Tết Đoan ngọ là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, quen gọi là Tết giết sâu bọ; nhiều nhà ăn rượu nếp và hoa quả từ sáng sớm, có nhà thắp hương gia tiên, miền Trung và miền Nam hay có bánh tro, bánh ú. Việc chuẩn bị gói gọn trong tối hôm trước, phù hợp cả với gia đình bận nhất.
Dịp này rơi vào đầu mùa hè, khi trời nóng và nhiều loại quả chín. Phong tục gắn với ý xua bệnh tật, sâu bọ đầu mùa. Phần dưới nói những việc cụ thể: mua gì, làm gì từ tối, cho trẻ con ăn thế nào cho an toàn, và các nếp khác nhau giữa các vùng để gia đình hai miền dễ thống nhất.
Vì sao gọi là Tết giết sâu bọ
Chữ "đoan" nghĩa là mở đầu, chữ "ngọ" gắn với tháng Năm theo cách gọi can chi, cũng có cách hiểu là giờ ngọ giữa trưa. Theo tích xưa bên Trung Hoa, dịp này gắn với Khuất Nguyên, một vị quan trung trực. Ở Việt Nam, câu chuyện được nhiều người biết hơn là tục "giết sâu bọ": sáng sớm, trước khi ăn gì khác, cả nhà ăn rượu nếp và quả chua để "diệt" sâu bọ trong người.
Cách hiểu dân gian này gắn với thời điểm: đầu mùa hè, nóng ẩm, ruồi muỗi nhiều, người dễ ốm. Ông bà ngày trước dùng ngày này như một cái mốc nhắc nhau chăm sóc sức khoẻ, ăn đồ chua, hái lá thuốc phơi khô dùng dần.
Ngày nay, với đa số gia đình ở thành phố, Đoan ngọ là một bữa sáng đặc biệt: bát rượu nếp, đĩa mận, vải hoặc dưa hấu, có nhà thêm quả trứng luộc. Có nhà thắp hương báo tổ tiên, có nhà không. Không có cách nào bắt buộc; điều đáng giữ là cả nhà cùng ăn sáng với nhau một hôm.
Một chi tiết hay nhầm: có người nghĩ phải ăn đúng giờ trưa vì tên dịp có chữ "ngọ". Thực tế phần lớn các nhà ăn giết sâu bọ từ sáng sớm khi vừa ngủ dậy; giờ giấc là tập quán từng nhà.
Mỗi miền thường ăn gì ngày Đoan ngọ
Bảng dưới gom các món hay gặp; trong cùng một miền, mỗi vùng mỗi nhà lại khác. Dùng bảng để biết, không phải để làm đủ.
| Miền | Món thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Rượu nếp cái hoa vàng, mận, đào, vải, dưa hấu, có nhà thêm trứng vịt luộc | Rượu nếp mua sẵn hoặc ủ trước vài ngày |
| Miền Trung | Bánh tro, chè kê, xôi, hoa quả, có nhà thêm thịt vịt | Ở Huế nhiều nhà nấu chè kê |
| Miền Nam | Bánh ú tro, bánh ú nhân, hoa quả theo mùa như mận, xoài, chôm chôm | Có nơi còn gọi là Tết Đoan dương |
| Gia đình hai miền | Thường gộp: rượu nếp cho bên Bắc, bánh ú cho bên Nam | Bàn trước ai mua món gì |
Bánh tro, bánh ú tro được làm từ gạo nếp ngâm nước tro, gói lá, luộc kỹ, ăn với mật hoặc đường. Mua sẵn ở chợ là cách nhiều nhà ở thành phố chọn vì tự làm khá công phu.
Nếu nhà bạn có ông bà gốc một vùng, cứ hỏi ông bà món quen thuộc ngày xưa; một món đúng vị quê có khi quý hơn cả mâm nhiều món.
Chuẩn bị từ tối hôm trước
Vì phần chính là bữa sáng, việc chuẩn bị gần như dồn hết vào tối mùng 4 tháng 5. Các bước:
- Hai ba ngày trước, tra ngày dương của mùng 5 tháng 5 năm nay trên lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn và cài nhắc.
- Nếu tự ủ rượu nếp, bắt đầu trước vài ngày theo cách nhà mình quen; nếu mua, mua chiều mùng 4 để rượu không chua quá.
- Chiều mùng 4, mua hoa quả: chọn quả đang mùa, rửa sạch, để sẵn trong tủ lạnh.
- Mua bánh tro, bánh ú nếu nhà có ăn, hoặc đặt trước người quen gói.
- Luộc trứng từ tối nếu nhà có lệ ăn trứng, để sáng chỉ việc hâm.
- Nếu thắp hương gia tiên, lau bàn thờ và chuẩn bị đĩa quả, bát rượu nếp từ tối.
- Sáng mùng 5, bày ra bàn, cả nhà ăn trước khi đi làm, đi học.
Cả việc chỉ mất chừng nửa tiếng buổi tối và mười lăm phút buổi sáng. Rơi vào ngày làm việc cũng không sao.
Cho trẻ con và người lớn tuổi ăn cho an toàn
Rượu nếp có cồn. Rượu nếp lên men có độ cồn nhẹ nhưng không phải bằng không. Trẻ nhỏ chỉ nên nếm vài thìa cho có, nhiều phụ huynh cho trẻ ăn phần cơm rượu đã để lâu bớt nồng hoặc thay bằng món khác.
Người phải lái xe đi làm nên ăn ít. Một bát rượu nếp buổi sáng rồi lái xe là chuyện nên tránh. Ăn vài thìa, hoặc để phần ăn khi về nhà buổi tối.
Quả chua ăn lúc đói dễ xót bụng. Người có bệnh dạ dày nên ăn sau khi đã lót chút đồ ăn, hoặc chọn quả ít chua như vải, dưa hấu.
Người lớn tuổi có bệnh nền. Người tiểu đường nên ăn ít bánh ngọt và rượu nếp; nhắc ông bà điều này nhẹ nhàng, chuẩn bị sẵn món thay thế để ông bà vẫn có phần.
Bánh tro để lâu ngoài trời nóng dễ hỏng. Mua vừa đủ, ăn trong một hai ngày, cất tủ lạnh nếu còn. Bánh có mùi chua lạ hoặc nhớt ở mặt thì bỏ, đừng tiếc. Quả mua về cũng nên rửa kỹ và ăn trong ngày, vì đầu hè quả chín nhanh, dập là hỏng.
Hái lá mùng 5 và những tục nhỏ khác
Ở nhiều vùng nông thôn miền Bắc, sáng mùng 5 tháng 5 người ta đi hái lá cây làm thuốc như ngải cứu, lá mùi, lá sả, ích mẫu, mang về phơi khô dùng nấu nước xông hoặc nước tắm trong năm. Ông bà tin lá hái ngày này phơi khô để được lâu và tốt hơn.
Có nơi buộc chỉ ngũ sắc vào cổ tay trẻ con, có nơi nhuộm móng tay bằng lá móng. Các tục này mỗi vùng mỗi khác, nhiều nhà ở thành phố không còn làm.
Nếu ông bà nhà bạn có những tục này, Đoan ngọ là dịp tốt để trẻ con cùng ông bà làm: đi hái lá, bó thành bó nhỏ, phơi trên ban công. Đó là cách trẻ biết tên các loại lá quanh nhà.
Lưu ý thực tế: lá dùng làm thuốc nên hỏi người biết, không tự hái lá lạ; dùng lá thuốc cho người bệnh vẫn cần hỏi thầy thuốc. Lá hái ven đường đông xe dễ bụi bẩn, nên chọn chỗ sạch.
Câu nên hỏi ông bà về Tết Đoan ngọ
Đoan ngọ là dịp nhỏ nên ít nhà ghi lại cách làm. Vài câu hỏi giúp giữ phần nếp riêng:
- Hồi nhỏ ở quê, sáng mùng 5 tháng 5 ông bà ăn những gì?
- Nhà mình có thắp hương gia tiên ngày này không?
- Rượu nếp nhà mình tự ủ hay mua, nếu ủ thì ủ thế nào?
- Ông bà có hái lá mùng 5 không, hái những lá gì, dùng làm gì?
- Có tục nào ở quê mình mà bây giờ không còn ai làm?
Ghi câu trả lời vào ghi chú sự kiện mùng 5 tháng 5 trên điện thoại. Lần sau con cháu đọc lại sẽ hiểu vì sao nhà mình có món này trên bàn mỗi năm.
Nếu ông bà kể về món ăn nào mà giờ khó mua, thử tìm làm một lần cho ông bà. Một bát chè hay một chiếc bánh đúng vị ngày xưa thường làm người già vui hơn mọi món đắt tiền.
Gia đình hai miền: thống nhất thế nào
Anh Khoa người Hải Phòng (trước là Hải Dương), chị Ngọc người Đồng Tháp (trước là Tiền Giang), sống ở TP Hồ Chí Minh. Năm đầu cưới, sáng mùng 5 tháng 5 anh mua rượu nếp, chị mua bánh ú, hai người nhìn nhau cười vì ai cũng nghĩ món mình mới là "ăn Tết Đoan ngọ".
Từ năm sau, hai vợ chồng chọn cách gộp: bàn sáng có cả bát rượu nếp nhỏ lẫn đĩa bánh ú, thêm quả mận đang mùa. Hai đứa con lớn lên quen với cả hai món, và biết món nào của quê nội, món nào của quê ngoại.
Cách gộp không phải lúc nào cũng hợp. Có nhà chọn theo nếp bên nội vì ông bà ở cùng, có nhà luân phiên mỗi năm một bên. Điều nên tránh là tranh luận bên nào đúng; với một dịp nhỏ như Đoan ngọ, mỗi miền giữ một nếp là chuyện bình thường.
Một gợi ý nhỏ: gọi video cho ông bà hai bên vào sáng mùng 5, cho các cháu khoe bát rượu nếp, đĩa bánh. Ông bà ở xa thấy con cháu vẫn nhớ món quê mình.
Chỗ hay nhầm quanh Tết Đoan ngọ
Đoan ngọ nhỏ nên ít ai để tâm lập lịch, và những nhầm lẫn dưới đây khá phổ biến:
- Nhầm sang ngày 5 tháng 5 dương lịch. Đoan ngọ là mùng 5 tháng 5 âm lịch, thường rơi vào khoảng cuối tháng 5 hoặc trong tháng 6 dương lịch tuỳ năm; tra lịch để biết chính xác.
- Quên tính tháng nhuận. Năm có tháng nhuận nằm trước tháng Năm, ngày dương của Đoan ngọ có thể muộn hơn năm trước khá nhiều. Cài nhắc lặp theo dương lịch là lệch ngay.
- Mua rượu nếp quá sớm. Rượu nếp mua từ hai ba ngày trước để ngoài trời nóng dễ chua gắt và nồng; mua chiều hôm trước hoặc cất tủ lạnh.
- Nghĩ phải thắp hương mới gọi là ăn Tết Đoan ngọ. Nhiều nhà không thắp hương dịp này, chỉ ăn sáng cùng nhau; không có cách nào bắt buộc.
- Ép trẻ ăn hết bát rượu nếp cho "đủ lệ". Trẻ nếm cho biết là đủ.
Cách tự kiểm gọn nhất: đầu tháng Năm âm lịch, mở ứng dụng lịch kiểm lại ngày mùng 5 bằng hai nguồn, rồi nhắn vào nhóm chat gia đình ngày dương cụ thể. Một tin nhắn đủ để cả nhà khỏi hỏi đi hỏi lại.
Nếu năm nay bạn ở xa nhà, hãy nhắn hỏi ông bà sáng mùng 5 đã ăn giết sâu bọ chưa. Câu hỏi nhỏ ấy cho ông bà biết con cháu vẫn nhớ dịp này.
Câu hỏi thường gặp
Tết Đoan ngọ là ngày nào?
Tết Đoan ngọ là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch. Ngày dương thay đổi mỗi năm, bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại, đối chiếu hai nguồn rồi cài nhắc trước một hai ngày.
Tết Đoan ngọ ăn gì?
Miền Bắc nhiều nhà ăn rượu nếp và quả như mận, vải, đào, có nhà thêm trứng luộc. Miền Trung và miền Nam hay có bánh tro, bánh ú, chè, hoa quả theo mùa. Mỗi nhà một nếp, không có thực đơn bắt buộc.
Trẻ con có nên ăn rượu nếp ngày Đoan ngọ không?
Rượu nếp có độ cồn nhẹ. Nhiều phụ huynh chỉ cho trẻ nếm vài thìa cho biết vị, hoặc cho ăn món khác thay thế. Người phải lái xe đi làm buổi sáng cũng nên ăn rất ít.
Có phải cúng Tết Đoan ngọ không?
Không bắt buộc. Có nhà thắp hương gia tiên với đĩa quả và bát rượu nếp, có nhà chỉ ăn sáng cùng nhau. Theo tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác, hỏi ông bà xem nhà mình làm thế nào.
Vì sao gọi là Tết giết sâu bọ?
Theo cách hiểu dân gian, ăn rượu nếp và quả chua vào sáng mùng 5 tháng 5 để diệt sâu bọ trong người. Dịp này rơi đầu mùa hè, khi ông bà ngày xưa nhắc nhau phòng bệnh và hái lá thuốc dùng dần.
Gia đình hai miền ăn Tết Đoan ngọ theo bên nào?
Nhiều nhà gộp món của cả hai bên, ví dụ rượu nếp của miền Bắc và bánh ú của miền Nam. Có nhà theo nếp bên đang ở cùng ông bà, có nhà luân phiên. Bàn trước để ai mua món nào.