Ghi chép sau đám giỗ là ghi lại trong vòng một hai ngày những thứ năm sau cần dùng lại: ngày làm cỗ, số khách thực tế, số mâm, thực đơn kèm món thừa món thiếu, người bán đồ quen, ai đã làm việc gì, và những điều nên đổi. Một trang ghi chép như vậy giúp người lo năm sau, dù là chính bạn hay người khác trong nhà, không phải dựng lại mọi thứ từ trí nhớ.
Ghi chép này khác sổ ngày giỗ của dòng họ. Sổ ngày giỗ ghi ai mất ngày nào để không quên ngày; còn ghi chép sau giỗ là sổ tay tổ chức, ghi cách làm một đám giỗ cụ thể để lần sau nhanh hơn. Nhà nào luân phiên lo giỗ hay đang chuyển giao từ bố mẹ sang con thì càng cần.
Vì sao nên ghi, và ghi lúc nào
Mỗi đám giỗ đều có một loạt quyết định nhỏ: bao nhiêu mâm, đặt xôi ở đâu, gà mua của ai, mời những nhà nào, món nào thừa. Năm nay quyết xong, năm sau lại quyết lại từ đầu, vì chẳng ai nhớ. Ghi lại thì năm sau chỉ còn sửa những chỗ thay đổi, phần còn lại dùng nguyên.
Ví dụ nhà ông Bình ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình, ba người con luân phiên lo giỗ bà. Năm đầu anh cả lo, năm sau đến lượt chị hai ở TP Hồ Chí Minh về, chị hỏi lại đặt xôi ở đâu, mượn bàn ghế nhà nào thì anh cả chỉ nhớ lờ mờ. Từ năm thứ ba, nhà có một trang ghi chép dùng chung, người lo năm nào cũng mở ra là biết gần đủ.
Thời điểm tốt nhất là trong vòng hai ngày sau giỗ. Để lâu hơn thì chi tiết bắt đầu mờ: món nào hết sớm, nhà nào đến đông hơn dự kiến, bàn ghế mượn của ai. Ghi ngay tối hôm giỗ thì người lo chính lại quá mệt. Sáng hôm sau, khi đã nghỉ một đêm, là lúc vừa còn nhớ vừa còn sức.
Người ghi không nhất thiết là người lo chính. Một người con, một cháu lớn ngồi hỏi lại bố mẹ hoặc người nấu chính mười lăm phút, ghi theo các mục có sẵn, là đủ. Hỏi chuyện như vậy còn là dịp để người lo chính kể lại vất vả của mình, điều mà nhiều người cần hơn là một lời khen chung chung.
Các mục nên ghi: mẫu một trang
Một trang ghi chép gồm các mục dưới đây. Không cần điền hết ngay năm đầu, mỗi năm bổ sung dần. Nên dùng cùng một mẫu qua các năm để dễ so sánh.
| Mục | Ghi những gì | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Ngày | Ngày âm, ngày dương năm nay, làm cỗ hôm nào | Giỗ ông, làm cỗ Chủ nhật, trước chính giỗ một ngày |
| Nơi làm, người chủ trì | Ở nhà ai, ai đứng làm lễ | Nhà bố mẹ, anh cả làm lễ |
| Khách | Số người thực tế, nhà nào đến, nhà nào vắng | Ba mươi hai người, nhà chú Hai vắng |
| Số mâm | Mâm cúng, mâm ăn, có chia lượt không | Một mâm cúng, sáu mâm ăn |
| Thực đơn | Từng món, tự nấu hay đặt, thừa hay thiếu | Nem đặt, hết sớm; canh măng thừa nhiều |
| Nguồn mua quen | Người bán xôi, giò, gà, hoa; cách liên hệ | Xôi đặt nhà cô Tư đầu ngõ, hẹn trước ba ngày |
| Đồ mượn, đồ thuê | Mượn của ai, những gì, đã trả chưa | Bàn ghế nhà bác Năm, đã trả đủ |
| Phân công | Ai làm việc gì | Chị Hai bếp, em Út chợ, anh Ba đón ông bà |
| Lần sau nên đổi | Điều cần làm khác | Thêm một bếp phụ, bớt món chiên |
Cột “lần sau nên đổi” là cột giá trị nhất. Năm nào cũng có một hai chuyện trục trặc mà ai cũng bảo “năm sau phải nhớ”; không ghi ra thì năm sau vẫn dính đúng chuyện đó.
Khách thực tế so với khách được mời
Con số quan trọng nhất cho năm sau không phải số người được mời mà là số người thật sự đến. Khi ghi, tách rõ mấy nhóm sau:
- Những nhà được mời và đến đủ người như đã báo.
- Những nhà đến đông hơn báo, thường vì đưa thêm con cháu.
- Những nhà đã nhận lời nhưng không đến.
- Những người không được mời mà vẫn đến, như hàng xóm, bạn cũ của người đã khuất ghé thắp hương.
- Những nhà chưa mời mà lẽ ra nên mời, do ai đó nhắc trong bữa.
Sau vài năm, nhìn các con số này bạn sẽ thấy quy luật của nhà mình: ví dụ năm nào cũng có khoảng năm sáu người đến thêm không báo, hay nhà nào năm nào cũng nhận lời rồi vắng. Từ đó tính mâm sát hơn, mua đồ vừa hơn. Dòng cuối, những nhà nên mời mà chưa mời, giúp danh sách mời năm sau đầy đủ hơn mà không phải đợi người lớn nhắc.
Ghi thực đơn thế nào để dùng được
Ghi lượng, không chỉ ghi tên món. “Gà luộc” không giúp được ai. “Ba con gà cho sáu mâm, vừa đủ” thì năm sau người đi chợ biết ngay phải mua mấy con.
Đánh dấu thừa, thiếu, vừa. Ba chữ đơn giản cạnh mỗi món là đủ. Món nào hai năm liền thừa thì giảm lượng hoặc bỏ.
Ghi món nào tự nấu, món nào đặt, đặt ở đâu. Nếu năm nay đặt nem ở một nhà mà khách khen, ghi lại để năm sau đặt tiếp. Nếu bị giao trễ, ghi lại để năm sau đổi chỗ hoặc hẹn sớm hơn.
Ghi cách làm riêng của nhà. Món canh mẹ nấu năm nào cũng có, cách luộc gà của bà, nước chấm nhà pha. Đây là thứ dễ mất nhất khi người nấu chính không còn đứng bếp, và đáng ghi nhất.
Chụp ảnh mâm cỗ. Một tấm ảnh mâm cúng và một mâm ăn trước khi khách ngồi giúp năm sau bày lại đúng, nhất là khi người bày năm sau chưa từng bày.
Lưu ở đâu và chia sẻ cho cả nhà
Có hai lựa chọn chính, nhiều nhà dùng cả hai. Một là cuốn sổ giấy để ở nhà người giữ bàn thờ, cùng chỗ với thùng đồ giỗ, để người lớn tuổi đọc được và năm sau ai lo cũng mở ra được. Hai là một bản ghi trên điện thoại, có thể là ghi chú chia sẻ hoặc tin nhắn ghim trong nhóm chat gia đình, để con cháu ở xa cũng xem được.
Nếu dùng bản trên điện thoại, đặt tên dễ tìm theo người và năm, ví dụ “Giỗ ông nội, năm nay”. Mỗi đám giỗ trong năm một mục riêng, đừng gộp chung, vì giỗ ông, giỗ bà, giỗ bố mỗi đám có khách và quy mô khác nhau. Sao lưu định kỳ, vì đổi điện thoại mà mất ghi chú là chuyện hay gặp.
Ghi chép này có thể có tên người, cách liên hệ người bán, chi phí, nên chỉ chia sẻ trong nhà, không đăng ra ngoài. Nếu nhà có quỹ giỗ chung, phần chi phí có thể để ở sổ quỹ riêng, ghi chép tổ chức chỉ cần ghi lại tổng để tham khảo.
Dùng lại ghi chép khi chuẩn bị năm sau
Ghi chép chỉ có giá trị khi được mở ra đúng lúc. Cách dùng lại mà nhiều nhà thấy hiệu quả:
- Khoảng hai tuần trước giỗ năm sau, người lo chính mở lại trang năm trước.
- Đọc cột “lần sau nên đổi” trước tiên, đưa những điều đó vào kế hoạch năm nay.
- Dùng danh sách khách thực tế năm trước làm danh sách mời, bổ sung các nhà có thêm người, bớt các nhà đã có thay đổi.
- Dùng thực đơn năm trước, chỉnh lượng các món thừa hoặc thiếu.
- Gọi lại đúng các nguồn mua quen đã ghi, đặt hẹn sớm như năm trước.
- Gửi bảng phân công năm trước vào nhóm gia đình, hỏi ai muốn giữ việc cũ, ai muốn đổi.
- Sau giỗ năm nay, mở một trang mới cùng mẫu và ghi tiếp.
Sau ba bốn năm, các trang ghi chép thành một cuốn cẩm nang tổ chức giỗ của riêng nhà bạn. Người con, người cháu nào nhận việc lần đầu cầm cuốn đó là biết gần hết những gì cần làm.
Chỗ hay sai khiến ghi chép bị bỏ xó
Mẫu quá dài. Bảng hai mươi mục thì năm đầu còn điền, năm sau bỏ. Giữ dưới mười mục, mục nào trống thì để trống.
Chỉ một người biết sổ ở đâu. Người giữ sổ đi vắng hoặc đổi điện thoại thì cả nhà mất dấu. Nói rõ trong nhóm gia đình sổ để đâu, bản điện thoại tên gì.
Ghi để khen, không ghi chuyện trục trặc. Ghi chép chỉ toàn “năm nay rất chu đáo” thì không giúp gì cho năm sau. Chuyện thiếu ghế, giao trễ, bếp không đủ mới là thứ đáng ghi.
Không ai được giao việc ghi. Ai cũng nghĩ người khác sẽ ghi, rốt cuộc không ai ghi. Giao việc ghi chép ngay trong buổi họp nhà phân công, như mọi việc khác.
Ghi chuyện riêng tư, chuyện mất lòng. Ai cãi nhau với ai, nhà nào không đến vì giận thì không nên ghi vào sổ chung. Sổ để tổ chức, không phải để lưu chuyện không vui.
Câu nên hỏi người lớn khi ghi chép lần đầu
Lần ghi đầu tiên là dịp tốt để hỏi những điều chỉ người lớn biết. Ngồi với bố mẹ hoặc ông bà sau giỗ, hỏi thêm vài câu ngoài các mục thường ghi:
- Món nào trên mâm là món năm nào cũng phải có, vì sao nhà mình giữ món đó?
- Ngày xưa giỗ này nhà mình làm thế nào, có gì khác bây giờ?
- Nhà nào trong họ năm nào cũng mang đồ lễ đến, mình cần nhớ để đáp lại?
- Người bán xôi, bán gà quen mấy chục năm là ai, nếu họ nghỉ thì nhờ ai?
- Có điều gì bố mẹ muốn năm sau làm khác đi mà ngại nói?
Câu cuối thường mở ra những điều bất ngờ: bố mẹ có khi muốn làm gọn hơn mà sợ con cháu chê, hoặc muốn mời thêm một người bạn cũ mà ngại. Ghi lại nguyên lời, kèm tên người nói và năm, để sau này còn biết điều đó đến từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Sau đám giỗ nên ghi chép những gì?
Ngày làm cỗ, nơi làm, người chủ trì, số khách thực tế, số mâm, thực đơn kèm lượng và món thừa thiếu, nguồn mua quen, đồ mượn, phân công, và những điều lần sau nên đổi. Giữ mẫu dưới mười mục để năm nào cũng điền được.
Ghi chép sau giỗ khác gì sổ ngày giỗ dòng họ?
Sổ ngày giỗ ghi ai mất ngày nào, vai vế, nơi an táng để không quên ngày. Ghi chép sau giỗ là sổ tay tổ chức, ghi cách làm một đám giỗ cụ thể như khách, món, người lo để lần sau làm nhanh hơn.
Nên ghi chép ngay hôm giỗ hay để sau?
Tốt nhất trong vòng hai ngày, thường là sáng hôm sau khi người lo chính đã nghỉ một đêm. Ghi ngay tối hôm giỗ thì quá mệt, để lâu hơn thì quên chi tiết món thừa thiếu và khách đến.
Ghi chép đám giỗ nên lưu trên giấy hay trên điện thoại?
Nhiều nhà dùng cả hai: sổ giấy để ở nhà người giữ bàn thờ cho người lớn đọc, bản trên điện thoại chia sẻ trong nhóm gia đình cho con cháu ở xa. Bản điện thoại nhớ sao lưu khi đổi máy.
Làm sao để cả nhà dùng lại ghi chép năm trước?
Hai tuần trước giỗ, người lo chính mở trang năm trước, đọc phần lần sau nên đổi, dùng lại danh sách khách và thực đơn đã chỉnh, gửi bảng phân công cũ vào nhóm hỏi ai giữ việc cũ, ai đổi.
Có nên ghi chi phí vào ghi chép tổ chức giỗ không?
Có thể ghi tổng để tham khảo, còn chi tiết từng khoản nên để ở sổ quỹ giỗ riêng nếu nhà có quỹ chung. Ghi chép chỉ chia sẻ trong nhà, không đăng ra ngoài vì có tên người và cách liên hệ.