Tết Trung thu là rằm tháng Tám âm lịch, dịp nhiều gia đình bày mâm cỗ trông trăng, rước đèn và phá cỗ cùng trẻ nhỏ; việc chuẩn bị nên bắt đầu khoảng một tuần trước, còn bày mâm chỉ cần một buổi tối. Có nhà thắp hương gia tiên dịp này, có nhà chỉ làm mâm cỗ cho trẻ; cả hai đều phổ biến.
Trung thu xưa là tết của mùa trăng tròn nhất năm, giữa mùa thu, sau những tháng đồng áng; ngày nay với nhiều nhà ở thành phố, đây là tết của trẻ con và là dịp ba thế hệ ngồi chung một mâm. Bài này giúp bạn lo cho kịp với người đi làm: mua gì lúc nào, cho trẻ cùng bày mâm, an toàn đèn nến, và giữ phần của ông bà.
Lịch chuẩn bị một tuần
Giả định rằm tháng Tám rơi vào ngày thường, cả nhà đi làm, đi học. Ngày dương bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn.
| Mốc | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trước khoảng một tuần | Mua đèn, mua hoặc đặt bánh nướng bánh dẻo, hỏi ông bà tối rằm đến nhà ai | Đèn và bánh sát ngày rất đông người mua |
| Cuối tuần trước rằm | Cho trẻ làm đèn ông sao hoặc đèn lồng giấy, mua đồ trang trí đơn giản | Làm đèn cùng con là phần trẻ nhớ lâu nhất |
| Tối 13 hoặc 14 | Mua hoa quả: bưởi, hồng, chuối, na, ổi, hoặc quả đang mùa ở vùng mình | Chọn bưởi to để tỉa |
| Chiều rằm | Rửa quả, chuẩn bị mâm, khay, đĩa; sạc đèn pin | Trẻ về là bày luôn |
| Tối rằm | Bày mâm, thắp hương nếu nhà có lệ, rước đèn, ngắm trăng, phá cỗ | Gọi video ông bà nếu không ở cùng |
Theo tập quán phổ biến, nhiều nhà bày cỗ tối 14 hoặc tối 15 tuỳ lịch học và lịch làm của cả nhà; mỗi nhà có thể khác. Trường học và khu phố thường tổ chức vui Trung thu vào các tối trước rằm, nên hỏi cô giáo lịch ở lớp để khỏi trùng.
Mâm cỗ trông trăng gồm những gì
Mâm cỗ Trung thu không có công thức cố định. Danh sách dưới đây là những thứ hay gặp ở miền Bắc; miền Trung và miền Nam bày theo quả đang mùa ở vùng mình:
- Bánh nướng, bánh dẻo, cắt sẵn thành miếng nhỏ để trẻ dễ ăn.
- Bưởi, có nhà tỉa thành hình con vật; múi bưởi xếp thành chú chó bông là trò nhiều trẻ thích.
- Hồng đỏ, chuối, na, ổi, hoặc nho, lê, quả theo mùa.
- Cốm hoặc kẹo, bánh truyền thống của vùng.
- Đèn ông sao, đèn lồng, có nhà thêm tò he, mặt nạ giấy.
- Nước uống: trà cho người lớn, nước quả cho trẻ.
Bày mâm không cần đẹp như ảnh trên mạng. Mâm do trẻ tự bày, méo mó một chút, có ý nghĩa với trẻ hơn mâm người lớn bày sẵn.
Nếu nhà có lệ thắp hương gia tiên, bày một đĩa bánh và quả lên bàn thờ trước, phần còn lại để mâm phá cỗ. Nhiều nhà ở thành phố bỏ phần này; hỏi ông bà xem nhà mình có giữ không.
Bày mâm cùng trẻ: chia việc theo tuổi
Phần trẻ con nhớ nhất về Trung thu thường không phải món bánh mà là buổi tối được cùng bày. Các bước gợi ý cho một mâm nhỏ:
- Cho trẻ chọn cái khay hoặc mâm sẽ dùng, trải khăn hoặc lá chuối nếu có.
- Người lớn bổ bưởi, tách múi; trẻ năm sáu tuổi xếp múi bưởi thành hình con vật theo ý mình.
- Trẻ xếp quả quanh mâm, quả to ở giữa, quả nhỏ quanh viền; người lớn chỉ gợi ý, không sửa lại.
- Người lớn cắt bánh nướng bánh dẻo thành miếng; trẻ xếp lên đĩa.
- Đặt đèn quanh mâm. Đèn dùng pin đặt sát mâm được; đèn nến để xa, có người lớn trông.
- Chụp một tấm ảnh mâm và cả nhà, lưu vào thư mục ảnh Trung thu từng năm.
- Ngắm trăng một lúc, kể cho trẻ nghe chuyện chú Cuội chị Hằng hoặc chuyện Trung thu của bố mẹ hồi nhỏ, rồi mới phá cỗ.
Toàn bộ chừng một tiếng. Nhà có nhiều trẻ thì cho mỗi trẻ một khay nhỏ để không tranh nhau.
An toàn đèn nến và đồ ăn
Đèn nến giấy dễ cháy. Đèn ông sao, đèn lồng giấy thắp nến là nguồn cháy hay gặp dịp Trung thu. Với trẻ nhỏ, chọn đèn dùng pin; nếu dùng nến, người lớn cầm hoặc đi cạnh, tránh rèm, quần áo, tóc.
Đèn đồ chơi có pin cúc áo. Một số đèn nhựa và đồ chơi dùng pin cúc áo nhỏ. Kiểm nắp pin có ốc vít chắc chắn, không để pin rời ra trong tầm tay trẻ nhỏ.
Bánh nướng bánh dẻo nhiều đường và béo. Cắt nhỏ, chia đều, không để trẻ ăn cả chiếc một lúc. Người lớn tuổi có bệnh tiểu đường nên ăn vài miếng nhỏ, có thể chuẩn bị riêng quả ít ngọt cho ông bà.
Xem hạn dùng và cách bảo quản. Bánh mua từ sớm cần đọc hạn dùng trên bao bì và để nơi khô mát; bánh dẻo để lâu dễ hỏng hơn bánh nướng.
Rước đèn ngoài đường. Đi theo nhóm, có người lớn, mặc áo sáng màu, tránh lòng đường đông xe. Dặn trẻ nhỏ nhớ tên bố mẹ và chỗ hẹn gặp nếu lạc, hoặc viết sẵn số liên lạc của bố mẹ vào mảnh giấy để trong túi áo trẻ.
Giữ phần cho ông bà
Trung thu thường được nói là tết của trẻ con, nên ông bà dễ thành người đứng ngoài. Trong khi với nhiều người lớn tuổi, đây là dịp gợi nhớ những năm tháng cũ: đèn kéo quân tự làm, mâm cỗ bày ngoài sân, chiếc bánh chia tám cho cả nhà.
Nhà chị Thu ở Hà Nội có ông bà ngoại ở Hưng Yên (trước là Thái Bình). Mấy năm nay, chị đưa hai con về quê vào cuối tuần trước rằm tháng Tám, để ông ngoại dạy các cháu làm đèn ông sao bằng tre và giấy bóng kính. Tối rằm thật thì cả nhà ở Hà Nội, bày mâm ở nhà, gọi video về cho ông bà xem chiếc đèn các cháu đã làm cùng ông.
Ông bà không cần những thứ phức tạp. Một vai trò trong buổi tối là đủ: người kể chuyện, người dạy làm đèn, người cắt bánh. Hỏi ông bà hồi nhỏ chơi Trung thu thế nào, nhiều khi câu chuyện ấy hay hơn mọi chương trình biểu diễn.
Nhà không có trẻ nhỏ cũng có thể giữ Trung thu theo cách của người lớn: một ấm trà, vài miếng bánh, ngồi ngắm trăng cùng bố mẹ.
Những việc có thể bỏ qua
Trung thu mấy năm gần đây kèm theo rất nhiều thứ để mua. Danh sách sau là những thứ nhiều nhà đã bỏ mà không ai thấy thiếu:
- Hộp bánh thật đắt chỉ để biếu cho có. Nếu biếu, chọn theo khẩu vị người nhận, không theo bao bì.
- Mua quá nhiều đèn đồ chơi nhựa, chơi một tối rồi bỏ. Một chiếc đèn tự làm cùng con dùng được nhiều năm.
- Mâm cỗ thật nhiều món. Trẻ thường chỉ ăn vài miếng bánh và mấy múi bưởi.
- Đưa trẻ đến chỗ đông nhất thành phố đúng tối rằm. Trẻ nhỏ dễ lạc, dễ mệt; vui ở khu phố, ở nhà là đủ.
- Chụp ảnh cho thật nhiều. Một tấm ảnh cả nhà quanh mâm mỗi năm, giữ lại thành chuỗi, có giá trị hơn trăm tấm ảnh rời.
Câu hỏi đáng hỏi nhất là hỏi chính con: Trung thu năm nay con muốn làm gì? Trẻ thường muốn những thứ đơn giản hơn người lớn nghĩ: làm đèn, đi rước đèn cùng bạn, bày mâm.
Ghi lại Trung thu từng năm
Trung thu là dịp hiếm hoi trong năm mà ảnh chụp có thể xếp thành một chuỗi rất đẹp: cùng một mâm cỗ, cùng chiếc bàn, trẻ con lớn lên từng năm. Nhiều gia đình đã làm việc này một cách có chủ ý: mỗi năm một tấm ảnh cả nhà quanh mâm, chụp cùng một góc.
Ngoài ảnh, ghi vài dòng vào ghi chú của sự kiện rằm tháng Tám trên điện thoại: năm nay ai có mặt, trẻ làm đèn gì, bày con vật gì bằng múi bưởi, ông bà kể chuyện gì. Mười năm sau đọc lại, đó là cuốn nhật ký gia đình nhỏ mà không tốn công.
Nếu gia đình có nhóm chat chung, tạo một album riêng tên Trung thu, mỗi năm thêm ảnh vào. Ông bà ở xa mở ra xem được, con cháu lớn lên xem lại được.
Đây cũng là lúc kiểm lại lời nhắc cho năm sau: ngày rằm tháng Tám năm sau là ngày dương nào, có rơi cuối tuần không. Tra lịch và cài nhắc trước một tuần ngay khi lịch năm sau có.
Chọn đèn và bánh: vài tiêu chí thực tế
Mùa Trung thu hàng hoá bày khắp phố, chọn nhanh dễ mua phải thứ dùng một tối là hỏng. Một vài tiêu chí giúp chọn gọn, không cần biết thương hiệu nào:
- Đèn cho trẻ dưới sáu tuổi: chọn loại nhẹ, cầm vừa tay, dùng pin, không có cạnh sắc, không có chi tiết nhỏ rời ra được.
- Đèn cho trẻ lớn: một bộ khung tre và giấy bóng kính để tự làm đèn ông sao thường vui hơn đèn nhựa có nhạc; làm xong treo được nhiều năm.
- Bánh: đọc kỹ ngày sản xuất, hạn dùng, thành phần trên bao bì; nhà có người dị ứng lạc, trứng, sữa thì đọc phần thành phần trước khi mua.
- Bánh để biếu: hỏi trước khẩu vị người nhận, nhiều người lớn tuổi thích bánh ít ngọt, nhân đậu xanh hoặc thập cẩm truyền thống.
- Mua vừa đủ: một gia đình bốn người thường chỉ ăn hết vài chiếc bánh trong cả mùa; mua nhiều để dư đến sau rằm dễ phải bỏ.
- Giữ lại bao bì đến khi ăn hết, để nếu bánh có vấn đề còn biết nơi mua và ngày sản xuất.
Nếu năm nay cả nhà muốn thử tự làm bánh dẻo, chọn một buổi cuối tuần trước rằm, làm ít, coi như một trò chơi cùng trẻ chứ đừng đặt nặng chuyện bánh đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Tết Trung thu là ngày nào?
Tết Trung thu là rằm tháng Tám âm lịch, tức ngày 15 tháng 8 âm. Ngày dương đổi mỗi năm; bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại, đối chiếu hai nguồn rồi cài nhắc trước khoảng một tuần.
Mâm cỗ Trung thu cần những gì?
Thường có bánh nướng, bánh dẻo, bưởi, hồng, chuối, na hoặc quả đang mùa, cốm hoặc kẹo, cùng đèn ông sao, đèn lồng. Không có công thức cố định, mâm do trẻ tự bày cũng là mâm đẹp.
Tết Trung thu có cúng gia tiên không?
Có nhà thắp hương gia tiên với đĩa bánh và quả vào tối rằm tháng Tám, có nhà chỉ bày mâm cỗ cho trẻ. Theo tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác; hỏi ông bà xem nhà mình có giữ không.
Đèn Trung thu loại nào an toàn cho trẻ nhỏ?
Với trẻ nhỏ, đèn dùng pin an toàn hơn đèn thắp nến. Kiểm nắp pin có vít chắc, không để pin cúc áo rời ra. Nếu dùng đèn nến, người lớn phải đi cạnh và tránh xa rèm, tóc, quần áo.
Phá cỗ Trung thu vào lúc nào?
Nhiều nhà phá cỗ sau khi đã bày mâm, rước đèn và ngắm trăng một lúc vào tối rằm hoặc tối 14 tháng Tám. Giờ giấc tuỳ lịch học của trẻ và thói quen từng nhà, không cần đúng giờ nào.
Ông bà ở xa thì đón Trung thu cùng thế nào?
Bạn có thể đưa trẻ về thăm ông bà vào cuối tuần trước rằm để ông bà dạy làm đèn, kể chuyện, rồi tối rằm gọi video cho ông bà xem mâm cỗ. Ông bà thường vui nhất khi được giao một vai trong buổi tối.