Cách an toàn nhất là giữ cả sổ giấy lẫn bản số hoá, nhưng chỉ coi một bản là bản gốc: mọi sửa đổi ghi vào bản gốc trước, rồi mới chép sang bản kia, kèm ngày sửa. Sổ giấy hợp với người lớn tuổi và đặt cạnh nơi thờ cúng; bản số hoá hợp để chia sẻ cho con cháu ở xa và để sao lưu.
Rắc rối thường không đến từ việc chọn giấy hay số, mà từ việc có ba bốn bản khác nhau trong nhà mà không ai biết bản nào mới nhất. Phần dưới so sánh hai cách, cách chọn sổ giấy bền, cách chép sổ viết tay cũ của ông bà, quy tắc bản gốc, sao lưu và kiểm định kỳ.
So sánh sổ giấy và bản số hoá
Mỗi cách có chỗ mạnh riêng. Bảng dưới giúp bạn quyết định bản nào làm bản gốc cho nhà mình.
| Tiêu chí | Sổ giấy | Bản số hoá |
|---|---|---|
| Người lớn tuổi đọc, sửa | Dễ, quen tay | Khó nếu không quen thiết bị |
| Chia sẻ cho người ở xa | Phải chụp ảnh gửi | Gửi tệp hoặc chia sẻ trực tiếp |
| Nguy cơ mất | Cháy, ẩm, mối, thất lạc khi chuyển nhà | Hỏng máy, quên mật khẩu, xoá nhầm |
| Sắp xếp lại | Phải chép lại cả trang | Sắp theo tháng, theo đời trong vài giây |
| Giữ dấu vết sửa đổi | Thấy rõ chỗ gạch, chữ ai viết | Mất dấu nếu ghi đè |
| Giá trị kỷ niệm | Cao, nhất là chữ viết tay của ông bà | Thấp hơn |
| Đọc sau nhiều chục năm | Được nếu giữ khô ráo | Phụ thuộc định dạng tệp còn mở được |
Nếu người lo giỗ chính là ông bà hoặc bố mẹ lớn tuổi, nên để sổ giấy làm bản gốc. Nếu người lo giỗ là con cháu trẻ và anh chị em sống rải rác, bản số hoá làm gốc sẽ tiện hơn, còn sổ giấy là bản in đặt ở quê.
Chọn và giữ sổ giấy cho bền
Một cuốn sổ giỗ có thể được dùng vài chục năm. Vài điểm nhỏ khi chọn và cất giữ giúp nó không hư sau mấy mùa nồm.
- Chọn sổ bìa cứng, gáy khâu chỉ thay vì gáy dán keo; gáy keo bong dần sau vài năm mở ra gập vào.
- Giấy dày, không quá trắng bóng; giấy mỏng dễ thấm mực sang trang sau.
- Viết bằng bút bi mực đen hoặc xanh đậm, tránh bút dạ, bút gel dễ nhoè khi ẩm.
- Cất trong túi nhựa có khoá kéo, kèm một gói hút ẩm, đặt nơi khô thoáng, không sát tường ẩm.
- Không để sổ ngay cạnh nơi thắp hương lâu ngày, vì tàn và hơi nóng làm giấy giòn, ố vàng.
- Ghi tên người giữ sổ và cách liên lạc với một người thân ở trang đầu, phòng khi sổ bị để quên.
Ở những vùng hay ngập, như nhiều nơi ở miền Trung, nên cất sổ ở tầng cao hoặc trong hộp kín. Mỗi năm vào mùa khô, mở sổ ra kiểm tra một lần xem có bị mốc, mối không.
Nếu sổ đã có dấu hiệu ố hoặc giòn, đừng cố dán băng keo lên trang, vì keo ngả vàng và làm hỏng giấy nhanh hơn. Chụp ảnh lưu ngay, rồi kẹp trang đó giữa hai tờ giấy sạch.
Bản số hoá: chọn hình thức nào
Bảng tính là lựa chọn gọn nhất. Một bảng tính với các cột họ tên, vai vế, ngày mất âm, ngày mất dương, nơi an táng, người chủ trì, nguồn tin, ghi chú là đủ. Bảng tính dễ lọc theo tháng, dễ in, và mở được trên hầu hết máy tính, điện thoại.
Ghi chú trên điện thoại hợp với người ít dùng máy tính. Một ghi chú dạng văn bản, mỗi người một đoạn, sắp theo tháng. Kém gọn hơn bảng tính nhưng người lớn tuổi đọc dễ hơn. Nhược điểm là khó sắp xếp lại khi danh sách dài.
Ảnh chụp trang sổ là bản sao, không phải bản số hoá. Chụp ảnh giữ được chữ viết tay, rất nên làm, nhưng không sửa được và không tìm kiếm được. Hãy coi ảnh là bản lưu, còn bản dùng hằng năm vẫn cần gõ lại.
Ứng dụng cây gia đình là để mở rộng sau. Nếu gia đình muốn đi xa hơn sang gia phả, có những ứng dụng chuyên dụng. Nhưng với mục đích nhớ ngày giỗ, chúng thường thừa tính năng, và dữ liệu khó lấy ra khi muốn đổi sang cách khác. Nhắc ngày giỗ trên điện thoại là việc riêng, nên làm từ bản gốc sau khi sổ đã ổn.
Định dạng tệp nên phổ biến. Lưu thêm một bản dạng tệp bảng tính thông dụng hoặc tệp văn bản thường. Định dạng riêng của một ứng dụng có thể không còn mở được sau mười năm.
Quy tắc một bản gốc
Kịch bản quen thuộc: bà nội giữ sổ giấy ở quê, chú út có bảng tính trên máy, chị cả có ghi chú trên điện thoại. Năm ngoái bà sửa ngày giỗ cụ bà sau khi tìm thấy bia mộ, nhưng chỉ sửa trong sổ giấy. Năm nay chị cả nhắc cả nhà theo ngày cũ. Không ai sai, chỉ là không ai biết bản nào mới.
Quy tắc một bản gốc giải quyết chuyện này: cả nhà thống nhất bản nào là gốc và ai giữ. Mọi thay đổi phải ghi vào bản gốc trước. Người giữ bản gốc có trách nhiệm báo các bản khác, kèm ngày sửa. Các bản phụ ghi rõ ở dòng đầu "bản chép, cập nhật đến ngày …", để ai mở ra cũng biết mình đang xem bản nào.
Khi chép sang bản phụ, đừng chỉ sửa ô cần sửa rồi thôi. Ghi thêm một dòng ở trang lịch sử sửa đổi: ngày nào, sửa gì, vì sao, theo nguồn nào. Sổ giấy có thể dành hai trang cuối cho việc này; bảng tính có thể dành một trang tính riêng. Sau vài năm, trang lịch sử chính là thứ giúp con cháu hiểu vì sao ngày giỗ một cụ từng thay đổi.
Khi bản gốc đổi người giữ, ví dụ bà nội trao sổ cho bác cả, việc bàn giao nên làm lúc cả hai cùng có mặt: đọc qua từng dòng, ghi ngày bàn giao vào trang lịch sử, và báo cả nhà bản gốc từ nay ở đâu. Bỏ qua bước này là nguồn gốc của rất nhiều cuộc tranh luận về sau.
Chép sổ viết tay cũ của ông bà sang bản mới
Sổ cũ thường viết tắt, chữ mờ, có trang ghi theo năm can chi hoặc lẫn chữ Hán. Chép lại cần cẩn thận để không làm mất thông tin.
- Chụp ảnh từng trang sổ cũ, kể cả bìa và những trang tưởng không liên quan, dưới ánh sáng tự nhiên, máy song song mặt giấy.
- Đánh số trang ảnh theo thứ tự, lưu vào một thư mục riêng trước khi bắt đầu chép.
- Chép từng dòng nguyên văn vào cột ghi chú trước, kể cả chữ viết tắt, rồi mới diễn giải sang các cột chuẩn.
- Chữ nào đọc không ra thì đánh dấu, không đoán. Gom các chữ khó lại hỏi người lớn, hoặc nhờ người đọc được chữ Hán xem nếu có.
- Ghi năm can chi đúng như sổ cũ; nếu cần năm dương lịch thì tra lịch, đối chiếu hai nguồn và ghi rõ là tự tra.
- Đối chiếu bản chép với ảnh lần thứ hai, tốt nhất do người khác đọc.
- Giữ nguyên sổ cũ, không viết thêm vào đó; sổ cũ trở thành tư liệu, sổ mới mới là bản dùng.
Đây là việc nên làm chậm. Chép vội một buổi thường để lại vài lỗi nhảy dòng, lệch ngày giữa hai cụ cạnh nhau, và lỗi đó sẽ theo sổ mới nhiều năm.
Sao lưu để không mất
Sao lưu nghe như việc của người làm máy tính, nhưng với sổ ngày giỗ chỉ cần vài thói quen đơn giản.
- Giữ ít nhất ba nơi: bản gốc, một bản ở thiết bị khác của người giữ sổ, một bản ở người thân sống chỗ khác.
- Với sổ giấy: chụp ảnh lại toàn bộ sau mỗi lần sửa, gửi cho một anh chị em giữ.
- Với bản số hoá: bật đồng bộ lên dịch vụ lưu trữ trực tuyến của bạn, và mỗi năm xuất thêm một bản tệp lưu riêng.
- In bản số hoá ra giấy một lần mỗi năm, gửi về quê hoặc cho người lớn tuổi giữ.
- Ghi trong sổ chỗ cất các bản sao, ai đang giữ, để người kế nhiệm biết đường tìm.
- Khi đổi điện thoại, máy tính, mở thử bản số hoá trên máy mới trước khi xoá máy cũ.
Nhiều gia đình mất thông tin không phải vì thiên tai, mà vì người giữ sổ đổi máy, quên mật khẩu, hoặc bản duy nhất nằm trong một chiếc điện thoại cũ không ai mở được nữa.
Kiểm định kỳ mỗi năm một lần
Chọn một dịp cố định trong năm để rà sổ, ví dụ những ngày cuối tháng Chạp khi cả nhà dọn dẹp đón Tết, hoặc sau đám giỗ lớn nhất trong năm khi họ hàng vừa gặp nhau. Lần rà này chỉ mất chừng một tiếng nhưng giữ cho các bản khớp nhau.
Việc cần làm gồm: so bản gốc với từng bản phụ xem có ô nào khác; cập nhật người chủ trì nếu năm qua có thay đổi; thêm thông tin mới nghe được trong các đám giỗ; kiểm xem các bản sao lưu còn mở được không. Những dòng còn dấu hỏi thì đưa vào danh sách cần hỏi trong năm tới.
Một cách tự kiểm nhanh: chọn ngẫu nhiên ba dòng trong bản phụ, đối chiếu với bản gốc. Nếu cả ba khớp, nhiều khả năng các bản đang đồng bộ. Nếu có một dòng lệch, rà toàn bộ. Sau lần kiểm, ghi ngày kiểm vào trang lịch sử, để năm sau biết lần cuối các bản khớp nhau là khi nào.
Nếu nhà có cài nhắc ngày giỗ trên điện thoại hoặc nhắc trong nhóm chat gia đình, lần rà cuối năm cũng là lúc so các lời nhắc đó với bản gốc. Lời nhắc thường được tạo một lần rồi để đó nhiều năm, nên khi bản gốc sửa ngày mà lời nhắc không sửa theo, cả nhà vẫn được nhắc sai ngày.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn sổ giấy hay bản số hoá làm bản gốc?
Chọn theo người đang trực tiếp lo giỗ. Nếu là ông bà hoặc bố mẹ lớn tuổi, sổ giấy làm gốc để họ tự đọc, tự sửa. Nếu là con cháu trẻ sống xa nhau, bản số hoá làm gốc tiện chia sẻ hơn, còn sổ giấy là bản in.
Chụp ảnh sổ giỗ rồi gửi nhóm gia đình có thay được bản số hoá không?
Không hẳn. Ảnh chụp giữ được chữ viết tay và là bản sao lưu tốt, nhưng không sửa được, không tìm kiếm được và dễ trôi trong nhóm chat. Nên vừa chụp ảnh lưu, vừa có một bản gõ lại để dùng hằng năm.
Sổ cũ của ông bà có chữ Hán thì làm sao chép lại?
Chụp ảnh rõ từng trang, rồi nhờ người trong họ hoặc người quen đọc được chữ Hán xem giúp. Trong lúc chờ, ghi trong bản mới là phần đó chưa đọc được, không đoán. Sổ gốc cần được giữ nguyên làm tư liệu.
Có nên sửa trực tiếp vào sổ cũ của ông bà không?
Không nên. Sổ cũ là tư liệu, chữ viết và cách ghi trong đó có giá trị riêng. Mọi sửa đổi nên ghi vào sổ mới, kèm lý do, còn sổ cũ cất cẩn thận và chụp ảnh lưu.
Bao lâu nên rà lại các bản sổ một lần?
Mỗi năm một lần vào một dịp cố định là đủ, chẳng hạn cuối năm âm lịch hoặc sau đám giỗ lớn nhất. Ngoài ra, mỗi khi có thay đổi như có người mất hay đổi người chủ trì, nên cập nhật bản gốc và báo các bản phụ ngay.
Người giữ bản gốc đổi điện thoại thì cần làm gì?
Trước khi xoá máy cũ, mở thử bản sổ trên máy mới, kiểm tra đủ dòng và đúng ngày. Đồng thời xuất thêm một tệp lưu riêng gửi cho người thân, phòng khi đồng bộ trục trặc hoặc quên mật khẩu tài khoản.