngày dương của dịp này thay đổi mỗi năm, bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại và đối chiếu hai nguồn.
Rằm tháng Giêng nên làm mâm chay hay mâm mặn?
Cả hai đều có nhiều nhà làm. Có nhà làm mâm chay vì nhẹ nhàng và hợp với người đi lễ đầu năm, có nhà giữ mâm mặn mời họ hàng. Nhà bạn theo nếp ông bà, không có cách nào đúng hơn cách nào.
Rằm tháng Giêng rơi vào ngày đi làm thì xoay xở thế nào?
Bạn có thể lau dọn và mua đồ khô từ cuối tuần trước, mua hoa quả tối hôm trước, đặt sẵn vài món khó, rồi cúng tối 14 hoặc tối 15 sau giờ làm. Chia việc cho ít nhất hai người.
Đưa ông bà đi lễ đầu năm nên đi ngày nào?
Đúng ngày rằm tháng Giêng các đền chùa lớn thường rất đông. Với người lớn tuổi, đi vào ngày thường trước hoặc sau rằm, đi buổi sáng sớm sẽ đỡ mệt và an toàn hơn. Hỏi ông bà xem muốn đi đâu để sắp xếp.
Thượng nguyên là gì?
Thượng nguyên là tên gọi xưa của rằm tháng Giêng. Cùng với Trung nguyên rằm tháng Bảy và Hạ nguyên rằm tháng Mười, đây là ba ngày rằm lớn trong năm theo cách gọi của ông bà.