QuanTrong.comQuan Trọng
Lễ tết trong năm theo âm lịch

Tết cơm mới và Tết Hạ nguyên tháng Mười âm lịch: nhà ở thành phố làm thế nào

Tết cơm mới và Tết Hạ nguyên rằm tháng Mười: hai dịp cuối mùa gặt, khác nhau thế nào, nhà ở thành phố có nên gộp, chuẩn bị gì và hỏi ông bà những gì.

A Vietnamese grandfather lifts the lid of a steaming pot of freshly cooked rice in a rustic countryside kitchen, steam rising, side view, golden late afternoon light

Tết cơm mới là dịp nấu nồi cơm đầu tiên bằng gạo vụ mới để dâng tổ tiên và cả nhà cùng ăn; ở nhiều nơi miền Bắc làm vào mùng 10 tháng Mười âm lịch, có nơi làm theo ngày gặt xong của từng làng. Tết Hạ nguyên là rằm tháng Mười âm lịch. Hai dịp gần nhau nên nhiều nhà ở thành phố gộp làm một bữa cơm.

Đây là hai dịp nhỏ, gắn với đời sống nông nghiệp, và cũng là hai dịp con cháu ở thành phố dễ quên nhất vì không có bánh, không có đèn, không có ngày nghỉ. Phần dưới giải thích ngắn hai dịp, cách nhà ở thành phố giữ nếp mà không tốn công, và những câu nên hỏi ông bà khi phong tục ở quê mỗi nơi một khác.

Hai dịp tháng Mười: so nhanh

Bảng sau giúp phân biệt hai dịp hay bị lẫn. Ngày cụ thể ở quê nhà bạn có thể khác, nên hỏi ông bà.

Tết cơm mớiTết Hạ nguyên
NgàyNhiều nơi miền Bắc làm mùng 10 tháng Mười (Tết Trùng thập); có nơi làm sau vụ gặt, không cố địnhRằm tháng Mười, tức ngày 15
Ý chínhMừng vụ lúa mới, dâng tổ tiên nồi cơm đầu mùaMột trong ba ngày rằm lớn: Thượng nguyên, Trung nguyên, Hạ nguyên
Món đặc trưngCơm gạo mới, xôi nếp mới, cốm, có nhà thêm gà, cáMâm như rằm thường, có nhà làm đầy đủ hơn
Vùng giữ nhiềuNông thôn miền Bắc, một số vùng miền TrungRải rác khắp nơi, nhiều nhà chỉ làm như rằm thường
Nhà ở thành phốThường nấu gạo mới cho cả nhà ăn, có nhà thắp hươngThường gộp với cơm mới hoặc làm như rằm hằng tháng

Tháng Mười âm lịch thường rơi vào khoảng tháng 11 dương lịch, tuỳ năm. Tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn để biết chính xác.

Ở Tây Nguyên và một số vùng đồng bào, lễ mừng lúa mới là ngày hội lớn của cả buôn làng, có lịch và nghi thức riêng từng nơi; bài này chỉ nói đến tập quán phổ biến trong các gia đình người Kinh.

Vì sao Tết cơm mới vẫn đáng giữ ở thành phố

Với ông bà ở quê, Tết cơm mới là dịp tạ ơn sau một vụ mùa vất vả: hạt gạo đầu tiên của vụ được nấu dâng tổ tiên trước khi cả nhà ăn. Ở thành phố, gạo mua quanh năm, khái niệm vụ mới gần như mất đi. Vậy giữ dịp này để làm gì?

Câu trả lời của nhiều nhà là để nhớ gốc. Nhà anh Quân ở TP Hồ Chí Minh có bố mẹ ở Ninh Bình (trước là Hà Nam), vẫn làm ruộng. Mỗi năm sau vụ mùa, bố mẹ gửi vào một bao gạo mới. Hôm Tết cơm mới, anh nấu nồi cơm đầu tiên từ bao gạo ấy, thắp hương, rồi cả nhà ăn. Hai con anh biết gạo nhà mình từ đâu đến, ai trồng, mất bao lâu.

Với nhà không còn ruộng ở quê, có thể mua gạo vụ mới ở chợ hoặc nhờ người quen ở vùng trồng lúa gửi lên. Không cần đúng giống gạo nào; điều đáng giữ là ý nghĩ "hạt gạo đầu mùa".

Dịp này cũng là cái cớ để gọi điện cho bố mẹ ở quê hỏi chuyện mùa màng, chuyện làng xóm. Với người già ở nông thôn, câu hỏi "năm nay lúa được không bố" có khi là câu hỏi họ chờ cả năm.

Chuẩn bị bữa cơm mới trong một buổi

Với nhà ở thành phố, cả việc gói trong một buổi tối. Các bước gợi ý:

  1. Khoảng đầu tháng Mười âm lịch, hỏi ông bà năm nay ở quê làm cơm mới ngày nào, nhà mình có làm theo không.
  2. Lo gạo mới: bố mẹ gửi lên, mua ở chợ, hoặc nhờ người quen. Gạo mới thường dẻo và thơm hơn gạo cũ, nhưng cũng dễ nhão; khi nấu nên bớt nước hơn bình thường một chút.
  3. Chọn món ăn kèm theo nếp nhà: có nhà luộc gà, có nhà kho cá, có nhà nấu canh rau, có nhà thêm đĩa xôi nếp mới hoặc cốm.
  4. Nếu nhà có lệ thắp hương: lau bàn thờ, bày bát cơm mới đầu tiên lên trước, kèm vài món.
  5. Cả nhà ăn cơm, kể cho trẻ nghe gạo từ đâu đến.
  6. Gọi điện cho ông bà ở quê, cho ông bà biết nhà đã ăn cơm mới bằng gạo ông bà gửi.

Nếu Tết cơm mới và rằm tháng Mười cách nhau vài ngày, nhiều nhà gộp làm một bữa vào ngày cuối tuần gần nhất, theo tập quán phổ biến không có gì phải ngại; mỗi nhà có thể khác.

Tết Hạ nguyên: làm như rằm thường hay làm to hơn

Nhiều nhà làm như rằm thường. Với các gia đình quen làm rằm mùng một hằng tháng, rằm tháng Mười chỉ thêm một hai món, hoặc giữ nguyên như rằm khác. Đây là cách phổ biến ở thành phố.

Có nhà làm đầy đủ hơn. Ở một số vùng, Hạ nguyên được coi là một trong ba ngày rằm lớn cùng rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy, nên mâm cúng đầy đủ hơn, có mời anh em.

Gộp với cơm mới. Rằm tháng Mười dùng gạo mới cho mâm cúng là cách gộp tự nhiên nhất: một bữa, hai dịp.

Không làm cũng không sao. Hạ nguyên là dịp ít người biết nhất trong năm. Nếu nhà bạn không có nếp này, không cần bắt đầu chỉ vì đọc thấy trên mạng.

Hỏi một lần, ghi lại. Hỏi ông bà xem nhà mình có làm Hạ nguyên không, làm thế nào. Ghi vào lịch chung để năm sau không phải hỏi lại.

Câu nên hỏi ông bà về hai dịp tháng Mười

Tết cơm mới mỗi làng một ngày, mỗi nhà một món. Những câu nên hỏi khi ông bà còn nhớ:

  • Ở quê mình làm cơm mới ngày nào, cả làng làm chung một ngày hay mỗi nhà tự chọn?
  • Ngày xưa nhà mình nấu cơm mới bằng gạo gì, có làm cốm, xôi nếp mới không?
  • Ngoài cơm, mâm cơm mới nhà mình có những món gì?
  • Rằm tháng Mười nhà mình có làm gì khác rằm thường không?
  • Năm nay lúa ở quê thế nào, ai còn làm ruộng trong họ?
  • Có ai trong họ còn giữ giống lúa cũ hay cách làm cốm cũ không?

Câu trả lời ghi vào ghi chú sự kiện tháng Mười trên điện thoại hoặc sổ ghi chép gia đình. Với nhiều nhà, những thông tin như "cả làng làm cơm mới ngày nào" mất đi nhanh hơn ta tưởng, khi người làm ruộng cuối cùng trong họ không còn.

Nếu ông bà kể về một món ăn cũ, ghi luôn cách làm. Đó là phần nếp nhà gắn với hạt gạo, khó tìm lại ở đâu khác.

Cài nhắc cho những dịp nhỏ cuối năm

Tháng Mười âm lịch nằm giữa hai mùa bận: sau Trung thu và trước tháng Chạp. Không có ngày nghỉ, không có hàng quán trang trí, nên Tết cơm mới và Hạ nguyên hay bị quên hẳn. Cách chắc nhất là cài nhắc theo âm lịch trên ứng dụng lịch của điện thoại.

Cài hai sự kiện: mùng 10 tháng Mười cho Tết cơm mới (hoặc ngày ở quê nhà bạn làm) và rằm tháng Mười cho Hạ nguyên. Nhắc trước ba ngày để kịp lo gạo, nhắc trước một ngày để mua đồ. Nếu ứng dụng lịch không lặp được theo âm lịch, tạo sự kiện từng năm sau khi tra lịch, đối chiếu hai nguồn.

Trong phần ghi chú, chép những gì ông bà đã dặn: món gì, gạo gì, có thắp hương không. Chia sẻ sự kiện cho vợ chồng và anh chị em.

Sau dịp này, cũng là lúc nhìn trước tháng Chạp: kiểm lịch 23 tháng Chạp, đặt vé Tết nếu phải về quê. Lời nhắc tháng Mười vì thế còn là lời nhắc cho cả mùa cuối năm.

Ví dụ một gia đình giữ hai dịp nhỏ mà không mệt

Nhà cô Hoa ở Đà Nẵng (quê chồng ở vùng trước là Quảng Nam) có hai con đã đi làm ở Hà Nội. Mấy năm trước, nhà cô bỏ hẳn Tết cơm mới vì không ai nhớ ngày. Năm ngoái, mẹ chồng cô nhắc lại chuyện ở quê ngày xưa làm cơm mới thế nào, cô thấy tiếc.

Cô làm lại theo cách gọn nhất: cài nhắc trên điện thoại, nhờ người quen ở quê gửi một ít gạo mới, nấu nồi cơm vào ngày cuối tuần gần rằm tháng Mười, kho thêm nồi cá như mẹ chồng hay làm, thắp hương và mời mẹ chồng sang ăn. Hai con ở Hà Nội gọi video lúc cả nhà ngồi ăn. Cả buổi không tốn nhiều công hơn một bữa cơm cuối tuần bình thường.

Điều cô Hoa nhận ra là cái khó không nằm ở việc làm, mà ở việc nhớ. Một khi đã có lời nhắc và ghi chú, việc giữ nếp nhỏ trở nên rất nhẹ. Bà nội vui vì món cá kho ngày xưa được nấu lại, các con ở xa có thêm một dịp gọi về nhà.

Cách làm của nhà cô Hoa không phải mẫu chung; nhà bạn có thể chỉ giữ một trong hai dịp, hoặc chỉ nấu gạo mới mà không thắp hương. Cái đáng học là bắt đầu lại bằng một việc nhỏ.

Chỗ hay nhầm với hai dịp tháng Mười

Hai dịp nhỏ nên ít người tra kỹ, và vài nhầm lẫn dưới đây hay gặp:

  • Nghĩ Tết cơm mới có một ngày chung cả nước. Thực tế mỗi vùng, thậm chí mỗi làng, một ngày; mùng 10 tháng Mười chỉ là ngày phổ biến ở nhiều nơi miền Bắc.
  • Nhầm "tháng Mười" âm lịch với tháng 10 dương lịch. Hai dịp này thường rơi vào khoảng tháng 11 dương lịch.
  • Cài nhắc lặp theo dương lịch. Năm sau ngày dương đã khác, lời nhắc thành sai ngày.
  • Nghĩ phải mua đúng một loại gạo đặc sản nào đó. Gạo vụ mới của bất cứ vùng nào cũng được.
  • Bắt đầu làm mâm lớn chỉ vì đọc thấy trên mạng, trong khi nhà mình xưa nay không có nếp này.

Cách tự kiểm: đầu tháng Mười âm lịch, mở hai nguồn lịch xem mùng 10 và rằm rơi vào ngày dương nào, rồi hỏi ông bà một câu xác nhận ngày ở quê. Xong ghi vào lịch chung.

Câu hỏi thường gặp

Tết cơm mới là ngày nào?

Ở nhiều nơi miền Bắc, Tết cơm mới làm vào mùng 10 tháng Mười âm lịch, còn gọi là Tết Trùng thập. Có nơi làm sau khi gặt xong, ngày không cố định. Hỏi ông bà xem quê nhà mình làm ngày nào.

Tết Hạ nguyên là gì?

Tết Hạ nguyên là rằm tháng Mười âm lịch. Cùng với Thượng nguyên rằm tháng Giêng và Trung nguyên rằm tháng Bảy, đây là ba ngày rằm lớn trong năm theo cách gọi xưa. Nhiều nhà nay làm như rằm thường.

Ở thành phố không có ruộng thì làm Tết cơm mới thế nào?

Bạn có thể mua gạo vụ mới ở chợ hoặc nhờ người quen ở vùng trồng lúa gửi lên, nấu nồi cơm cho cả nhà ăn, thắp hương nếu nhà có lệ. Điều đáng giữ là ý nhớ hạt gạo đầu mùa.

Có thể gộp Tết cơm mới và rằm tháng Mười không?

Nhiều gia đình ở thành phố gộp hai dịp thành một bữa cơm vào cuối tuần gần nhất, dùng gạo mới cho mâm cúng rằm. Theo tập quán phổ biến, cách gộp này được nhiều nhà chấp nhận, mỗi nhà có thể khác.

Nấu gạo mới có gì khác gạo cũ?

Gạo mới thường dẻo và thơm hơn nhưng cũng ngậm nước nhiều hơn, nấu dễ nhão. Khi nấu, bạn nên cho bớt nước hơn bình thường một chút, rồi điều chỉnh theo nồi cơm nhà mình sau lần đầu.

Tháng Mười âm lịch rơi vào tháng mấy dương lịch?

Tháng Mười âm lịch thường rơi vào khoảng tháng 11 dương lịch, có năm lệch sang cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 12 tuỳ năm và tháng nhuận. Muốn biết chính xác, tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138