Giỗ họ, hay giỗ tổ dòng họ, là ngày giỗ cụ tổ hoặc các đời tổ của một họ, làm ở nhà thờ họ hoặc nhà người giữ hương hoả, do trưởng họ chủ trì và cả họ cùng góp. Khác với giỗ trong nhà, giỗ họ là dịp con cháu nhiều chi gặp nhau, bàn việc họ và ghi nhận người mới. Nếp giỗ họ đậm nhất ở các làng Bắc Bộ và miền Trung; ở nhiều vùng Nam Bộ, giỗ ông bà cố thường làm tại nhà người giữ nhà thờ, quy mô theo từng nhánh.
Bài này giải thích giỗ họ khác giỗ nhà thế nào, các nếp theo vùng, cách góp phần mà nhiều họ đang dùng, vai của trưởng họ và ban liên lạc, chỗ đứng của con gái, con dâu, và cách con cháu ở thành phố hay ở nước ngoài vẫn tham gia được. Mọi điều dưới đây là tập quán phổ biến; lệ của họ bạn do người trong họ quyết.
Giỗ họ khác giỗ nhà ở chỗ nào
Giỗ nhà là giỗ ông bà, cha mẹ, do gia đình nhỏ lo. Giỗ họ là giỗ cụ tổ, người được coi là gốc của cả họ hoặc của một chi lớn, có khi cách hiện tại mười mấy đời. Ngày giỗ tổ của nhiều họ đã mất dấu ngày mất thật, nên các cụ trong họ chọn một ngày cố định từ lâu và giữ nguyên đến nay; có họ gộp giỗ tổ với dịp đầu xuân hoặc tháng Chạp.
Giỗ họ thường làm ở nhà thờ họ, còn gọi là từ đường, có mâm cỗ chung do cả họ đóng góp, có phần báo cáo việc họ trong năm như thu chi, tu sửa nhà thờ, ghi tên con cháu mới sinh, người đã mất. Ở nhiều họ, đây cũng là dịp trao phần thưởng khuyến học cho con cháu học giỏi.
Vì vậy đi giỗ họ không chỉ là đến ăn cỗ. Đó là lúc bạn biết mình thuộc chi nào, đời thứ mấy, ai là trưởng chi; là lúc con cháu ở xa được giới thiệu với các cụ. Người trẻ lần đầu dự giỗ họ nên đi cùng bố mẹ hoặc người thân trong chi để được dẫn chào từng người. Trước khi đi, hỏi bố mẹ xem mình là đời thứ mấy, ông nội là con thứ mấy của cụ nào, để khi các cụ hỏi thì trả lời được.
Nếp giỗ họ theo vùng
Bảng là xu hướng hay gặp; quy mô và cách làm phụ thuộc nhiều vào độ lớn của họ và việc họ còn giữ nhà thờ hay không.
| Điểm | Nhiều làng miền Bắc | Nhiều làng miền Trung | Nhiều vùng miền Nam |
|---|---|---|---|
| Nơi làm | nhà thờ họ, nhà thờ chi | nhà thờ họ, kết hợp lễ chạp cuối năm | nhà người giữ hương hoả của ông bà cố |
| Người chủ trì | trưởng họ, trưởng chi | trưởng họ hoặc hội đồng gia tộc | người giữ nhà thờ, con cháu lớn tuổi |
| Cách góp | theo suất đinh hoặc theo hộ | theo hộ, góp công đức | theo nhà, tự nguyện |
| Quy mô | có thể vài chục đến hàng trăm người | cả họ, nhiều chi | trong phạm vi các nhánh gần |
| Việc kèm theo | báo cáo việc họ, khuyến học | chạp mả, tu sửa mộ tổ | họp mặt, ăn uống thân mật |
Nếu bạn sinh ra ở thành phố và chưa từng dự giỗ họ, câu hỏi đầu tiên là họ mình còn nhà thờ họ không, ở đâu, ngày giỗ tổ là ngày nào âm lịch. Ba điều ấy đủ để bắt đầu. Người dễ hỏi nhất thường là ông bà, bố mẹ, hoặc một người bác, người chú vẫn ở quê.
Với gia đình hai miền, có thể gặp cảnh một bên có nhà thờ họ và giỗ tổ đông đủ, bên kia chỉ giỗ ông bà cố trong nhà. Không bên nào hơn bên nào; đó là cách tổ chức gia đình khác nhau của từng vùng, con cháu chỉ cần biết để tham gia cho đúng.
Đóng góp cho giỗ họ: những cách đang dùng
Theo suất đinh. Lệ cũ ở nhiều họ miền Bắc tính theo số con trai trong mỗi nhà. Ngày nay nhiều họ đã bàn lại, có họ tính cả con gái, có họ chuyển sang tính theo hộ cho đơn giản.
Theo hộ. Mỗi gia đình nhỏ góp một phần như nhau, gia đình khá giả có thể góp thêm. Cách này dễ quản lý và ít gây so đo.
Công đức tự nguyện. Ngoài phần góp chung, con cháu làm ăn khá thường công đức thêm cho quỹ họ, tu sửa nhà thờ, khuyến học. Nhiều họ ghi tên người công đức vào sổ để ghi nhận.
Góp công thay tiền. Người ở gần nhận nấu cỗ, dọn nhà thờ, trông xe; người ở xa góp phần tiền. Cả hai đều được tính là đóng góp.
Minh bạch thu chi. Thủ quỹ họ đọc thu chi trong buổi giỗ hoặc gửi bản tổng kết vào nhóm chat của họ. Họ nào làm được việc này thì ít va chạm hơn hẳn.
Mức góp do họ bàn chung. Không ai nên tự đặt mức góp cho người khác. Mức chung do cuộc họp họ quyết, có tính tới con cháu khó khăn; người có điều kiện góp thêm theo ý mình.
Nhịp một ngày giỗ họ
Ở nhiều làng Bắc Bộ, ngày giỗ tổ bắt đầu từ chiều hôm trước: người trong chi phụ trách dọn nhà thờ, lau đồ thờ, mượn bàn ghế, chuẩn bị cỗ. Sáng hôm giỗ, trưởng họ cùng các cụ làm lễ, có họ còn giữ đội tế với trang phục riêng. Sau lễ là phần họp họ: báo cáo thu chi, việc tu sửa, đọc tên con cháu mới sinh, người mới mất, trao phần thưởng cho con cháu học giỏi, rồi cả họ ngồi cỗ.
Ở miền Trung, giỗ tổ nhiều họ kết hợp với chạp mả cuối năm: buổi sáng đi dọn mộ tổ, chiều hoặc hôm sau làm lễ ở nhà thờ họ. Lễ thường theo trình tự khá kỹ, người dự mặc áo dài hoặc trang phục nghiêm. Ở miền Nam, giỗ ông bà cố thường gọn hơn, trọng tâm là bữa cơm đông đủ các nhánh và chuyện trò.
Chỗ ngồi trong giỗ họ hay được sắp theo vai và tuổi: các cụ ngồi chiếu trên hoặc mâm trên, sau đó đến các chi theo thứ. Người trẻ đến lần đầu nên đợi được mời chỗ, không tự chọn mâm. Nếu không biết mình thuộc chi nào, hỏi người phụ trách đón khách là cách nhanh nhất.
Trưởng họ và ban liên lạc dòng họ
Trưởng họ theo nếp cũ là người con trai trưởng của ngành trưởng, nối đời giữ việc thờ tổ. Ở nhiều họ hiện nay, trưởng họ vẫn đứng cúng, nhưng việc tổ chức giao cho một ban liên lạc hoặc hội đồng gia tộc gồm những người có thời gian và uy tín trong họ, có người phụ trách thủ quỹ, người phụ trách liên lạc con cháu ở xa.
Cách chia như vậy giúp giỗ họ không dồn hết lên một người, nhất là khi trưởng họ đã cao tuổi hoặc sống xa. Ở miền Trung, nhiều họ có hội đồng gia tộc lo cả giỗ tổ lẫn chạp mả; ở miền Bắc, ban liên lạc họ hay lập nhóm chat để báo ngày giỗ, kêu gọi đóng góp và gửi ảnh cho người không về được.
Nếu bạn là người trẻ được mời vào ban liên lạc, việc dễ nhận nhất là phần liên lạc và ghi chép: cập nhật danh sách con cháu, nhắc ngày giỗ tổ trước một tháng, gửi bản thu chi sau giỗ. Đó là những việc người lớn tuổi ngại làm trên điện thoại, mà lại giúp cả họ gần nhau hơn.
Con gái, con dâu trong giỗ họ
Theo nếp phổ biến ở miền Bắc và miền Trung, giỗ họ trước đây chủ yếu do đàn ông trong họ dự lễ, còn con dâu lo bếp, con gái đã lấy chồng ít khi về. Ngày nay, nhiều họ đã mời cả con gái và cháu ngoại về giỗ tổ, ghi tên con gái vào sổ họ, có họ mời cả con rể. Mức độ thay đổi khác nhau giữa các họ.
Ở miền Nam, giỗ ông bà cố thường là dịp của cả đại gia đình, con gái, con rể, cháu ngoại đều có mặt, ít phân biệt trong phần dự lễ. Nhà nào đông con gái thì con gái lo phần lớn việc.
Nếu bạn là con dâu mới, lần đầu đi giỗ họ nhà chồng, hãy hỏi chồng hoặc mẹ chồng xem mình nên đến từ lúc nào và phụ việc gì; phần lớn trường hợp, con dâu được giao phụ bếp hoặc tiếp khách nữ. Nếu bạn là con gái muốn tham gia nhiều hơn vào việc họ, cách mềm mỏng là đề nghị nhận một việc cụ thể như ghi chép, liên lạc, thay vì đặt vấn đề quyền lợi ngay trong buổi giỗ.
Con cháu ở xa vẫn tham gia giỗ họ
Họ hàng tản ra nhiều tỉnh, nhiều nước là chuyện chung của hầu hết các họ. Các bước dưới đây giúp người ở xa vẫn gắn với họ:
- Xin ngày giỗ tổ âm lịch và địa chỉ nhà thờ họ, ghi vào lịch điện thoại với nhắc lặp theo âm lịch, kiểm lại ngày dương mỗi năm.
- Tham gia nhóm chat của họ hoặc của chi, giới thiệu gia đình mình, gửi tên các con để ban liên lạc cập nhật sổ họ.
- Góp phần đều đặn qua người phụ trách quỹ, xin xác nhận đã nhận.
- Vài năm một lần, thu xếp về dự giỗ tổ cùng con, nhất là khi con bắt đầu đi học, để con biết họ mình.
- Nếu ở cùng thành phố với nhiều người trong họ, đề xuất một buổi gặp mặt chi họ tại thành phố vào dịp gần ngày giỗ tổ.
- Gửi lại cho họ những gì mình biết về đời trước: ảnh cũ, giấy tờ, chuyện ông bà kể, để sổ họ đầy đủ hơn.
Nhiều họ có chi ở TP Hồ Chí Minh hay Hà Nội tổ chức giỗ tổ riêng tại thành phố cùng ngày với giỗ ở quê, rồi gửi ảnh, gửi phần góp về nhà thờ họ. Cách làm này được nhiều cụ ủng hộ, vì con cháu ở xa vẫn nhớ ngày tổ.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ tổ dòng họ là ngày nào?
Là ngày giỗ cụ tổ của họ, thường đã được các cụ trong họ định từ lâu theo âm lịch. Có họ giữ đúng ngày mất của cụ tổ, có họ chọn một ngày cố định khác vì không còn biết ngày mất thật.
Con gái đã lấy chồng có đi giỗ họ nhà mình không?
Tuỳ lệ của từng họ. Trước đây ít khi, nhưng hiện nay nhiều họ đã mời con gái và cháu ngoại về giỗ tổ, ghi tên vào sổ họ. Nên hỏi trưởng họ hoặc ban liên lạc họ mình.
Đóng góp giỗ họ theo suất đinh là gì?
Là cách tính phần góp theo số con trai trong mỗi gia đình, lệ cũ của nhiều họ miền Bắc. Nhiều họ hiện đã chuyển sang tính theo hộ hoặc tính cả con gái để công bằng hơn.
Không về được giỗ họ thì góp phần thế nào?
Gửi phần góp qua người phụ trách quỹ họ trước ngày giỗ và xin xác nhận. Nhắn lời hỏi thăm các cụ vào nhóm chat của họ và hẹn về dự vào năm gần nhất.
Họ không còn nhà thờ họ thì giỗ tổ ở đâu?
Nhiều họ làm ở nhà trưởng họ hoặc người giữ hương hoả, có họ thuê địa điểm chung. Quan trọng là giữ ngày giỗ và giữ liên lạc giữa các chi, nơi làm có thể linh hoạt.
Người trẻ có thể giúp gì cho việc họ?
Nhận việc liên lạc, ghi chép danh sách con cháu, lập nhóm chat, số hoá ảnh cũ và giấy tờ. Đó là những việc người lớn tuổi ngại làm mà lại giúp cả họ gắn bó hơn.