Nhiều gia đình hiện nay dời bữa cỗ của giỗ thường sang cuối tuần để con cháu về đủ, và nếp phổ biến là dời sớm hơn ngày giỗ chứ không lùi về sau. Đúng ngày giỗ, người ở nhà vẫn thắp hương với mâm lễ gọn.
Giỗ đầu và giỗ hết thì ít nhà dời, vì còn trong thời gian để tang. Không có quy định nào cấm hay cho phép, đây là chuyện nếp nhà và sự đồng thuận của người lớn. Phần dưới giúp bạn biết loại giỗ nào linh hoạt được, chọn cuối tuần nào cho hợp, và nói chuyện với người lớn thế nào khi trong nhà chưa cùng ý.
Loại giỗ nào dời được, loại nào nên giữ đúng ngày
Bảng dưới tả mức linh hoạt mà nhiều gia đình đang áp dụng. Đây là tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác:
| Loại giỗ | Mức dời ngày thường gặp | Đúng ngày thường làm gì | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Giỗ đầu | Ít nhà dời | Làm cỗ đúng ngày | Nếu buộc phải dời, đa số chọn sớm hơn |
| Giỗ hết | Ít nhà dời | Làm cỗ đúng ngày | Có nhà gộp với lễ bỏ tang |
| Giỗ thường của bố mẹ | Một số nhà dời sang cuối tuần trước | Thắp hương, mâm lễ gọn | Người lớn trong nhà thường quyết |
| Giỗ thường của ông bà, cụ | Nhiều nhà dời, có nhà gộp với giỗ khác | Thắp hương | Thường do người giữ việc thờ quyết |
| Giỗ chung của họ | Cố định theo lệ của họ | Theo lệ của họ | Một nhà không tự dời |
Bảng cho thấy càng xa ngày mất, càng xa đời, càng linh hoạt. Điều này khớp với cảm nhận chung: giỗ đầu là nỗi nhớ còn mới, còn giỗ thường của cụ năm đời là dịp con cháu gặp nhau. Dù vậy, nếu bố mẹ bạn muốn giữ đúng ngày cho mọi giỗ, đó là nếp của nhà bạn và đáng được tôn trọng.
Vì sao nhiều nhà giữ nếp làm sớm chứ không lùi
Trong dân gian có cách nói giỗ thì “làm trước, không làm sau”. Lý giải thường nghe là: làm trước thể hiện sự chuẩn bị, con cháu nhớ và chủ động lo từ sớm; còn lùi sau ngày giỗ dễ bị hiểu là quên, để quá ngày mới làm. Đây là cách hiểu về thái độ, không phải điều cấm.
Thực tế cũng ủng hộ cách này. Nếu làm sớm, đúng ngày giỗ người ở nhà vẫn thắp hương đầy đủ và cả nhà đã gặp nhau trước đó. Nếu lùi sau, đúng ngày giỗ có thể chẳng ai làm gì vì “cuối tuần mới làm”, và nếu cuối tuần đó có việc đột xuất thì giỗ trôi qua không có ai.
Một số gia đình chấp nhận lùi khi không còn cách nào khác, chẳng hạn ngày giỗ rơi vào thứ Hai và cuối tuần trước đó trùng đám cưới trong họ. Khi đó, đúng ngày vẫn nên có người thắp hương, và nên hỏi ý người lớn trước. Điều tránh được là tự ý lùi mà không báo ai.
Chọn cuối tuần nào: các bước cho một gia đình cụ thể
Giả định giỗ ông nội rơi vào thứ Tư. Bố mẹ ở Lâm Đồng, các con ở TP Hồ Chí Minh và Cần Thơ. Cách chọn:
- Tra ngày dương của ngày giỗ năm nay trên lịch, xác định thứ trong tuần.
- Liệt kê cuối tuần ngay trước ngày giỗ, tức thứ Bảy và Chủ nhật của tuần đó. Đây là lựa chọn đầu tiên.
- Kiểm trùng: cuối tuần đó có giỗ khác, có Tết, có rằm lớn, có đám cưới trong họ không.
- Hỏi bố mẹ có đồng ý dời không, nếu đồng ý thì muốn làm thứ Bảy hay Chủ nhật.
- Chốt và báo cả nhà, kèm ngày giỗ thật để mọi người biết đúng ngày vẫn có lễ ở nhà.
- Phân người thắp hương đúng ngày, thường là bố mẹ hoặc người ở gần nhất.
Nếu cuối tuần trước bị vướng, lựa chọn thứ hai thường là thêm một tuần sớm hơn nữa, tức khoảng mười ngày trước giỗ. Đi xa hơn thế, nhiều người lớn sẽ thấy “sớm quá”, và có khi ngày cỗ rơi sang tháng âm trước, khiến họ hàng lẫn lộn.
Khi báo cả nhà, ghi cả hai ngày trong cùng một tin: ngày cỗ là thứ Bảy, ngày giỗ thật là thứ Tư, kèm tên người thắp hương đúng ngày. Một tin đủ thông tin tránh được chuyện có người nhớ nhầm ngày cỗ là ngày giỗ.
Những chỗ hay vướng khi dời
Dời mà không báo họ hàng. Người trong nhà biết dời, nhưng các chú bác vẫn đến đúng ngày giỗ và thấy nhà vắng. Báo dời phải báo cho tất cả những người thường được mời.
Dời sang cuối tuần trùng một giỗ khác. Nhà có nhiều giỗ gần nhau thì hai giỗ có thể cùng dồn vào một cuối tuần. Lúc đó cần quyết gộp hay tách, xem bài riêng về giỗ trùng nhau.
Dời quá xa ngày giỗ. Dời sang tháng âm trước khiến cả nhà lẫn lộn giữa ngày giỗ và ngày cỗ. Nhiều nhà giữ ngày cỗ trong vòng mười ngày trước giỗ.
Năm nay dời, năm sau quên ngày thật. Khi đã quen làm cuối tuần, con cháu dễ nhớ ngày cỗ thay cho ngày giỗ. Sổ và lịch nhắc phải ghi ngày giỗ thật, ngày cỗ chỉ là ghi chú của năm đó.
Người lớn đồng ý ngoài miệng nhưng không vui. Một số cụ ngại nói ra. Nếu thấy bố mẹ ngập ngừng, cứ giữ đúng ngày năm nay, rồi bàn lại cho năm sau.
Đúng ngày giỗ thì làm gì khi đã dời cỗ
Phần lớn gia đình dời cỗ vẫn giữ một nghi thức nhỏ vào đúng ngày giỗ. Những việc thường làm, mỗi nhà có thể khác:
- Người ở nhà thắp hương buổi sáng hoặc chiều, với hoa, quả và chén nước.
- Có nhà làm mâm cơm nhỏ của bữa trưa hoặc bữa tối gia đình, dâng lên trước khi ăn.
- Con cháu ở xa gọi điện về nhà vào ngày đó, hoặc tự thắp nén hương tại nhà mình nếu có bàn thờ.
- Nhắn một tin vào nhóm gia đình để mọi người cùng nhớ, dù không về.
- Nếu ở gần, ghé thăm mộ vào buổi chiều.
Những việc này không tốn kém và không mất nhiều thời gian, nhưng giữ được ý nghĩa của ngày giỗ thật. Với người lớn tuổi, việc con cháu vẫn nhớ đúng ngày thường quan trọng hơn bữa cỗ to hay nhỏ.
Một điều không cần làm: chuẩn bị mâm cỗ thứ hai đầy đủ như ngày cuối tuần. Đồ cúng đúng ngày càng gọn thì người ở nhà càng ít mệt, nhất là khi bố mẹ đã lớn tuổi và vừa lo xong bữa cỗ vài hôm trước.
Khi trong nhà chưa cùng ý: câu nên hỏi và cách nói
Chuyện dời giỗ hay gây căng thẳng giữa thế hệ đi làm và thế hệ giữ nếp. Một số câu hỏi giúp cuộc nói chuyện đi vào việc cụ thể thay vì đúng sai:
- Bố mẹ muốn giữ đúng ngày giỗ nào, và giỗ nào có thể làm cuối tuần?
- Nếu làm cuối tuần, bố mẹ thấy thứ Bảy hay Chủ nhật tiện hơn, buổi trưa hay buổi chiều?
- Đúng ngày giỗ, bố mẹ có cần ai về phụ thắp hương không?
- Họ hàng nào cần được báo riêng khi nhà dời ngày cỗ?
- Có nên thử dời một năm rồi cùng xem lại không?
Câu cuối thường mở được nút thắt: thay vì đổi hẳn nếp nhà, cả nhà chỉ thử một năm. Sau lần đầu, người lớn thấy con cháu về đông đủ và đúng ngày vẫn có hương khói, việc đồng ý cho các năm sau thường dễ hơn. Còn nếu bố mẹ vẫn muốn giữ đúng ngày, con cháu sắp xếp để ít nhất một người có mặt.
Dù kết quả thế nào, người nói chuyện với bố mẹ nên là một người, thường là con cả hoặc người gần gũi nhất, thay vì mỗi người con gọi về nói một kiểu. Nhiều ý kiến cùng lúc dễ làm người lớn thấy bị ép.
Giỗ rơi vào dịp lễ, Tết hoặc mùa bận
Có những năm ngày giỗ rơi sát Tết Nguyên đán, vào kỳ nghỉ lễ dài, hay giữa mùa thi của con cháu. Mỗi trường hợp có cách xử lý riêng. Giỗ rơi trong kỳ nghỉ lễ thì ngược lại là dịp tốt: con cháu đang được nghỉ, không cần dời, chỉ cần báo sớm để mọi người đừng lên kế hoạch đi chơi xa trùng ngày.
Giỗ rơi sát Tết thì nhiều nhà vẫn giữ đúng ngày vì con cháu đã về quê sẵn, hoặc lồng bữa giỗ vào những bữa cơm cuối năm. Nếu giỗ rơi ngay những ngày đầu năm mới, có nhà làm cỗ gọn trong nhà vì họ hàng đang bận đi chúc Tết, có nhà lại tận dụng dịp cả họ đang tụ về. Hỏi người lớn xem nhà mình quen làm thế nào.
Giỗ rơi vào mùa thi hay mùa cao điểm công việc thì việc dời sang cuối tuần trước là hợp lý nhất. Báo sớm từ đầu năm, khi đã tra được ngày dương của các giỗ trong năm, để người đi học, đi làm chủ động sắp lịch. Một bảng nhỏ liệt kê các giỗ trong năm kèm ngày dương và ngày cỗ dự kiến, gửi vào nhóm gia đình từ tháng Giêng, giúp cả nhà nhìn thấy trước những tuần sẽ bận.
Cài lịch nhắc khi nhà làm cỗ vào cuối tuần
Khi ngày cỗ và ngày giỗ tách nhau, lịch nhắc cũng nên tách làm hai để không ai nhầm. Cách cài gợi ý:
- Một sự kiện lặp theo âm lịch cho ngày giỗ thật, đặt tên rõ “Giỗ ông nội, ngày thật”.
- Một sự kiện riêng mỗi năm cho ngày cỗ, tạo sau khi cả nhà chốt cuối tuần, đặt tên “Cỗ giỗ ông nội, năm nay”.
- Nhắc trước ngày cỗ một đến hai tuần để kịp đặt xe, xin nghỉ; nhắc trước ngày giỗ thật một ngày để người ở nhà chuẩn bị thắp hương.
- Ghi trong phần ghi chú của sự kiện ngày cỗ: ai lo đi chợ, ai về sớm, ai báo họ hàng.
- Chia sẻ cả hai sự kiện cho anh chị em, và cài giúp bố mẹ nếu bố mẹ dùng điện thoại.
Nếu chỉ có một sự kiện cho ngày cỗ, vài năm sau cả nhà sẽ quên ngày giỗ thật. Nếu chỉ có sự kiện ngày giỗ thật, người ở xa lại bị nhắc muộn so với ngày cỗ. Hai sự kiện tách bạch giải quyết được cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Ngày giỗ có được dời sang cuối tuần không?
Không có quy định cấm, và nhiều gia đình dời bữa cỗ của giỗ thường sang cuối tuần để con cháu về đủ. Đúng ngày giỗ, người ở nhà vẫn thắp hương. Nên hỏi ý người lớn trong nhà trước khi đổi.
Dời giỗ thì nên làm sớm hơn hay muộn hơn ngày giỗ?
Nếp phổ biến là làm sớm hơn, thường là cuối tuần ngay trước ngày giỗ. Lùi sau ngày giỗ ít được chọn vì dễ bị hiểu là quên, và nếu có việc đột xuất thì giỗ có thể trôi qua mà không ai làm.
Giỗ đầu có được dời sang cuối tuần không?
Ít nhà dời giỗ đầu vì còn trong thời gian để tang, và đây thường là giỗ được làm chu đáo nhất. Nếu buộc phải điều chỉnh, đa số gia đình chọn làm sớm hơn và hỏi ý người lớn trong họ.
Đã làm cỗ cuối tuần rồi thì đúng ngày giỗ có cần làm gì không?
Nhiều nhà vẫn thắp hương đúng ngày với hoa, quả và chén nước, có nhà dâng mâm cơm gia đình nhỏ. Con cháu ở xa có thể gọi điện về hoặc thắp hương tại nhà mình.
Dời ngày cỗ thì sổ ngày giỗ có phải sửa không?
Không. Sổ và lịch nhắc vẫn ghi ngày giỗ thật theo âm lịch. Ngày cỗ đã dời chỉ là ghi chú của năm đó, để năm sau cả nhà vẫn tính từ ngày giỗ thật.