Theo tập quán phổ biến, các mốc mừng thọ trong gia đình Việt là 60 (lục tuần), 70 (thất tuần), 80 (bát tuần), 90 (cửu tuần) và 100 (bách tuế); nhiều nhà và dòng họ tính các mốc này theo tuổi mụ. Ngoài ra còn các mốc năm như 75, 85, 95 thường xuất hiện trong lễ mừng thọ chung ở thôn xóm, khu phố.
Cách gọi "hạ thọ, trung thọ, thượng thọ" thì mỗi nơi hiểu một khác, nên con cháu hay lúng túng khi in giấy mời hay đặt câu trên phông nền. Bài này gom các cách gọi thường gặp, chỉ ra chỗ khác nhau giữa các vùng, và gợi ý câu nên hỏi trưởng họ trước khi chốt.
Bảng tên gọi các mốc mừng thọ thường gặp
Bảng dưới gom những cách gọi hay nghe nhất. Cột cuối nhắc chỗ các nơi hiểu khác nhau, để bạn biết lúc nào cần hỏi lại.
| Mốc tuổi | Tên gọi thường gặp | Ghi chú về cách hiểu |
|---|---|---|
| 60 | Lục tuần, có nơi gọi hạ thọ | Nhiều nhà xem là mốc mở đầu việc mừng thọ |
| 61 tuổi mụ | Hoàn giáp, lục thập hoa giáp | Năm trùng tên can chi với năm sinh |
| 70 | Thất tuần, cổ lai hy, có nơi gọi trung thọ | Có nơi đã gọi là thượng thọ từ mốc này |
| 80 | Bát tuần, thượng thọ | Mốc được làm lớn ở nhiều gia đình |
| 90 | Cửu tuần | Có nơi gọi thượng thượng thọ |
| 100 | Bách tuế, bách niên | Mốc hiếm, thường cả họ và địa phương cùng mừng |
Ngoài các tên gọi trên, nhiều nơi còn dùng chữ "khánh thọ" hay "đại thọ" cho các mốc lớn. Đây là cách nói trang trọng, không gắn với một con số cố định.
Chữ "tuần" ở đây là mười năm, nên lục tuần là sáu mươi, bát tuần là tám mươi. Khi in chữ lên phông nền hay giấy mời, ghi con số kèm tên gọi, ví dụ "mừng thọ bát tuần, tám mươi tuổi", giúp người trẻ trong họ đọc là hiểu ngay, cũng tránh cảnh hai bên nội ngoại dùng hai tên gọi khác nhau cho cùng một mốc.
Vì sao 70 tuổi được gọi là cổ lai hy
Cụm "cổ lai hy" lấy từ câu thơ của Đỗ Phủ, nhà thơ đời Đường: "Nhân sinh thất thập cổ lai hy", nghĩa là người sống tới bảy mươi xưa nay hiếm. Thời trước, tuổi thọ trung bình thấp, sống tới bảy mươi là chuyện đáng mừng cho cả họ, nên mốc này được nhiều nơi làm trang trọng.
Câu thơ nằm trong bài Khúc Giang, vốn nói về chuyện đời người ngắn ngủi, nhưng khi vào tiếng Việt thì cụm từ này chỉ còn mang nghĩa mừng tuổi thọ. Nhiều cụ đọc thuộc cả câu và thích được con cháu nhắc lại vào ngày mừng thọ.
Ngày nay sống tới bảy mươi không còn hiếm như xưa, nhưng cách gọi vẫn ở lại trong đời sống. Có gia đình vẫn xem bảy mươi là mốc lớn đầu tiên, làm cỗ mời họ hàng; có gia đình lại để dành sức cho tám mươi, còn bảy mươi chỉ là bữa cơm trong nhà và một tấm ảnh chụp chung.
Không có cách nào là chuẩn hơn. Nếu ông bà khoẻ, thích đông vui, mốc bảy mươi là dịp tốt để gặp mặt họ hàng khi mọi người còn đi lại được. Nếu ông bà ngại ồn ào, không có lý do gì bắt buộc phải làm lớn chỉ vì mốc này có tên gọi riêng.
Cũng nên biết rằng cách gọi thượng thọ, trung thọ, hạ thọ có gốc từ sách xưa và đã được mỗi vùng hiểu theo một kiểu. Có nơi coi sáu mươi là hạ thọ, bảy mươi là trung thọ, tám mươi là thượng thọ; có nơi lại gọi chung mọi lễ từ bảy mươi trở lên là thượng thọ. Hai cách cùng tồn tại, không bên nào sai.
Tính mốc theo tuổi mụ hay tuổi thật
Phần lớn dòng họ ở nông thôn tính mốc mừng thọ theo tuổi mụ, tức năm âm hiện tại trừ năm sinh âm rồi cộng một. Theo cách này, một người mừng thọ tám mươi khi tuổi thật mới bảy mươi tám hoặc bảy mươi chín, tuỳ đã qua sinh nhật hay chưa.
Ở thành phố, nhiều gia đình trẻ quen tính theo tuổi thật, nên mừng thọ muộn hơn một năm so với họ hàng ở quê. Hai cách cùng tồn tại không sao, chỉ rắc rối khi họ hàng hai bên dùng hai cách mà không ai nói ra: bên nội tổ chức tám mươi cho ông năm nay, bên ngoại lại bảo phải sang năm.
Câu nên hỏi trưởng họ hoặc người lớn tuổi nhất trong nhà: "Họ mình mừng thọ theo tuổi mụ hay tuổi thật?". Câu trả lời thường rất rõ, vì các cụ đã làm cho nhiều người trước. Biết rồi thì ghi vào sổ nhà một dòng, đời sau khỏi phải hỏi lại.
Với lễ mừng thọ chung do hội người cao tuổi ở xã, phường tổ chức, danh sách do địa phương lập dựa trên năm sinh trong giấy tờ, nên có thể không trùng với năm gia đình tính. Ông bà có thể được mừng ở thôn một năm và được con cháu mừng trong nhà vào năm khác, chuyện này bình thường.
Mốc nào nhiều nhà làm lớn, mốc nào làm gọn
Sáu mươi: nhiều người còn đang đi làm hoặc vừa nghỉ hưu, không ít ông bà thấy mình "chưa già" và không muốn gọi là mừng thọ. Bữa cơm gia đình, một chuyến đi chơi thường hợp hơn cỗ bàn. Nếu muốn có dấu mốc, một cuốn album ảnh từ nhỏ tới lớn của ông bà là món nhiều người giữ mãi.
Bảy mươi: nhiều gia đình bắt đầu làm có mời họ hàng gần. Đây cũng là mốc ông bà còn khoẻ để tự đón khách, trò chuyện, chụp ảnh với con cháu.
Tám mươi: là mốc được làm lớn ở rất nhiều nơi. Con cháu ở xa thường cố về đủ, họ hàng bên nội bên ngoại cùng dự. Việc lo liệu nên bắt đầu sớm, vì số người đông và ông bà cần được nghỉ ngơi xen kẽ trong ngày.
Chín mươi và một trăm: thường cả dòng họ và chính quyền, hội người cao tuổi ở địa phương cùng quan tâm. Sức khoẻ ông bà là điều phải cân nhắc đầu tiên, buổi lễ nên ngắn, ít đứng ít ngồi lâu.
Các mốc năm, như 75, 85, 95: gia đình ít khi làm lớn, nhưng là các mốc trong danh sách mừng thọ chung ở thôn, khu phố. Con cháu có thể đưa ông bà đi dự rồi về nhà ăn bữa cơm. Nhớ hỏi chi hội người cao tuổi xem năm nay ông bà có trong danh sách không, vì không phải nơi nào cũng tự báo tới từng nhà.
Lễ lên lão ở làng xưa và cách mừng thọ hôm nay
Ở nhiều làng Bắc Bộ xưa có tục lên lão: khi tới một độ tuổi do làng quy định, có nơi năm mươi, có nơi năm mươi lăm hay sáu mươi, người đàn ông làm lễ khao làng để được ngồi vào hàng các cụ trong đình. Tục này gắn với ngôi thứ của làng, mỗi nơi một lệ, và nay ở nhiều nơi đã thay bằng lễ mừng thọ chung đầu xuân.
Mừng thọ hôm nay chủ yếu là chuyện trong gia đình: con cháu sum họp, ông bà được nghe kể lại một đời mình đã làm gì, cả nhà chụp chung một tấm ảnh. Phần nghi lễ ở mỗi nhà khác nhau; nhiều nhà thắp hương báo với tổ tiên trước khi vào tiệc, có nhà bỏ qua phần này.
Hiểu gốc tục lệ giúp con cháu trả lời được khi ông bà nhắc chuyện "ngày xưa làng mình lên lão thế này", và giải thích được vì sao các cụ coi trọng việc mừng thọ đến vậy. Đây là dịp ông bà được ghi nhận trước họ hàng, không chỉ là một bữa tiệc sinh nhật lớn hơn.
Năm tới mốc mà trong nhà vừa có chuyện buồn
Có năm ông bà tới mốc mừng thọ đúng lúc trong nhà hoặc trong họ vừa có người mất. Cách xử lý mỗi nơi một khác, và đây là chỗ nên hỏi người lớn trong họ chứ không tự quyết theo một bài viết nào.
Những cách thường gặp: có nhà lùi mừng thọ sang năm sau, coi như mừng mốc đó muộn một năm; có nhà vẫn làm nhưng chỉ là bữa cơm trong nhà, không mời khách, không phông nền, không nhạc; có nhà đợi qua giỗ đầu của người mất rồi mới làm. Nhiều ông bà tự đề nghị hoãn, vì không muốn vui khi con cháu còn đang buồn.
Điều đáng làm trong mọi trường hợp là đừng để mốc thọ trôi qua im lặng. Một cuộc gọi, một bữa cơm, một lời nhắc rằng con cháu vẫn nhớ năm nay ông tròn tám mươi đủ để ông bà thấy mình được quan tâm. Khi hoàn cảnh cho phép, buổi mừng thọ làm bù sau đó vẫn trọn ý nghĩa.
Ghi lại quyết định vào sổ nhà, kiểu "mừng thọ tám mươi của ông dời sang năm sau vì nhà có tang", để vài năm sau con cháu không thắc mắc vì sao ông có ảnh mừng thọ ở tuổi tám mươi mốt.
Chốt mốc mừng thọ cho ông bà trong năm nay
Trước khi đặt cỗ hay báo họ hàng, chốt các điểm sau theo đúng thứ tự để khỏi phải đổi giữa chừng:
- Xác định năm sinh âm của ông bà, nhất là khi sinh vào tháng 1, tháng 2 dương lịch.
- Hỏi trưởng họ hoặc ông bà xem nhà mình tính theo tuổi mụ hay tuổi thật.
- Tính ra năm nay ông bà tròn mốc nào, ghi rõ cả hai con số tuổi.
- Nếu ông và bà cùng tới mốc trong một năm, hỏi ông bà muốn mừng chung hay riêng.
- Hỏi ông bà muốn làm cỡ nào: bữa cơm con cháu, mời họ hàng gần hay mời cả họ.
- Chốt tên gọi sẽ dùng trên giấy mời, phông nền, rồi mới báo cho cả nhà.
Ông bà cùng mừng thọ chung một ngày là chuyện nhiều nhà làm, vừa gọn vừa vui, nhất là khi tuổi hai cụ chỉ cách nhau một hai năm. Chỉ cần ghi rõ mốc của từng người để khách mời không nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Mừng thọ 70 tuổi gọi là gì?
Bảy mươi tuổi thường gọi là thất tuần, nhiều người gọi là cổ lai hy theo câu thơ của Đỗ Phủ. Có nơi gọi là trung thọ, có nơi đã gọi là thượng thọ, tuỳ cách hiểu của từng vùng và từng dòng họ.
Thượng thọ là bao nhiêu tuổi?
Không có một con số thống nhất. Nhiều nơi gọi tám mươi là thượng thọ, có nơi dùng chữ này cho mọi lễ mừng từ bảy mươi trở lên. Hỏi người lớn trong họ để dùng cách gọi quen thuộc với gia đình mình.
Tuổi hoàn giáp là bao nhiêu?
Hoàn giáp là năm có tên can chi trùng với năm sinh, sau đủ một vòng sáu mươi năm. Năm đó người ta bước sang sáu mươi tuổi thật, tức sáu mươi mốt tuổi mụ. Có nhà mừng thọ lục tuần đúng vào năm này.
Mừng thọ 80 tuổi tính theo tuổi mụ hay tuổi thật?
Nhiều dòng họ tính theo tuổi mụ, nên ông bà được mừng tám mươi khi tuổi thật còn bảy mươi tám hoặc bảy mươi chín. Một số gia đình ở thành phố tính theo tuổi thật. Hỏi trưởng họ rồi ghi lại để thống nhất.
Ông và bà cùng tới mốc mừng thọ một năm thì làm chung được không?
Được, nhiều gia đình làm chung một buổi cho gọn và để con cháu chỉ phải về một lần. Ghi rõ mốc của từng người trên giấy mời và phông nền để họ hàng biết đang mừng ông bao nhiêu, bà bao nhiêu.
Có bắt buộc phải mừng thọ ở mốc 60 không?
Không bắt buộc. Nhiều người sáu mươi còn khoẻ, đang đi làm và không muốn được gọi là mừng thọ. Bữa cơm gia đình hay một chuyến đi chơi cùng con cháu là cách mừng mà nhiều ông bà thích hơn.