Thanh minh là một tiết khí trong năm, bắt đầu khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch và kéo dài chừng nửa tháng; nhiều gia đình đi tảo mộ trong khoảng này, không nhất thiết đúng ngày đầu tiên. Vì tính theo tiết khí, Thanh minh gần như cố định theo dương lịch, khác với hầu hết lễ tết khác tính theo ngày âm.
Truyện Kiều có câu "Thanh minh trong tiết tháng Ba, lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh", nói đúng hai việc của dịp này: viếng, dọn mộ người thân và đi chơi xuân. Với người con ở thành phố, cái khó của Thanh minh là hậu cần: hẹn cả nhà một ngày, xin nghỉ, đi xa, mang đủ đồ. Phần dưới đi vào từng việc ấy.
Thanh minh và Hàn thực: so nhanh để khỏi nhầm
Hai dịp hay bị nhắc chung vì đều rơi vào khoảng tháng Ba âm lịch. Bảng sau giúp bạn tách rõ khi lập lịch.
| Thanh minh | Hàn thực | |
|---|---|---|
| Cách tính | Theo tiết khí, tức theo vị trí Mặt Trời | Theo ngày âm: mùng 3 tháng 3 |
| Ngày dương | Khoảng 4 hoặc 5 tháng 4, ít đổi | Đổi mỗi năm, có thể rơi tháng 3 hoặc tháng 4 dương |
| Kéo dài | Cả tiết, khoảng 15 ngày | Một ngày |
| Việc chính | Tảo mộ, viếng mộ, sum họp họ hàng | Làm bánh trôi, bánh chay |
| Vùng giữ nhiều | Cả nước, đậm ở miền Bắc và miền Trung | Chủ yếu miền Bắc |
Muốn biết chính xác năm nay Thanh minh bắt đầu ngày nào, bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch có hiển thị tiết khí, đối chiếu hai nguồn. Ở miền Nam, nhiều gia đình tảo mộ vào cuối tháng Chạp trước Tết thay vì dịp Thanh minh; đó là nếp vùng, không phải sai.
Khi lập lịch cả năm, cứ ghi hai dịp thành hai dòng riêng, mỗi dòng một lời nhắc, để không ai lẫn ngày làm bánh với ngày về quê dọn mộ.
Hẹn cả nhà về một ngày: chốt sớm hai tuần
Nhà bà Hạnh ở Huế có bốn người con, hai người ở Đà Nẵng, một người ở Hà Nội, một người ở TP Hồ Chí Minh. Mộ ông và mộ các cụ nằm ở nghĩa trang trên đồi gần nhà. Nhiều năm liền, mỗi người về tảo mộ một ngày khác nhau vì không ai chủ động hẹn, mộ được dọn bốn lần mà lần nào cũng chỉ một hai người.
Năm nay người con cả đứng ra nhắn trong nhóm chat gia đình từ cuối tháng 3 dương lịch: tảo mộ chung vào sáng Chủ nhật đầu tiên trong tiết Thanh minh, ai không về được thì báo trước để người khác nhận phần việc. Hai tuần là đủ để người ở xa đặt vé và xin nghỉ, người ở gần chuẩn bị đồ.
Kinh nghiệm từ nhà bà Hạnh: chọn ngày cuối tuần trong tiết Thanh minh thay vì đúng ngày đầu tiết, vì cả tiết kéo dài khoảng nửa tháng nên có ít nhất hai cuối tuần. Hẹn giờ cụ thể, sáng sớm để tránh nắng. Ghi rõ ai mang dụng cụ, ai mang đồ lễ, ai lo bữa trưa sau khi về.
Nếu dòng họ lớn có lệ tảo mộ chung, hỏi trưởng họ ngày giờ từ sớm rồi xếp lịch nhà mình theo đó, tránh mỗi nhánh đi một ngày.
Mang gì khi đi tảo mộ
Danh sách dưới đây cho mộ đất hoặc mộ xây ở nghĩa trang quê, nơi cỏ mọc nhiều sau mùa mưa. Mộ ở nghĩa trang công viên thường gọn hơn, mang ít đồ hơn.
- Dụng cụ dọn cỏ: liềm hoặc dao phát, cuốc nhỏ, bao tay dày, chổi.
- Đồ lau rửa: xô, khăn, bàn chải, can nước sạch vì nhiều nghĩa trang trên đồi không có nước.
- Nếu nhà có lệ sơn lại mộ: sơn, cọ, giấy ráp; hỏi trước ban quản lý nghĩa trang có cho phép không.
- Đồ lễ gọn: hoa, quả, hương, nến, bật lửa, theo nếp nhà.
- Đồ cho người: mũ nón, áo dài tay, kem chống nắng, nước uống, thuốc côn trùng, giày đi đồi.
- Túi đựng rác để mang rác về, không để lại nghĩa trang.
- Điện thoại sạc đầy để chụp lại vị trí mộ và ghi chú hướng đi.
Ông bà lớn tuổi đi cùng thì mang thêm ghế xếp nhỏ và cử một người ở cạnh suốt buổi. Đường lên nghĩa trang đồi thường dốc và trơn sau mưa.
An toàn khi đốt hương ở nghĩa trang
Mùa khô, nghĩa trang đồi dễ cháy. Cỏ khô và gió đầu mùa có thể biến một nén hương thành đám cháy. Nhiều địa phương đã có thông báo hạn chế đốt vàng mã ở nghĩa trang vì lý do này.
Dọn cỏ trước, thắp hương sau. Làm sạch quanh mộ một khoảng rộng rồi mới đốt, cắm hương vào bát hoặc chỗ đất trống.
Không bỏ đi khi lửa chưa tắt. Nếu có hoá vàng, đốt trong thùng hoặc chỗ đã dọn sạch, chờ tàn hẳn, dội nước rồi mới về. Mang theo can nước là để dùng lúc này.
Theo quy định của từng nghĩa trang. Nghĩa trang công viên ở thành phố thường cấm hoặc giới hạn đốt vàng mã, chỉ cho thắp hương ở khu vực riêng. Hỏi ban quản lý trước khi đến.
Trẻ con không đứng gần lửa. Giao cho trẻ việc cắm hoa, lau bia mộ, để người lớn lo phần lửa.
Khi không thể về: nhờ người ở quê và nghĩa trang ở thành phố
Không phải năm nào cũng về được. Với mộ ở quê, nhiều nhà nhờ một người họ hàng ở gần dọn và thắp hương thay, gửi lại phần chi phí. Cách làm gọn là gọi trước một tuần, nói rõ mộ nào, cần làm gì, rồi nhờ người ấy chụp ảnh gửi lại sau khi xong. Ở một số nơi có người nhận dọn mộ theo mùa, bạn hỏi người quen ở quê giới thiệu, đừng nhận lời người lạ qua mạng mà không ai biết.
Gia đình có mộ ở nghĩa trang công viên gần thành phố thì việc đơn giản hơn: đường đi thuận, có người quản lý chăm sóc chung. Ở đây, việc cần lưu ý là giờ mở cửa, chỗ đậu xe dịp cao điểm, và quy định về hoa, hương, vàng mã.
Dù không về được, nhiều người vẫn chọn một việc nhỏ ở nhà trong tiết Thanh minh: thắp hương ở bàn thờ, gọi điện cho ông bà, kể cho con nghe về người đã mất. Theo tập quán phổ biến, tảo mộ là cách nhớ người đi trước; cách nhớ có thể khác nhau tuỳ hoàn cảnh từng nhà.
Ghi lại vị trí mộ để đời sau không phải đi tìm
Một việc ít ai làm nhưng rất đáng làm trong buổi tảo mộ: ghi lại vị trí, vì nhiều nghĩa trang quê không có sơ đồ và người biết đường đều đã già.
- Chụp ảnh từng ngôi mộ, chụp cả cảnh xung quanh để nhận ra mốc như cây to, lối đi, ngôi mộ hàng xóm dễ nhận.
- Ghi tên người nằm dưới mộ, quan hệ với nhà mình, năm mất, và ai trong nhà biết rõ nhất về người ấy.
- Lưu vị trí trên ứng dụng bản đồ của điện thoại nếu nơi đó có sóng định vị.
- Vẽ một sơ đồ tay đơn giản: từ cổng nghĩa trang đi lối nào, rẽ chỗ nào.
- Gửi tất cả vào nhóm chat gia đình và chép vào sổ ngày giỗ của nhà.
- Mỗi năm Thanh minh, kiểm lại xem có gì đổi: lối đi mới, mộ được quy tập, cây mốc bị chặt.
Nhiều gia đình chỉ nhận ra giá trị của việc này khi người duy nhất biết đường đã không còn. Làm trong năm nay, khi ông bà còn đi cùng và chỉ cho được.
Câu nên hỏi người lớn trong họ trước buổi tảo mộ
Buổi tảo mộ là dịp hiếm hoi cả nhà đứng trước mộ các cụ cùng lúc. Hỏi trước những câu sau để buổi đi không lúng túng, và để giữ lại thông tin mà chỉ người lớn còn nhớ:
- Nhà mình có những ngôi mộ nào cần tảo, nằm ở những nghĩa trang nào, có mộ nào ở xa đã lâu không ai về?
- Họ có lệ tảo mộ chung ngày nào không, ai là người hẹn?
- Mộ nào đã xây, mộ nào còn đất, có mộ nào sắp phải sửa hay quy tập không?
- Nhà mình có lệ sơn lại mộ hay chỉ dọn cỏ, đắp đất?
- Người nằm dưới từng ngôi mộ là ai, mất năm nào, có chuyện gì về người ấy mà con cháu nên biết?
- Sau khi tảo mộ, nhà mình có lệ ăn cơm chung ở nhà ai không?
Ghi câu trả lời vào sổ ngày giỗ của nhà, cạnh tên từng người. Câu hỏi thứ năm thường là câu đáng giữ nhất: ngày mất có thể tra lại, nhưng chuyện đời một người chỉ còn trong trí nhớ người lớn.
Nếu người lớn trong họ trả lời khác nhau, ví dụ hai bác nhớ hai năm mất khác nhau, cứ ghi cả hai kèm tên người nói. Đừng tự chọn một bản rồi xoá bản kia.
Phần đạp thanh: biến buổi tảo mộ thành một ngày của cả nhà
Trong câu thơ cũ, Thanh minh có hai phần: lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh, tức đi chơi ngoài đồng cỏ xanh đầu xuân. Ngày nay phần hội gần như bị quên, buổi tảo mộ thành một việc phải làm cho xong rồi ai về nhà nấy.
Nhiều gia đình đã thử lấy lại phần này theo cách hợp với bây giờ. Sau khi dọn mộ buổi sáng, cả nhà về ăn bữa trưa chung ở nhà ông bà hoặc nhà người trưởng; buổi chiều đưa trẻ con ra cánh đồng, bờ sông, đi thăm trường cũ của bố mẹ, nhà thờ họ, cây đa đầu làng. Với trẻ con lớn lên ở thành phố, đó có khi là lần duy nhất trong năm chúng thấy quê nội quê ngoại rõ ràng như vậy.
Nhà bà Hạnh ở Huế năm nay làm thử: sáng tảo mộ, trưa ăn cơm, chiều cả nhà đạp xe dọc bờ sông. Các cháu từ Hà Nội và TP Hồ Chí Minh lần đầu gặp nhau lâu như vậy. Người con cả nói buổi chiều ấy làm cả nhà gần nhau hơn mọi cuộc gọi video trong năm.
Phần đạp thanh không có nghi lễ gì, chỉ cần dành thời gian. Nếu đã mất công về quê, giữ cả buổi chiều thay vì vội ra bến xe ngay sau bữa trưa.
Câu hỏi thường gặp
Thanh minh năm nay là ngày nào?
Thanh minh là tiết khí bắt đầu khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch tuỳ năm. Để biết chính xác, bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch có hiển thị tiết khí và đối chiếu hai nguồn.
Có phải tảo mộ đúng ngày Thanh minh không?
Nhiều gia đình tảo mộ trong cả khoảng tiết Thanh minh kéo dài chừng nửa tháng, không nhất thiết đúng ngày đầu tiết. Chọn một ngày cuối tuần trong khoảng này giúp cả nhà dễ về đông đủ.
Miền Nam có tảo mộ dịp Thanh minh không?
Có nhà có, nhưng nhiều gia đình miền Nam tảo mộ vào cuối tháng Chạp trước Tết. Đây là khác biệt theo vùng, mỗi nhà giữ theo nếp quê và theo ý người lớn trong họ.
Đi tảo mộ cần mang những gì?
Thường gồm dụng cụ dọn cỏ, bao tay, xô, khăn, nước sạch, hoa, hương, bật lửa, túi rác, mũ nón và nước uống. Mộ ở nghĩa trang công viên thì mang gọn hơn, nhớ hỏi quy định của ban quản lý.
Không về quê được thì tảo mộ thế nào?
Bạn có thể nhờ người họ hàng ở gần dọn mộ, thắp hương thay và chụp ảnh gửi lại, gửi phần chi phí cho họ. Ở nhà, thắp hương ở bàn thờ và gọi điện cho ông bà cũng là cách nhớ người đã mất.
Có nên đốt vàng mã ở nghĩa trang không?
Nhiều nghĩa trang, nhất là nghĩa trang công viên và nghĩa trang trên đồi, hạn chế hoặc cấm đốt vàng mã để tránh cháy. Nếu nhà có lệ, hỏi ban quản lý trước và chỉ đốt ở chỗ được phép, chờ tàn hẳn rồi dội nước.