Theo tập quán phổ biến, giỗ hết là giỗ năm thứ hai tính từ ngày mất, tức lần thứ hai ngày âm lịch người mất trở lại, sách lễ cũ gọi là đại tường. Có nơi, có nhà làm giỗ hết vào năm thứ ba; cả hai cách đều đang tồn tại, không có quy định bắt buộc.
Sau giỗ hết, nhiều nhà làm thêm lễ trừ phục để chính thức bỏ tang, rồi từ năm sau ngày giỗ trở thành giỗ thường, có nơi gọi là cát kỵ. Phần dưới giải thích từng mốc đếm thế nào, vì sao con số “ba năm để tang” và “giỗ năm thứ hai” không mâu thuẫn, và cách gia đình chốt với nhau khi người lớn mỗi bên nói một kiểu.
Bảng mốc từ ngày mất đến khi thành giỗ thường
Bảng dưới gom các mốc thường gặp. Tên gọi lấy theo sách lễ cũ được nhiều nhà tham khảo; cách làm thực tế theo tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác:
| Mốc | Cách đếm | Tên gọi khác | Thực tế nhiều nhà |
|---|---|---|---|
| Giỗ đầu | Tròn một năm âm lịch, đúng ngày âm người mất | Tiểu tường | Làm đúng ngày, mời rộng, vẫn trong tang |
| Giỗ hết | Tròn hai năm âm lịch, đúng ngày âm người mất | Đại tường | Có nơi làm vào năm thứ ba |
| Bỏ tang | Khoảng tháng thứ 27 tính từ ngày mất theo sách lễ cũ | Đàm tế, trừ phục | Nhiều nhà gộp luôn vào ngày giỗ hết |
| Giỗ từ năm sau | Đúng ngày âm người mất, lặp mỗi năm | Cát kỵ, giỗ thường | Có thể làm gọn, có nhà dời cho tiện con cháu |
Điểm cần nhớ là cả bốn mốc đều neo vào cùng một ngày âm. Bạn chỉ cần tra một lần ngày âm người mất, rồi đếm năm, không phải đổi ngày mỗi lần. Riêng mốc bỏ tang đếm theo tháng nên mới phát sinh câu hỏi tháng nhuận có tính hay không, phần sau sẽ nói.
Vì sao “để tang ba năm” mà giỗ hết lại ở năm thứ hai
Nhiều người thắc mắc: ông bà vẫn nói để tang cha mẹ ba năm, sao giỗ hết lại rơi vào năm thứ hai. Cách đếm cũ giải thích được điều này. Theo sách lễ xưa mà nhiều nhà vẫn tham khảo, “ba năm” thực ra là 27 tháng, tức hết năm thứ nhất, hết năm thứ hai, rồi thêm vài tháng sang năm thứ ba. Đại tường là cái mốc tròn hai năm; sau đó một khoảng ngắn mới làm lễ bỏ tang.
Cách đếm này gọi là đếm “lọt” sang năm thứ ba: năm mất là năm thứ nhất, năm giỗ đầu là năm thứ hai, năm giỗ hết đã bước vào năm thứ ba theo lối nói dân gian. Vì vậy cùng một ngày giỗ hết, người này gọi là giỗ năm thứ hai, người kia gọi là giỗ năm thứ ba, và cả hai đều đang nói về một ngày.
Còn những nhà làm giỗ hết sau tròn ba năm âm lịch thì đang theo một nếp khác, thường gặp ở một số vùng hoặc theo ý người lớn trong họ muốn giữ tang trọn ba năm. Khi trong họ có hai ý, cách hỏi rõ nhất là: “Giỗ hết của mình là lần thứ mấy ngày mất trở lại?” Câu trả lời là “lần thứ hai” hay “lần thứ ba” sẽ gỡ được hiểu lầm do cách gọi năm.
Tính giỗ hết cho một trường hợp cụ thể
Giả định bà Lan mất ngày 5 tháng 9 âm lịch. Con trai bà ở Đà Nẵng, con gái ở Hà Nội. Nhà theo nếp giỗ hết là lần thứ hai ngày mất trở lại. Cách tính:
- Xác nhận ngày âm gốc là ngày 5 tháng 9 âm, tháng thường, đã ghi trong sổ từ sau tang lễ.
- Đếm lần trở lại thứ nhất: ngày 5 tháng 9 âm năm kế tiếp là giỗ đầu.
- Đếm lần trở lại thứ hai: ngày 5 tháng 9 âm của năm sau nữa là giỗ hết. Tra lịch vạn niên để biết ngày dương tương ứng.
- Hỏi về lễ bỏ tang: nhà làm gộp vào giỗ hết, hay để riêng sau đó vài tháng. Nếu làm riêng, đếm khoảng 27 tháng từ ngày mất và hỏi người lớn có tính tháng nhuận vào không.
- Ghi vào sổ ngày giỗ một dòng: từ năm thứ ba trở đi là giỗ thường, cùng ngày 5 tháng 9 âm.
Thường thì việc tính toán xong rất nhanh, còn phần mất thời gian là thống nhất giữa anh chị em và họ hàng. Bạn nên chốt bước bốn càng sớm càng tốt, vì nếu lễ bỏ tang làm riêng, gia đình phải lo hai đợt về quê trong cùng một năm.
Tháng nhuận có được tính vào mốc 27 tháng không
Giỗ đầu và giỗ hết đếm bằng ngày âm trở lại nên không bị tháng nhuận làm rối: dù năm ở giữa có thêm một tháng thì ngày 5 tháng 9 âm vẫn là ngày 5 tháng 9 âm. Rắc rối chỉ nảy ra với mốc bỏ tang nếu nhà đếm theo số tháng.
Có hai cách đang được dùng. Cách thứ nhất đếm tất cả các tháng trôi qua, kể cả tháng nhuận, nên lễ bỏ tang đến sớm hơn một tháng. Cách thứ hai không tính tháng nhuận, coi nó như tháng “thêm” của lịch, nên lễ bỏ tang lùi lại một tháng. Mỗi cách đều có người theo, và không có cơ quan nào quy định.
Trên thực tế, chính vì sự lắt léo này mà nhiều nhà ngày nay chọn gộp lễ bỏ tang vào ngày giỗ hết cho gọn: cả họ về một lần, không phải đếm tháng. Nếu nhà bạn vẫn giữ lễ riêng, cách chắc nhất là hỏi người lớn tuổi nhất trong họ đã từng lo việc này cho đời trước, rồi ghi lại cách tính vào sổ để đời sau không phải hỏi lại.
Một lưu ý nhỏ: nếu trong khoảng hai năm đó có tháng nhuận, ngày dương của giỗ hết sẽ lệch khá xa so với ngày dương của giỗ đầu. Đây là chuyện bình thường của lịch, không phải tính sai.
Sau giỗ hết, giỗ thường khác đi những gì
Không khí nhẹ hơn. Theo tập quán phổ biến, từ giỗ thường con cháu không còn mặc đồ tang. Bữa giỗ trở thành dịp họ hàng gặp nhau, nhắc chuyện cũ về người đã khuất.
Có thể làm gọn hơn. Nhiều nhà giảm số mâm, chỉ mời trong nhà và họ gần. Một số nhà gộp các giỗ gần nhau của những người cùng đời. Mức độ là chuyện của từng nhà, không có chuẩn chung.
Linh hoạt ngày tụ họp hơn. Giỗ đầu và giỗ hết ít nhà dời, còn giỗ thường thì có nhà làm cỗ vào cuối tuần gần nhất, trước ngày giỗ, rồi đúng ngày chỉ thắp hương đơn giản. Hỏi người lớn trong họ trước khi đổi.
Ai lo thì ổn định hơn. Hai năm đầu thường cả nhà cùng xúm vào. Từ giỗ thường, nên chốt rõ ai chủ trì lâu dài để tránh mỗi năm lại phải hỏi nhau.
Ít phải báo rộng hơn. Giỗ đầu và giỗ hết thường mời cả những người đã đến viếng, bạn cũ của người mất, hàng xóm lâu năm. Từ giỗ thường, danh sách mời thu về họ gần và những người thật sự thân. Nên hỏi bố mẹ ai vẫn cần được báo hằng năm, ví dụ một người bạn chiến đấu của ông hay một bà hàng xóm cũ, để không ai thấy bị quên.
Không còn cảnh mỗi năm hỏi lại ngày. Khi ngày âm đã được ghi rõ và lịch nhắc đã đặt lặp theo âm lịch, giỗ thường gần như tự vận hành. Phần việc còn lại là phân công, không phải tính toán.
Sổ chỉ cần đổi một chữ. Từ năm này, bên cạnh tên người mất trong sổ, chữ “giỗ hết” được thay bằng “giỗ thường”, ngày âm giữ nguyên. Cách ghi đủ một dòng cho đời sau nằm ở mục cuối bài.
Điều không cần làm và câu nên hỏi trong họ
Quanh giỗ hết có khá nhiều lời khuyên truyền miệng. Một số việc bạn không cần làm, và vài câu hỏi đáng dành thời gian:
- Không cần tự tính ngày dương rồi cộng hai năm. Chỉ cần ngày âm gốc, mọi mốc đều tra từ đó.
- Không cần tranh luận “năm thứ hai hay năm thứ ba” bằng lý lẽ. Hỏi thẳng “lần thứ mấy ngày mất trở lại” là đủ để thống nhất.
- Không cần mua sắm vượt khả năng chỉ vì đây là giỗ lớn. Người lớn trong nhà thường quý sự đông đủ hơn số mâm.
- Nên hỏi: lễ bỏ tang gộp vào giỗ hết hay làm riêng?
- Nên hỏi: nếu làm riêng, đếm tháng có tính tháng nhuận không?
- Nên hỏi: từ giỗ thường trở đi, ai chủ trì, làm ở nhà ai?
- Nên hỏi: con dâu, con rể, cháu ngoại có phần việc gì theo nếp nhà?
Ghi câu trả lời vào sổ cùng với tên người đã nói, chẳng hạn “theo bác cả, gộp bỏ tang vào giỗ hết”. Mười năm sau, khi đến lượt lo cho đời kế tiếp, dòng ghi chú đó còn giá trị hơn mọi bài tra cứu.
Giữ dấu cho đời sau: ghi giỗ hết vào sổ và lịch nhắc
Giỗ hết là thời điểm ngày giỗ chuyển từ “việc của năm nay” thành “việc của mãi về sau”. Nếu không ghi lại ngay, chỉ vài năm sau thông tin sẽ tản mát: người nhớ ngày âm, người chỉ nhớ đại khái tháng, người lại nhớ theo ngày dương của năm đầu. Vì vậy ngay sau giỗ hết, bạn nên ghi một dòng đầy đủ vào sổ ngày giỗ của gia đình.
Một dòng tối thiểu gồm: họ tên người mất, vai vế với người đang giữ sổ, ngày âm lịch mất kèm chữ “tháng thường” hoặc “tháng nhuận”, ngày dương lịch trên giấy báo tử, nơi an táng, người chủ trì giỗ thường, nếp nhà làm cỗ đúng ngày hay hôm trước. Nếu lễ bỏ tang đã làm, ghi thêm ngày làm và cách đếm mà nhà đã chọn.
Song song, bạn chỉnh lại lịch nhắc trên điện thoại: bỏ các sự kiện riêng của giỗ đầu, giỗ hết, giữ một sự kiện lặp theo âm lịch cho giỗ thường, kèm nhắc trước một tuần để kịp xếp việc. Nếu bố mẹ lớn tuổi tự dùng điện thoại, cài giúp họ luôn một bản, vì người nhắc cả nhà thường vẫn là bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ hết là giỗ năm thứ hai hay năm thứ ba?
Theo tập quán phổ biến, giỗ hết là lần thứ hai ngày mất trở lại, sách lễ cũ gọi là đại tường. Một số nhà, một số vùng làm vào năm thứ ba. Hỏi người lớn trong họ đang theo nếp nào là cách chắc nhất.
Đại tường và giỗ hết khác nhau thế nào?
Trong cách dùng phổ biến, đại tường và giỗ hết chỉ cùng một mốc: tròn hai năm âm lịch kể từ ngày mất. Đại tường là tên theo sách lễ cũ, giỗ hết là cách gọi dân gian vì sau đó gia đình bỏ tang.
Lễ trừ phục có bắt buộc làm riêng không?
Không có quy định bắt buộc. Theo sách lễ cũ, lễ bỏ tang làm khoảng tháng thứ 27 sau ngày mất, nhưng ngày nay nhiều nhà gộp luôn vào ngày giỗ hết để con cháu chỉ phải về một lần.
Năm giỗ hết có tháng nhuận thì ngày giỗ có đổi không?
Ngày giỗ hết vẫn là đúng ngày âm người mất, tháng nhuận không làm đổi ngày âm đó. Chỉ có ngày dương tương ứng là lệch nhiều hơn bình thường, nên bạn cần tra lịch thay vì đoán theo năm trước.
Sau giỗ hết có được làm giỗ vào cuối tuần cho tiện không?
Nhiều nhà từ giỗ thường trở đi có làm cỗ vào ngày nghỉ gần nhất, thường là trước ngày giỗ, rồi đúng ngày chỉ thắp hương đơn giản. Mỗi nhà một nếp, nên hỏi người lớn trong họ trước khi thay đổi.
Ba năm để tang thực ra là bao lâu?
Theo cách đếm của sách lễ cũ mà nhiều gia đình tham khảo, “ba năm” là khoảng 27 tháng, tức qua hết giỗ đầu, giỗ hết và thêm vài tháng. Cách đếm thực tế mỗi nhà có thể khác.