QuanTrong.comQuan Trọng
Lễ tết trong năm theo âm lịch

Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3: làm bánh trôi bánh chay và chuẩn bị gì cho gọn

Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch: nguồn gốc ngắn gọn, cách làm bánh trôi bánh chay tại nhà cùng trẻ nhỏ, chỗ hay hỏng bột và cách làm gọn cho người bận.

A grandmother and a small child roll white glutinous rice balls together at a low wooden table on a tiled kitchen floor, close-up of hands, soft morning light

Tết Hàn thực là ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch; ở Việt Nam, nhất là miền Bắc, nhiều nhà làm bánh trôi, bánh chay để thắp hương tổ tiên và cả nhà cùng ăn, việc chuẩn bị chỉ cần một buổi. Đây là một dịp nhỏ, không có mâm cỗ lớn, nên rất hợp với gia đình bận rộn muốn giữ nếp mà không mất nhiều công.

Nhiều người còn gọi vui là Tết bánh trôi. Bài này gói gọn những gì cần biết: dịp này từ đâu ra, làm bánh thế nào cho khỏi hỏng, chia việc cho trẻ con, và những chỗ có thể gọn. Hàn thực hay bị nhầm với Thanh minh vì hai dịp có năm rơi sát nhau, nhưng cách tính ngày khác hẳn: Hàn thực theo ngày âm, Thanh minh theo tiết khí.

Hàn thực từ đâu ra, người Việt giữ phần nào

Hàn thực nghĩa là ăn đồ lạnh. Theo tích xưa bên Trung Hoa, dịp này gắn với Giới Tử Thôi, người hiền thời Xuân Thu, mất trong vụ cháy rừng; người dân nhớ ông nên kiêng đỏ lửa vài ngày, chỉ ăn đồ nguội. Khi vào Việt Nam, phần kiêng lửa gần như không còn; cái ở lại là món bánh trôi, bánh chay làm sẵn, ăn nguội được, và việc thắp hương nhớ ông bà tổ tiên.

Ở miền Bắc, nhất là vùng đồng bằng sông Hồng, nhiều nhà vẫn giữ: sáng mùng 3 tháng 3 làm một đĩa bánh trôi, một bát bánh chay đặt lên bàn thờ, sau đó cả nhà ăn. Ở miền Trung và miền Nam, dịp này ít phổ biến hơn, có nhà không làm, có nhà chỉ biết qua sách báo. Không có chuyện nhà nào làm mới đúng; đây là nếp từng vùng.

Với gia đình ở thành phố, Hàn thực là một cái cớ dễ thương để cả nhà làm bánh cùng nhau, nhất là khi có trẻ nhỏ. Nhiều người lớn bây giờ nhớ Hàn thực không phải vì nghi lễ, mà vì buổi sáng nặn bánh với bà.

Nếu bạn không biết nhà mình có giữ dịp này hay không, hỏi ông bà một câu: hồi trước ở quê nhà mình có làm bánh trôi ngày mùng 3 tháng 3 không? Câu trả lời thường kèm theo một câu chuyện đáng nghe.

Bánh trôi và bánh chay khác nhau thế nào

Hai loại bánh cùng làm từ bột nếp, nhiều người hay gọi lẫn. Bảng dưới phân biệt theo cách làm phổ biến ở miền Bắc; mỗi nhà có thể biến tấu nhân và nước dùng.

Bánh trôiBánh chay
Hình dạngViên tròn nhỏ, bày ra đĩaViên dẹt hơn, to hơn, thả trong bát nước
NhânViên đường phên hoặc đường thẻ nhỏĐỗ xanh đã hấp, nghiền nhuyễn
Cách ănĂn khô, rắc vừng rangĂn kèm nước đường sánh có gừng, rắc vừng
Độ khóDễ, trẻ con nặn đượcKhó hơn chút vì phải nấu đỗ và nước đường
Để được bao lâuĂn trong ngày ngon nhất, để lâu bánh cứngNên ăn khi còn ấm

Nhà ít người hoặc ít thời gian, chỉ làm bánh trôi là đủ. Nhà muốn đủ đôi thì nấu đỗ cho bánh chay từ tối hôm trước để sáng chỉ còn nặn và luộc.

Nếu trong nhà có người phải kiêng đường, có thể làm một phần bánh nhỏ hơn hoặc nhân đỗ không ngọt cho người ấy, để ai cũng có phần ăn cùng nhau.

Làm bánh trôi ở nhà trong một buổi

Các bước dưới đây là cách làm phổ biến cho gia đình. Lượng nguyên liệu bạn ước theo số người; một mẹo là hỏi người bán bột nếp ở chợ xem nhà bao nhiêu người thì mua bao nhiêu.

  1. Mua bột nếp loại xay nước hoặc bột khô, đường phên hoặc đường thẻ, vừng trắng. Tối hôm trước rang vừng cho thơm và cắt đường thành viên nhỏ bằng đầu ngón tay.
  2. Sáng hôm sau, cho nước ấm vào bột từng ít một, nhào đến khi bột mềm, dẻo, không dính tay. Bột khô quá thì nặn bị nứt, ướt quá thì bánh bẹp.
  3. Ngắt từng viên bột nhỏ, ấn dẹt, đặt viên đường vào giữa, vo kín lại thành viên tròn. Nặn kín là chỗ quan trọng nhất: hở một chút là đường chảy ra khi luộc.
  4. Đun sôi một nồi nước to, thả bánh vào từng mẻ vừa phải, khuấy nhẹ để bánh không dính đáy. Bánh nổi lên là chín, để thêm một chút cho nhân đường tan.
  5. Vớt bánh ra thả ngay vào bát nước nguội cho bánh săn, rồi vớt ra đĩa, rắc vừng.
  6. Bày một đĩa lên bàn thờ nếu nhà có lệ, phần còn lại cả nhà ăn.

Cả buổi thường chỉ mất hơn một tiếng nếu đã chuẩn bị vừng và đường từ tối. Làm cuối tuần nếu mùng 3 tháng 3 rơi vào ngày thường cũng là cách nhiều nhà chọn.

Chỗ hay hỏng và vì sao

Bánh trôi trông đơn giản nhưng người làm lần đầu hay gặp vài lỗi giống nhau. Biết trước nguyên nhân thì sửa được ngay khi đang làm:

  • Bánh nứt khi nặn: bột khô. Thêm nước ấm từng thìa nhỏ, nhào lại, đậy khăn ẩm để bột không khô mặt trong lúc nặn.
  • Bánh bẹp, dính vào nhau: bột ướt hoặc thả quá nhiều bánh một lần. Thêm bột khô, luộc từng mẻ nhỏ.
  • Nhân đường không tan, cứng ở giữa: viên đường to quá hoặc vớt sớm. Cắt đường nhỏ hơn, để bánh nổi thêm một lúc.
  • Đường chảy ra nồi: vo chưa kín. Khi vo, miết kỹ mép bột lại, lăn tròn trong lòng bàn tay.
  • Bánh cứng sau vài tiếng: bột nếp nguội là cứng dần. Làm vừa đủ ăn trong ngày, không nên làm từ hôm trước.
  • Vừng bị cháy, đắng: rang lửa to. Rang lửa nhỏ, đảo liên tục, thấy vàng nhạt và thơm là tắt bếp.

Nếu cả nhà không ai rành, có thể mua sẵn bánh ở chợ hoặc cửa hàng; nhiều nhà ở thành phố làm vậy và vẫn giữ được nếp thắp hương, ăn bánh cùng nhau.

Cho trẻ con cùng làm: chia việc theo tuổi

Trẻ ba đến năm tuổi lăn viên bột. Người lớn ngắt sẵn bột và đặt nhân, trẻ chỉ lăn tròn trong lòng bàn tay. Viên méo cũng không sao; luộc lên ăn vẫn ngon và trẻ rất thích nhìn viên mình nặn nổi lên.

Trẻ sáu đến mười tuổi tự nặn trọn viên. Dạy trẻ ấn dẹt, đặt đường, vo kín. Đây là việc rèn sự khéo tay khá tốt. Cho trẻ đếm số viên để biết đủ cho cả nhà chưa.

Trẻ lớn hơn phụ đứng bếp có người lớn kèm. Thả bánh, vớt bánh sang bát nước nguội. Nồi nước sôi là chỗ phải có người lớn đứng cạnh.

Kể một hai câu về dịp này. Không cần giảng dài. "Hôm nay là Tết Hàn thực, ngày xưa ông bà làm bánh này để nhớ người đi trước" là đủ để trẻ hiểu vì sao nhà mình làm.

Gọi video cho ông bà ở quê. Nếu ông bà không ở cùng, cho trẻ khoe đĩa bánh mình nặn. Với ông bà, đó thường là phần vui nhất của ngày.

Khi nào bỏ qua cũng được

Tết Hàn thực không phải dịp mà nhà nào cũng giữ, và nếu năm nay nhà bạn quá bận, bỏ qua cũng là chuyện bình thường. Nhiều gia đình chỉ làm khi mùng 3 tháng 3 rơi vào cuối tuần, hoặc chỉ làm những năm có trẻ nhỏ thích nặn bánh.

Điều nên tránh là để ông bà ở quê tự làm một mình trong khi con cháu không biết. Nếu ông bà vẫn giữ dịp này, một cuộc gọi hỏi thăm sáng mùng 3 tháng 3 đã đủ để ông bà thấy con cháu nhớ. Cài một lời nhắc theo âm lịch trên điện thoại, nhắc trước một ngày, là cách đơn giản nhất để không quên.

Với người muốn giữ mà không có thời gian, có thể chọn cách nhỏ nhất: mua một hộp bánh trôi, thắp một nén hương, cả nhà ăn sau bữa tối. Giữ được thói quen nhỏ qua nhiều năm có khi quý hơn làm to một năm rồi bỏ.

Lịch hai mốc cho gia đình đi làm

Hàn thực chỉ cần hai mốc chuẩn bị. Bảng sau giả định mùng 3 tháng 3 rơi vào ngày thường; nếu rơi vào cuối tuần, gộp hết vào buổi sáng hôm ấy.

MốcViệcMất khoảng
Hai ba ngày trướcTra ngày dương, cài nhắc, hỏi cả nhà ai rảnh buổi nàoVài phút
Tối hôm trướcMua bột nếp, đường, vừng, đỗ xanh nếu làm bánh chay; rang vừng, cắt đường, ngâm đỗKhoảng một tiếng
Sáng sớm hoặc tối mùng 3Nhào bột, nặn, luộc, bày đĩa, thắp hương nếu nhà có lệHơn một tiếng
Sau khi ănRửa nồi, cất phần bột thừa, ghi lại lượng bột vừa hay thiếuMười lăm phút

Nhiều nhà đi làm chọn làm buổi tối mùng 3 tháng 3 cho cả nhà ăn tráng miệng sau bữa cơm, thay vì dậy sớm làm từ sáng. Theo tập quán phổ biến, làm trong ngày là được, mỗi nhà có thể khác.

Ghi lượng bột lần này vào ghi chú sự kiện trên điện thoại, kèm số người ăn. Năm sau mua đúng lượng, không thừa bột để lâu bị chua.

Câu nên hỏi ông bà về món bánh của nhà mình

Bánh trôi, bánh chay mỗi nhà một vị, và công thức thường chỉ nằm trong tay người bà, người mẹ. Hỏi khi còn hỏi được:

  • Hồi trước nhà mình làm cả bánh trôi lẫn bánh chay hay chỉ một loại?
  • Bột nhà mình tự xay hay mua, nếu xay thì ngâm gạo bao lâu?
  • Nhân bánh trôi dùng đường phên hay đường gì, bánh chay nhân đỗ có thêm gì không?
  • Nước đường bánh chay nấu thế nào, có gừng không, sánh đến mức nào?
  • Có ai trong họ làm bánh khéo nhất, nhà mình học từ ai?
  • Ngày xưa ngày này ở quê còn có việc gì khác ngoài làm bánh?

Nếu được, quay một đoạn video ngắn lúc bà nặn bánh và lưu vào thư mục ảnh gia đình. Một đoạn hai phút tay bà vo bánh nói được nhiều hơn mọi trang hướng dẫn, và con cháu đời sau xem lại sẽ biết bánh nhà mình làm ra sao.

Có nhà còn giữ những biến tấu riêng như bánh trôi nhuộm màu từ lá cây, nhân dừa, nhân vừng đen. Ghi lại cả những biến tấu ấy.

Câu hỏi thường gặp

Tết Hàn thực là ngày nào?

Tết Hàn thực là ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm. Ngày dương thay đổi theo từng năm, bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại, đối chiếu hai nguồn rồi cài nhắc.

Tết Hàn thực và Thanh minh có phải một không?

Không. Hàn thực là mùng 3 tháng 3 âm lịch, tính theo ngày âm. Thanh minh là một tiết khí, rơi khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch. Có năm hai dịp gần nhau, có năm cách khá xa.

Tết Hàn thực có bắt buộc cúng không?

Không bắt buộc. Nhiều nhà miền Bắc đặt một đĩa bánh trôi, bánh chay lên bàn thờ rồi cả nhà ăn; nhiều nhà khác không làm. Hỏi ông bà xem nếp nhà mình thế nào rồi theo.

Mua bánh trôi sẵn thay vì tự làm có được không?

Được. Nhiều gia đình ở thành phố mua bánh trôi, bánh chay làm sẵn ở chợ hoặc cửa hàng. Điều nhiều nhà coi trọng là có bánh để nhớ dịp này và cả nhà ăn cùng nhau, không phải ai làm.

Làm bánh trôi bị nứt thì sửa thế nào?

Bánh nứt khi nặn thường do bột khô. Bạn thêm nước ấm từng ít một, nhào lại cho mềm dẻo, rồi đậy khăn ẩm lên phần bột chưa nặn để mặt bột không bị khô trong lúc làm.

Miền Nam có ăn Tết Hàn thực không?

Dịp này phổ biến nhất ở miền Bắc. Ở miền Trung và miền Nam ít nhà làm hơn, có nhà không làm. Gia đình có người gốc Bắc sống trong Nam vẫn có thể giữ theo nếp quê.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138