Đám giỗ ở ba miền giống nhau ở phần cốt lõi: con cháu nhớ ngày mất của người thân theo âm lịch, dọn mâm cúng và quây quần ăn bữa cơm chung. Chỗ khác nằm ở bốn điểm: cúng vào hôm trước hay đúng ngày, mời rộng hay hẹp, mâm cỗ gồm món gì, và ai trong nhà đứng ra lo. Không vùng nào làm "chuẩn" hơn vùng nào; ngay trong một tỉnh, hai làng cạnh nhau đã có nếp riêng.
Phần dưới đây so sánh theo cách nhiều nhà thường làm, kèm những chỗ người từ miền khác về làm dâu, làm rể hay hiểu lầm. Khi đọc, bạn nên coi đó là bức tranh chung để biết mà hỏi, còn nếp cụ thể của nhà mình thì người lớn trong họ mới là người trả lời đúng nhất.
So sánh nhanh đám giỗ ở ba miền
Bảng sau gom những khác biệt hay gặp nhất. Mỗi ô là xu hướng phổ biến, không phải quy định; bạn sẽ gặp nhà miền Nam làm rất gọn và nhà miền Bắc mời cả xóm.
| Điểm so sánh | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Tên gọi hay dùng | ngày giỗ, ngày kỵ, cúng tiên thường | đám kỵ, ngày kỵ, cúng cơm | đám giỗ, chánh giỗ, tiên thường |
| Ngày làm cỗ mời khách | nhiều nhà làm đúng ngày chính giỗ, hôm trước cúng báo | tuỳ làng, nhiều nơi giữ đúng ngày | có nhà đãi khách chiều tiên thường, có nhà đãi ngày chánh giỗ |
| Người được mời | họ nội, họ ngoại gần, thông gia | họ hàng, xóm giềng thân | họ hàng, bạn bè, hàng xóm khá rộng |
| Không khí bữa giỗ | trang trọng, ngồi theo vai vế | nghiêm, chú trọng lễ nghi | cởi mở, ăn uống lâu, đông vui |
| Ai lo bếp chính | con dâu trưởng cùng các con dâu | các con dâu, con gái phụ | cả con gái lẫn con dâu, hàng xóm phụ |
| Món nhận diện | bốn bát sáu đĩa, xôi, giò, gà luộc | nem, chả, bánh, gỏi theo từng vùng | thịt kho, gỏi, chả giò, cà ri, chè |
Cách dùng bảng: khi sắp về giỗ bên chồng hay bên vợ ở miền khác, bạn chỉ cần đối chiếu hai cột để biết chỗ nào cần hỏi trước. Thường ba câu đáng hỏi nhất là hôm nào đông khách, mình nên đến lúc nào và có nên mang gì theo.
Cúng hôm trước hay đúng ngày: hiểu cho đúng hai chữ tiên thường
Ở cả ba miền đều có khái niệm cúng tiên thường, tức cúng vào ngày trước ngày mất để báo với ông bà rằng mai là ngày giỗ. Khác nhau ở chỗ bữa cỗ lớn rơi vào hôm nào. Nhiều nhà miền Bắc coi hôm trước là ngày làm lễ báo, mâm nhỏ, còn ngày chính giỗ mới làm cỗ mời họ hàng. Ở miền Nam, khá nhiều nhà lại đãi khách ngay chiều tiên thường để sáng hôm sau con cháu cúng chánh giỗ trong nhà rồi ai về nhà nấy đi làm.
Miền Trung có nhiều cách hơn cả. Có làng ở Huế và vùng Quảng giữ nếp cúng đúng ngày mất, có nơi lại làm từ chiều hôm trước vì con cháu đông, ở rải rác nhiều xã. Người miền Trung hay gọi ngày giỗ là ngày kỵ, đám giỗ là đám kỵ, và câu "mai nhà có kỵ" cũng là một lời mời.
Vì vậy chỗ dễ lỡ nhất là đến muộn một ngày. Một chàng rể người TP Hồ Chí Minh lần đầu về giỗ bên vợ ở Ninh Bình, quen nếp nhà mình nên hẹn về chiều hôm trước để ăn cỗ, đến nơi thấy chỉ có mâm cúng báo đơn sơ, cỗ thì sáng mai mới làm. Ngược lại, cô dâu người Bắc về giỗ nhà chồng ở Vĩnh Long, chờ tới ngày chánh giỗ mới đến thì khách đã ăn từ chiều qua. Khi nhận lời mời, bạn chỉ cần hỏi một câu: "Nhà mình đông khách hôm nào ạ?"
Giỗ to hay giỗ gọn, mời đến đâu
Quy mô đám giỗ phụ thuộc vào người được giỗ là ai hơn là thuộc vùng nào. Giỗ ông bà, giỗ cụ tổ của một chi thường đông, giỗ người mất trẻ hoặc người ở vai dưới thường gọn trong nhà. Tuy vậy, mỗi vùng vẫn có xu hướng riêng. Ở nông thôn miền Nam, mời bà con lối xóm cùng ăn giỗ là chuyện thường, có nhà đãi vài chục mâm và khách đến lúc nào ngồi lúc ấy. Ở miền Bắc, danh sách mời hay xoay quanh họ nội, họ ngoại gần và thông gia; hàng xóm thân mới được mời.
Ở thành phố, ba miền đang xích lại gần nhau: nhà ở chung cư, con cháu đi làm, nên nhiều nhà chỉ làm mâm cúng và một hai mâm cơm cho con cháu, phần mời rộng dồn vào giỗ đầu hoặc giỗ ông bà ở quê. Nếu nhà bạn chọn làm gọn, không cần giải thích dài với họ hàng ở quê, chỉ cần báo trước để ai muốn đến thắp hương vẫn biết nhà có người.
Một chỗ cần tinh ý: ở vùng có nếp mời rộng, không được mời có thể bị hiểu là xa cách. Khi cả nhà đã quen ra phố, bạn có thể giữ một danh sách nhỏ những người quê vẫn nên báo tin, như ông trưởng họ, hàng xóm sát vách trông nhà giúp, người từng giúp lúc nhà có tang.
Nhịp một ngày giỗ ở ba miền
Miền Bắc thường dậy sớm nấu cỗ. Các con dâu đến từ sáng, cỗ dọn lên cúng trước buổi trưa, khách đến khoảng giữa buổi, thắp hương rồi ngồi mâm. Bữa cỗ kết thúc trong buổi trưa, chiều con cháu dọn dẹp và chia phần lộc mang về.
Miền Trung chú ý trình tự lễ. Nhiều nhà ở Huế giữ thứ tự dâng cơm, dâng trà, khấn vái rồi mới mời khách; các bậc cao tuổi trong họ được mời ngồi trước. Khách đến muộn vẫn được dọn mâm riêng nhưng bỏ lỡ phần lễ.
Miền Nam linh hoạt giờ giấc hơn. Đãi chiều tiên thường thì khách tới từ xế chiều tới tối, ngồi lâu, trò chuyện và có khi kéo dài tới khuya. Đãi ngày chánh giỗ thì thường vào buổi trưa, khách đi làm ghé qua thắp hương, ăn vội rồi đi cũng không ai trách.
Thành phố gom về một khung giờ. Ở Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh, nhiều nhà dời bữa cơm giỗ sang buổi tối hoặc cuối tuần gần nhất, còn đúng ngày thì cúng gọn buổi sáng. Việc dời ngày tuỳ nếp mỗi nhà, nên hỏi người chủ trì trước khi tự quyết.
Ai lo việc gì trong đám giỗ
Ở miền Bắc, người con trai trưởng hoặc cháu đích tôn đứng ra chủ trì cúng, con dâu trưởng điều hành bếp. Các con gái đã đi lấy chồng thường về phụ hoặc góp phần, nhưng có nơi coi việc nấu nướng chính là phần của con dâu. Miền Trung tương tự, có thêm vai người lớn trong họ đứng ra khấn vái nếu nhà không còn bậc trên.
Miền Nam nhìn chung bớt phân vai theo thứ bậc hơn. Con gái, con rể về lo giỗ cha mẹ ruột là chuyện bình thường, có nhà con gái út sống cùng cha mẹ thì đứng ra lo luôn. Người chủ trì thường là người đang giữ nhà thờ ông bà, không nhất thiết là trưởng nam.
Khi gia đình đã tản ra nhiều nơi, tiêu chí thực tế nhất là ai ở gần nhà thờ và ai rảnh tay. Bạn có thể đề xuất chia việc theo khả năng: người ở xa góp phần chi phí hoặc lo mua đồ khô, người ở gần lo bếp, người nhanh nhảu lo báo tin và đón khách. Nếp cũ vẫn được tôn trọng ở phần lễ, còn phần việc thì linh hoạt.
Một việc nhỏ mà hay bị bỏ sót là người dọn dẹp sau giỗ. Ở nhà đông khách miền Nam, bát đĩa có khi rửa tới khuya; ở nhà miền Bắc, mâm sau cùng thường là của người nấu bếp ăn muộn. Phân sẵn một hai người lo khâu cuối giúp người nấu chính được ngồi ăn cùng cả nhà.
Những chỗ người khác miền hay hiểu lầm
Thấy mâm cỗ ít món, tưởng nhà không coi trọng. Ở nhiều nhà miền Bắc, mâm cỗ đủ bát đủ đĩa nhưng mỗi món một ít; ở miền Nam món nhiều, đĩa đầy. Đó chỉ là thói quen nấu, không nói lên lòng thành.
Thấy khách ăn xong ở lại uống bia, tưởng là thiếu nghiêm. Ở nhiều vùng miền Nam và miền Trung, đám giỗ cũng là dịp họ hàng gặp nhau sau một năm, ngồi lâu là cách thể hiện tình thân.
Thấy con gái đứng ra lo, tưởng nhà không có con trai. Ở miền Nam điều này khá thường; hỏi thẳng chuyện đó có thể làm chủ nhà ngại.
Thấy nhà cúng sớm từ chiều hôm trước, tưởng nhà nhớ nhầm ngày. Đó thường là lễ tiên thường, hoàn toàn đúng nếp của nhà ấy. Trước khi nhắc ai nhầm ngày, bạn nên hỏi nhẹ nhàng xem nhà cúng mấy lễ và lễ nào đông khách.
Đến tay không, tưởng ăn giỗ không cần mang gì. Có nơi khách quen chỉ đến thắp hương; có nơi khách mang theo gói trà, bó hoa hoặc ít trái cây. Khi chưa rõ, mang một món nhỏ dùng được để thắp hương là an toàn.
Hỏi gì để biết nếp riêng của một nhà
Bảng so sánh chỉ giúp bạn biết đâu là chỗ có thể khác. Muốn làm đúng ý nhà, cách nhanh nhất là hỏi người lớn vài câu cụ thể thay vì hỏi chung "nhà mình giỗ thế nào".
- Nhà mình cúng tiên thường hôm trước, còn mời khách ăn cỗ vào hôm nào và giờ nào?
- Năm nay giỗ ai, là giỗ thường hay giỗ đầu, có mời họ ngoại và thông gia không?
- Ai đứng cúng, con cháu ở xa về nên đến từ lúc nào để phụ việc?
- Có món nào năm nào cũng phải có vì ông bà thích, hoặc vì nếp nhà?
- Khách đến thường mang gì, nhà mình có ngại nhận phong bì không?
- Sau bữa cỗ có chia lộc mang về không, mỗi nhà nên mang theo hộp đựng không?
Ghi câu trả lời vào một ghi chú chung của gia đình, năm sau chỉ việc mở ra đọc. Người làm dâu, làm rể mới đỡ bỡ ngỡ, mà người lớn cũng thấy con cháu để ý tới nếp nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tiên thường và cúng chính giỗ khác nhau thế nào?
Cúng tiên thường là cúng vào ngày trước ngày mất để báo trước ngày giỗ, còn cúng chính giỗ là cúng đúng ngày mất theo âm lịch. Nhà nào đãi khách vào hôm nào là tuỳ nếp từng nhà và từng vùng.
Đám giỗ miền Nam có phải bao giờ cũng mời đông hơn miền Bắc không?
Không hẳn. Xu hướng chung là nông thôn miền Nam hay mời rộng cả xóm, nhưng ở thành phố nhiều nhà làm rất gọn, và cũng có nhà miền Bắc mời cả làng vào dịp giỗ ông bà hoặc giỗ đầu.
Ngày kỵ ở miền Trung có phải là ngày giỗ không?
Đúng vậy, nhiều vùng miền Trung gọi ngày giỗ là ngày kỵ và đám giỗ là đám kỵ. Nội dung không khác: con cháu nhớ ngày mất, dọn mâm cúng và cùng nhau ăn bữa cơm tưởng nhớ người đã khuất.
Lần đầu về giỗ bên chồng ở miền khác nên đến lúc nào?
Nên hỏi chồng hoặc mẹ chồng xem nhà đông khách vào hôm nào, rồi đến sớm trước đó vài tiếng để phụ bếp. Đến sớm để giúp việc được quý hơn đến đúng giờ ăn, nhất là với người làm dâu mới.
Nhà ở thành phố làm giỗ gọn có bị coi là thiếu lễ không?
Phần lớn họ hàng hiểu cảnh nhà phố chật và con cháu bận. Điều quan trọng là báo tin cho người lớn trong họ, giữ mâm cúng tươm tất và mời những người thân thiết nhất, còn quy mô có thể nhỏ.