Sơ đồ gia đình cho sổ ngày giỗ chỉ cần bốn đời tính từ người giữ sổ: bố mẹ, ông bà, cụ và đời con cháu, vẽ trên một trang khổ ngang, mỗi người một ô có tên và tháng giỗ. Mục đích là để người đọc sổ biết người được giỗ là ai trong nhà, chứ không phải lập gia phả đầy đủ.
Một sơ đồ tốt giúp con cháu đời sau hiểu vì sao tháng Ba phải về giỗ cụ bên nội, tháng Chạp phải sang giỗ bà ngoại. Phần dưới hướng dẫn chọn phạm vi, ký hiệu tối giản, các bước vẽ tay, cách ghi vai vế và những trường hợp khó như tái hôn, con nuôi, người mất khi còn nhỏ.
Vì sao sổ ngày giỗ cần một trang sơ đồ
Danh sách ngày giỗ sắp theo tháng rất tiện cho việc lo cỗ, nhưng không trả lời được câu hỏi mà trẻ con trong nhà hay hỏi: cụ Lộc là ai của con? Khi người giữ sổ còn đó, câu hỏi được trả lời bằng lời. Khi cuốn sổ sang tay người khác, nhất là người cháu lớn lên ở thành phố, những cái tên trong danh sách dễ trở thành tên lạ.
Một trang sơ đồ đặt ở đầu sổ giải quyết chuyện này. Nhìn một lần là thấy cụ Lộc là bố của ông nội, bà Hoà là mẹ của mẹ. Sơ đồ cũng giúp phát hiện chỗ thiếu: ô của cụ bà bên ngoại còn trống tên, nghĩa là chưa ai hỏi. Nhiều gia đình chỉ nhận ra mình không biết tên cụ bà khi bắt đầu vẽ.
Ngoài ra, sơ đồ giúp phân công giỗ rõ ràng hơn. Khi thấy hai nhánh anh em của ông nội cùng là cháu của một cụ, việc ai lo giỗ cụ, ai về dự trở nên dễ bàn. Với gia đình có người ở nhiều nơi, một bản chụp sơ đồ gửi vào nhóm chat gia đình thường được xem nhiều hơn cả cuốn sổ.
Phạm vi vẽ: mấy đời, gồm những nhánh nào
Vẽ quá rộng thì không vừa trang, quá hẹp thì thiếu người được giỗ. Bảng dưới gợi ý phạm vi theo nhu cầu.
| Nhu cầu | Phạm vi nên vẽ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gia đình nhỏ, giỗ ít | Bố mẹ, ông bà nội ngoại, con cháu | Ba đời, vừa nửa trang |
| Gia đình giữ giỗ cụ | Thêm bốn cặp cụ của hai bên | Bốn đời, cần trang khổ ngang |
| Con trưởng lo giỗ cho cả nhánh | Thêm anh chị em của bố và con của họ | Để thấy ai cùng về giỗ ông bà |
| Có giỗ kỵ hoặc giỗ chi | Chỉ vẽ đường thẳng lên kỵ, không vẽ các nhánh ngang | Nhánh ngang để cho sổ dòng họ |
| Nhà có hai bên đều xa quê | Vẽ đủ hai bên nhưng mỗi bên một màu mực | Trẻ con dễ phân biệt nội ngoại |
Quy tắc chung: chỉ vẽ những người nhà bạn đang giỗ hoặc đang sống, cộng với những người cần để nối họ với nhau. Người nào không giỗ và không cần để nối thì không vẽ, dù bạn biết tên.
Các bước vẽ tay trên một trang giấy
Dùng bút chì trước, mực sau. Sơ đồ đầu tiên hầu như luôn phải sửa vì thiếu chỗ cho một nhánh.
- Xoay trang giấy nằm ngang. Đặt người giữ sổ, hoặc bố mẹ của người giữ sổ, ở giữa phía dưới.
- Vẽ đời ông bà ở hàng phía trên: ông bà nội bên trái, ông bà ngoại bên phải. Chừa khoảng cách rộng giữa hai bên.
- Vẽ đời cụ ở hàng trên cùng, mỗi cặp ông bà có một cặp cụ phía trên tương ứng.
- Nối vợ chồng bằng một đường ngang ngắn; từ giữa đường đó kẻ đường dọc xuống con.
- Thêm anh chị em ruột của bố mẹ nếu cần, xếp theo thứ tự từ lớn đến nhỏ, từ trái sang phải.
- Trong mỗi ô ghi tên thường gọi và tháng giỗ âm lịch, ví dụ "Cụ Lộc, giỗ tháng Giêng". Ngày cụ thể để ở danh sách chính.
- Tô hoặc đánh dấu những ô còn thiếu thông tin, để lần hỏi chuyện sau biết cần hỏi gì.
- Đồ lại bằng mực khi đã chắc, ghi ngày vẽ ở góc trang.
Nếu sợ vẽ xấu, có thể in một khung trống bốn hàng ô rồi điền tay. Điều quan trọng là bố cục nhất quán: đời trên luôn ở trên, bên nội luôn một phía.
Ký hiệu tối giản mà ai cũng đọc được
Không cần học ký hiệu phả hệ chuyên ngành. Chỉ cần vài quy ước, ghi ngay ở góc sơ đồ để người sau đọc hiểu.
- Ô vuông cho nam, ô tròn cho nữ; hoặc cùng ô vuông nhưng ghi "ông", "bà" trước tên.
- Ô viền đậm hoặc có dấu chấm ở góc: người đã mất và đang được giỗ.
- Đường ngang đơn nối vợ chồng; đường ngang kép hoặc nét đứt nếu là vợ chồng sau.
- Đường dọc từ giữa cặp vợ chồng xuống con; con nuôi dùng nét đứt.
- Dấu hỏi trong ô: thông tin còn thiếu, cần hỏi tiếp.
- Số nhỏ ở góc ô: số thứ tự dòng của người đó trong danh sách ngày giỗ, để tra chéo nhanh.
Đừng thêm quá nhiều màu, nhiều ký hiệu. Một sơ đồ có mười loại dấu thì chỉ người vẽ đọc được. Nếu cần ghi chuyện đặc biệt, viết ra trang ghi chú và đánh số chỉ đến.
Ghi vai vế và cách gọi để con cháu khỏi lúng túng
Ghi vai vế theo người gốc đã chọn. Mỗi ô có thể thêm một dòng nhỏ "ông nội của Tuấn", "cụ bà bên ngoại của Tuấn". Chọn một người gốc cố định cho cả sơ đồ, thường là người giữ sổ hoặc thế hệ cháu nhỏ nhất, rồi giữ nguyên.
Ghi cách gọi trong nhà. Cách gọi các đời trên khác nhau giữa các vùng và các nhà. Có nơi gọi đời trên ông bà là cụ, đời trên nữa là kỵ; có nơi gọi ông cố, bà cố, rồi ông sơ, bà sơ. Không có cách nào đúng hơn; sơ đồ chỉ cần ghi đúng cách nhà mình đang gọi, để con cháu đi giỗ chào hỏi cho phải.
Ghi thứ bậc trong anh em. Ở nhiều nơi phía Nam, người ta gọi theo thứ, con cả là thứ Hai, rồi đến Ba, Tư. Ở phía Bắc thường gọi bác cả, chú hai. Ghi "ông Tư" hay "bác cả" vào ô giúp người ngoài nhà, như con dâu, con rể mới, gọi đúng ngay.
Ghi bên nội hay bên ngoại. Với trẻ con lớn lên ở thành phố, ranh giới nội ngoại không còn rõ như thế hệ trước. Một chữ "nội" hoặc "ngoại" trên mỗi ô, hay mỗi bên một màu mực, đủ để trẻ hiểu khi được dẫn đi giỗ.
Những trường hợp khó và cách vẽ cho êm
Ông hoặc bà có hai đời vợ chồng. Vẽ cả hai người vợ hoặc chồng nối với người đó, người trước bên trái, người sau bên phải, con của ai kẻ xuống từ đường của người ấy. Nhiều nhà giỗ cả hai bà; sơ đồ cần thể hiện điều đó mà không cần chú thích dài.
Con nuôi, con riêng. Vẽ bằng nét đứt nếu gia đình muốn phân biệt, nét liền nếu gia đình coi như con ruột. Đây là chuyện mỗi nhà quyết; người vẽ nên hỏi người lớn trước, không tự chọn.
Người mất khi còn nhỏ. Nhiều gia đình vẫn giỗ người con mất sớm. Ghi ô nhỏ hơn bên cạnh anh chị em, kèm tháng giỗ, để đời sau không thấy một ngày giỗ lạ mà không biết của ai.
Người mất mà không rõ tên. Vẫn vẽ ô với dấu hỏi và ghi điều đã biết, như "cụ bà, vợ cụ Lộc, quê ở làng bên". Ô trống có chỗ đứng còn tốt hơn bị bỏ khỏi sơ đồ, vì nó nhắc mọi người còn một người cần tìm.
Những thứ không cần đưa vào sơ đồ
Sơ đồ rối thường không phải do vẽ sai mà do nhồi quá nhiều. Những thông tin dưới đây nên để ở danh sách hoặc trang ghi chú, không đặt trên sơ đồ.
- Ngày tháng đầy đủ của ngày mất và ngày sinh. Trên sơ đồ chỉ cần tháng giỗ; ngày cụ thể đã nằm trong danh sách, ghi hai nơi là hai nơi phải sửa.
- Nơi an táng, đường đến mộ. Đây là thông tin dài, thay đổi khi cải táng, nên có trang riêng.
- Nghề nghiệp, chức vụ, học vị của từng người. Đó là việc của gia phả hoặc tiểu sử, không giúp gì cho việc nhớ ngày giỗ.
- Số điện thoại, địa chỉ nhà của người còn sống. Sơ đồ hay được chụp gửi đi; thông tin liên lạc nên để ở danh sách riêng trong nhà.
- Nguyên nhân mất hay những chuyện buồn, chuyện riêng. Sơ đồ là thứ trẻ con cũng xem, nên giữ nó sạch và nhẹ nhàng.
- Những người đã có trong sổ dòng họ mà nhà bạn không trực tiếp giỗ. Ghi một ô chung "các đời trên, xem sổ họ" là đủ.
Nguyên tắc dễ nhớ: thứ gì đọc một lần rồi thôi thì để ở ghi chú; thứ gì cần nhìn mỗi khi hỏi "người này là ai" mới đưa lên sơ đồ. Một sơ đồ vừa mắt, người già cầm lên đọc được không cần kính lúp, đáng giá hơn một sơ đồ đầy đủ mà không ai dám nhìn.
Nối sơ đồ với danh sách ngày giỗ và giữ cho cập nhật
Sơ đồ chỉ thật sự có ích khi tra được qua lại với danh sách. Cách đơn giản nhất là đánh số từng dòng trong danh sách ngày giỗ, rồi ghi số đó vào góc ô tương ứng trên sơ đồ. Đọc danh sách thấy dòng 7 lạ tên, lật lên sơ đồ tìm số 7 là biết vị trí trong nhà.
Mỗi lần trong nhà có thay đổi lớn, như có người mất, có thêm cháu, có người kết hôn, nên sửa sơ đồ trong vòng một tháng. Sửa bằng bút chì trước, đồ mực khi đã chắc. Nếu sơ đồ quá rối sau vài lần sửa, vẽ lại bản mới, giữ bản cũ kẹp phía sau để biết sự thay đổi qua năm tháng.
Cách tự kiểm: đưa sơ đồ cho một đứa cháu chừng mười tuổi, hỏi cụ Lộc là ai của cháu. Nếu cháu tự lần theo đường kẻ mà trả lời được, sơ đồ đã đạt mục đích. Nếu cháu phải hỏi, chỗ cháu dừng lại chính là chỗ cần vẽ rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên vẽ cả họ hàng xa vào sơ đồ cho sổ ngày giỗ không?
Không cần. Sơ đồ cho sổ ngày giỗ chỉ nên có những người nhà bạn đang giỗ, đang sống, và những người cần để nối họ với nhau. Họ hàng xa nên để cho sổ của dòng họ hoặc gia phả, nếu có người trong họ đang giữ.
Nên vẽ trên giấy hay dùng phần mềm vẽ cây gia đình?
Bản giấy vẽ tay dễ làm, dễ đặt vào đầu sổ và người lớn tuổi đọc được. Phần mềm tiện khi gia đình đông và hay sửa. Nhiều nhà làm cả hai: vẽ tay trước, khi đã ổn mới chép sang bản số hoá.
Ông có hai vợ thì vẽ thế nào cho khỏi mất lòng?
Vẽ cả hai bà cùng nối với ông, theo thứ tự thời gian, con của bà nào kẻ xuống từ đường của bà đó. Không cần ghi chữ "vợ cả", "vợ hai" nếu gia đình không muốn; vị trí trái phải đã đủ thể hiện thứ tự.
Trẻ nhỏ có nên tham gia vẽ sơ đồ không?
Nên. Cho trẻ dán ảnh, tô màu ô hoặc viết tên giúp trẻ nhớ ông bà, cụ của mình hơn bất kỳ lời dặn nào. Người lớn chỉ cần giữ phần nối đường và kiểm lại tên cho đúng.
Sơ đồ có cần ghi ngày sinh của từng người không?
Không bắt buộc. Sơ đồ cho sổ giỗ chỉ cần tên, vai vế và tháng giỗ. Ngày sinh nếu muốn ghi thì để ở danh sách hoặc trang ghi chú, nhất là ngày sinh của người còn sống, vì sơ đồ thường được chụp gửi đi nhiều nơi.
Cách gọi cụ, kỵ, ông cố mỗi nơi một khác thì ghi theo cách nào?
Ghi theo cách nhà bạn đang gọi, và nếu hai bên nội ngoại ở hai vùng khác nhau thì mỗi bên ghi theo cách của bên đó. Có thể thêm một dòng chú thích nhỏ ở góc để con dâu, con rể mới đọc là hiểu.