Muốn ghi được ngày giỗ các cụ cho đúng, hãy hỏi ông bà theo từng người một, mỗi người bốn ý: tên đầy đủ và tên thường gọi, ngày mất âm lịch, nơi an táng, ai đang làm giỗ. Hỏi trong không khí kể chuyện, ghi âm nếu ông bà đồng ý, và ghi luôn mức chắc chắn của từng câu trả lời.
Nhiều gia đình chỉ nhận ra cần hỏi khi người lớn cuối cùng biết chuyện đã yếu hoặc đã mất. Phần dưới gồm cách chuẩn bị, bộ câu hỏi theo nhóm, cách gợi trí nhớ, cách ghi và cách xử lý khi hai cụ kể không giống nhau.
Vì sao nên hỏi sớm, và hỏi ai
Trong phần lớn các gia đình, thông tin về giỗ các cụ không nằm trên giấy mà nằm trong trí nhớ của một hai người: thường là bà nội, ông bác cả hoặc một bà cô ở quê vẫn lo hương khói. Khi người đó còn khoẻ, mọi thứ trôi chảy đến mức không ai nghĩ phải ghi lại. Đến khi người đó yếu đi, con cháu mới thấy mình không biết cụ bà mất tháng mấy, mộ cụ ông nằm ở khu nào.
Hỏi sớm còn có lợi là ông bà kể khi minh mẫn, có thời gian nhớ lại, và có thể kể thêm chuyện xung quanh: vì sao giỗ cụ làm ngày trước, vì sao nhà mình đi giỗ bên kia sông. Những chi tiết đó giúp đời sau hiểu nếp nhà chứ không chỉ thuộc ngày.
Người nên hỏi không chỉ là ông bà ruột. Người con dâu lớn trong họ thường nhớ ngày giỗ rất chắc vì nhiều năm trực tiếp làm cỗ. Ông chú họ hay đi tảo mộ biết vị trí mộ. Hàng xóm lâu năm ở quê đôi khi nhớ năm cụ mất vì gắn với một sự kiện của làng. Hãy lập một danh sách ba bốn người để hỏi chéo, thay vì dồn hết vào một người.
Chuẩn bị trước buổi hỏi
Buổi hỏi chuyện thành công thường nhờ chuẩn bị kỹ hơn là nhờ hỏi khéo.
- Viết sẵn danh sách những người cần hỏi về: ai còn thiếu ngày, ai thiếu nơi an táng. Danh sách ngắn giúp buổi nói chuyện không lan man mà vẫn tự nhiên.
- Mang theo ảnh cũ nếu nhà còn. Nhìn ảnh, ông bà nhớ ra người, nhớ ra năm, nhớ ra chuyện đám tang hơn là nghe một cái tên.
- Chọn lúc ông bà khoẻ, không mệt, không có khách. Buổi sáng sau khi ăn, hoặc buổi chiều mát thường dễ nói chuyện.
- Chuẩn bị một cuốn sổ trống và bút. Ghi tay trước mặt người già khiến họ thấy chuyện mình kể được coi trọng.
- Nếu muốn ghi âm, sạc đầy điện thoại, thử trước để biết máy ghi được bao lâu, và hỏi ý ông bà trước khi bấm.
- Rủ thêm một người: một người hỏi, một người ghi. Người hỏi giữ mạch chuyện, người ghi lo con số và tên.
Không nên biến buổi hỏi thành cuộc phỏng vấn dài hai ba tiếng. Ba bốn buổi ngắn, mỗi buổi chừng bốn mươi phút, thường lấy được nhiều thông tin hơn một buổi dài khiến ông bà mệt.
Bộ câu hỏi theo từng nhóm
Với mỗi người được giỗ, đi lần lượt qua bốn nhóm câu hỏi. Không cần hỏi đúng thứ tự; cứ theo mạch kể của ông bà rồi đánh dấu nhóm nào đã có.
| Nhóm | Câu hỏi gợi ý | Ghi chú khi nghe |
|---|---|---|
| Người | Cụ tên đầy đủ là gì? Ở nhà hay gọi cụ là gì? Cụ là con thứ mấy, vợ hoặc chồng cụ là ai? | Ghi cả tên gọi trong làng, vì bia mộ có khi ghi tên khác |
| Ngày mất | Cụ mất tháng mấy, ngày mấy âm lịch? Năm đó là năm nào, có việc gì lớn trong nhà hay trong làng? | Gắn với sự kiện giúp đoán năm khi không ai nhớ con số |
| Nơi an táng | Cụ nằm ở đâu, có cải táng chưa, chuyển về đâu? Mộ có bia không? | Hỏi cả tên cánh đồng, tên xứ đồng cũ |
| Việc giỗ | Giỗ cụ ai làm, làm ở đâu, từ bao giờ? Có ngày nào làm trước không, nhà nào hay về? | Ghi đúng nếp đang làm, không sửa theo ý mình |
| Giấy tờ | Nhà còn giữ giấy tờ gì của cụ không? Ai đang giữ sổ cũ, ảnh cũ? | Hẹn ngày xin xem hoặc chụp lại |
Cuối mỗi người, hỏi thêm một câu mở: "Còn điều gì về cụ mà ông bà muốn con cháu nhớ không?". Câu này thường mở ra những chi tiết quý nhất của buổi nói chuyện.
Cách hỏi để ông bà nhớ ra
Đi từ chuyện, không đi từ con số. Hỏi "cụ mất ngày nào" thường nhận được cái lắc đầu. Hỏi "hồi cụ mất, bà đang làm gì, mùa gì, ai về chịu tang" thì ông bà tự kể ra mùa gặt, đứa cháu mới sinh, và từ đó lần ra tháng.
Dùng mốc chung của làng, của nhà. Năm xây lại nhà thờ họ, năm lụt to, năm bác cả đi bộ đội, năm sinh của một người con là những mốc người già nhớ rất chắc. Gắn ngày mất của cụ vào một mốc như vậy rồi ghi rõ cả mốc vào sổ.
Đừng sửa lời ông bà ngay tại chỗ. Nếu bạn đã biết một ngày khác, cứ ghi lời ông bà như đang nghe, sau đó mới đối chiếu. Cắt lời để cãi khiến người già ngại nói tiếp.
Hỏi lại vào buổi khác. Một câu trả lời được nhắc lại giống nhau ở hai buổi cách nhau vài tuần thì đáng tin hơn. Nếu lần sau khác lần trước, ghi cả hai, không cần chỉ ra cho ông bà.
Để ông bà nghỉ khi thấy mệt. Kể về người đã mất có khi gợi buồn. Thấy ông bà trầm xuống thì chuyển sang chuyện vui hơn hoặc dừng buổi, hẹn hôm khác.
Ghi âm, ghi tay và ghi lại sau buổi hỏi
Ghi âm giữ được giọng kể. Bản ghi âm là kỷ niệm quý cho con cháu, và giúp nghe lại những tên người, tên đất mà lúc ghi tay bỏ sót. Chỉ ghi khi ông bà đồng ý, và nói rõ bản ghi để trong nhà, không đăng lên mạng.
Ghi tay giữ được cấu trúc. Trong lúc nghe, ghi theo từng người: tên, ngày, nơi, việc giỗ, kèm ký hiệu mức chắc chắn. Ví dụ dấu "chắc" khi ông bà nói rõ ràng, dấu "nhớ mang máng" khi ông bà ngập ngừng.
Chép sạch ngay trong ngày. Tối hôm đó, chép những gì nghe được vào sổ ngày giỗ hoặc bảng tính, ghi tên người kể và ngày hỏi vào cột nguồn tin. Để lâu, chính bạn sẽ quên chữ viết tắt của mình nghĩa là gì.
Đặt tên tệp ghi âm rõ ràng. Tên tệp nên có tên người kể, ngày ghi và người được nhắc đến, để mười năm sau mở ra vẫn biết là gì. Sao lưu ít nhất hai nơi.
Ghi cả câu trả lời "không biết". Khi ông bà nói không biết hoặc không nhớ, vẫn ghi lại câu đó kèm ngày hỏi. Dòng "bà nội không nhớ, hỏi năm …" cho người sau biết không cần hỏi lại bà mà phải tìm đường khác, đỡ mất công và đỡ làm phiền người già. Nó cũng cho thấy chỗ trống trong sổ là do đã hỏi mà chưa có, chứ không phải do quên hỏi.
Khi lời kể các cụ không khớp nhau
Gần như gia đình nào cũng gặp: bà nội nói cụ ông mất tháng Ba, ông chú họ nói tháng Tư; bác cả nhớ mộ cụ ở đồi bên trái, cô út nhớ bên phải. Điều đầu tiên cần nhớ là không ai trong số họ nói dối. Trí nhớ về chuyện năm sáu chục năm trước tự nhiên bị pha với các đám giỗ, đám tang khác.
Cách làm là ghi đủ các phiên bản, mỗi phiên bản kèm tên người kể, rồi tìm nguồn thứ ba: bia mộ, giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử, sổ cũ của người lo giỗ trước đây, hay ngày nhà đang làm giỗ thực tế. Ngày giỗ đã được làm đều đặn nhiều năm thường có sức nặng, vì nó được nhiều người cùng xác nhận qua mỗi lần làm cỗ.
Nếu vẫn không chốt được, nhờ người lớn nhất trong họ quyết và ghi rõ "theo ý bác cả, năm …". Như vậy sổ vẫn dùng được, mà đời sau biết đây là ngày được chọn chứ không phải ngày đã chứng minh. Tránh tranh luận chuyện này trong đám giỗ, khi đông người và dễ mếch lòng.
Một cách giảm vênh từ đầu là hỏi riêng từng người trước, rồi mới ngồi chung. Khi hỏi chung, người nói to hoặc vai vế cao thường dẫn câu chuyện, những người khác ngại nói khác đi, và chi tiết thật bị chìm mất. Hỏi riêng xong, bạn đã có các phiên bản trong tay, buổi ngồi chung chỉ còn là đối chiếu những chỗ lệch.
Sau buổi hỏi: biến lời kể thành sổ dùng được
Lời kể chỉ thành tài sản của gia đình khi được sắp xếp lại và chia sẻ.
- Chép từng người được nhắc đến thành một dòng trong sổ ngày giỗ, kể cả những người chưa đủ thông tin.
- Đánh dấu ba mức: đã chắc, cần đối chiếu, chưa biết. Dòng nào chưa biết thì ghi luôn người có thể hỏi tiếp.
- Lập danh sách việc cần làm khi về quê lần tới: xem bia mộ nào, xin chụp giấy tờ của ai.
- Gửi bản tóm tắt cho anh chị em, hỏi ai nhớ khác hoặc biết thêm. Một người cô ở xa có khi giữ đúng mảnh còn thiếu.
- Đọc lại cho ông bà nghe bản đã chép trong lần gặp sau. Ông bà thường sửa ngay những chỗ ghi nhầm tên.
- Cất bản ghi âm và bản chép tay cùng một chỗ, ghi trong sổ là chúng nằm ở đâu.
Làm xong vòng này, bạn sẽ có một cuốn sổ không hoàn hảo nhưng trung thực: biết chỗ nào chắc, chỗ nào còn đang tìm. Với một gia đình, như vậy đã là nhiều hơn phần lớn những gì được truyền lại.
Một việc nhỏ nên làm thêm: ghi ngày bạn hỏi ở góc mỗi trang. Sổ ngày giỗ là thứ sống qua nhiều đời người giữ, và người sau cần biết thông tin được ghi vào lúc nào, khi người kể bao nhiêu tuổi, để tự cân nhắc độ tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà không thích nói về người đã mất thì có nên hỏi không?
Có thể hỏi nhẹ nhàng qua chuyện khác như ảnh cũ, ngôi nhà, làng quê, để ông bà tự kể. Nếu ông bà vẫn không muốn, nên tôn trọng và hỏi người khác trong họ, hoặc tìm qua bia mộ và giấy tờ, thay vì ép.
Có nên ghi âm hoặc quay video khi hỏi ông bà không?
Nên, nếu ông bà đồng ý. Bản ghi giữ được tên người, tên đất mà lúc nghe dễ bỏ sót, và là kỷ niệm cho con cháu. Hãy nói rõ bản ghi chỉ để trong nhà và giữ đúng lời hứa đó.
Ông bà chỉ nhớ năm can chi, không nhớ năm dương lịch thì ghi thế nào?
Ghi đúng năm can chi như ông bà nói, kèm sự kiện gắn với năm đó. Năm can chi lặp lại sau sáu mươi năm, nên mốc sự kiện giúp xác định đúng chu kỳ. Việc quy ra năm dương để sau, tra lịch và đối chiếu hai nguồn.
Nên hỏi bao nhiêu người là đủ?
Ít nhất hai người cho mỗi thông tin quan trọng như ngày mất và nơi an táng. Thường là một người bên trực hệ và một người từng trực tiếp lo giỗ hoặc tảo mộ. Hai người kể giống nhau là đủ để ghi chắc.
Con cháu ở xa không về quê được thì hỏi bằng cách nào?
Có thể gọi video vào giờ ông bà khoẻ, nhờ một người ở gần cầm máy và chỉ ảnh cũ. Chia thành nhiều cuộc ngắn, mỗi cuộc hỏi về một hai người, và ghi chép ngay sau mỗi cuộc gọi.
Ông bà kể chuyện riêng tư của các cụ thì có ghi vào sổ không?
Sổ ngày giỗ chỉ nên ghi những gì cần cho việc giỗ. Chuyện riêng tư, chuyện buồn trong nhà nên giữ trong bản ghi âm hoặc sổ tay riêng, và hỏi ý ông bà trước khi chia sẻ cho người khác.