QuanTrong.comQuan Trọng
Phong tục ngày giỗ, lễ tết theo vùng miền

Mâm cỗ giỗ ba miền gồm những món gì: món quen Bắc, Trung, Nam và cách làm gọn

Mâm cỗ giỗ miền Bắc, miền Trung, miền Nam thường có món gì, vì sao khác nhau, giữ món nào khi làm gọn ở nhà phố và cách nấu cho nhà có dâu rể khác miền.

Two pairs of hands wrapping sticky rice and pork in banana leaves on a wooden board in a family kitchen, overhead shot, soft window light, green and amber tones

Mâm cỗ giỗ miền Bắc quen với lối bốn bát sáu đĩa, có xôi, gà luộc, giò lụa, nem rán và các bát canh; miền Trung, nhất là Huế và vùng Quảng, có nem, chả, các loại bánh nhỏ và gỏi; miền Nam hay có thịt kho, gỏi, chả giò, cà ri hoặc canh khổ qua và chè. Khác nhau vì sản vật, khí hậu và thói quen ăn uống từng vùng, không vì một vùng làm đúng hơn.

Bài này liệt kê các món hay gặp để bạn biết mâm cỗ quê nội, quê ngoại thường có gì, giữ món nào khi làm gọn ở nhà phố, và nấu ra sao khi gia đình có người hai miền. Danh sách là tham khảo; món của nhà bạn nên hỏi lại người lớn, vì nhiều nhà giữ một món riêng mà ông bà lúc sinh thời ưa thích.

Món hay gặp trên mâm cỗ giỗ theo từng miền

Bảng chia theo nhóm món để dễ so. Không mâm nào phải có đủ, và một món ở cột này vẫn có thể xuất hiện ở cột kia.

Nhóm mónMiền BắcMiền TrungMiền Nam
Món chính để cúnggà luộc nguyên con, xôi gấc hoặc xôi đỗgà luộc, xôi, có nơi thêm heo quaygà luộc, xôi, heo quay ở nhà đông khách
Món bát, món canhcanh măng, canh bóng, canh miến, canh mọccanh chua, canh rau theo mùacanh khổ qua, canh bóng, canh chua
Món đĩagiò lụa, chả quế, nem rán, nộmnem chua, chả, tré, gỏichả giò, gỏi ngó sen hoặc gỏi gà, thịt kho
Món đặc trưng vùngthịt đông mùa lạnh, ninh chân giòbánh bột lọc, bánh nậm, bánh ít, ramcà ri gà, bì cuốn, lạp xưởng
Tráng miệngchè kho, bánh trôi, hoa quảchè, bánh in, bánh ít lá gai ở vùng Nam Trung Bộchè đậu, bánh bò, bánh da lợn

Cách đọc bảng: mỗi dòng là một nhóm, chọn một hai món mỗi nhóm là đã ra một mâm cân đối. Với nhà ít người, nhóm món đặc trưng vùng có thể bỏ trước, giữ lại gà, xôi, một món canh và một món mặn.

Mâm cỗ miền Bắc: lối bốn bát sáu đĩa

Bốn bát sáu đĩa là cách gọi một mâm cỗ đủ đầy theo nếp đồng bằng Bắc Bộ: bốn món nước đựng trong bát, sáu món khô bày trên đĩa. Bốn bát hay là canh măng, canh bóng bì, canh miến và canh mọc; sáu đĩa thường gồm gà luộc, giò lụa, chả, nem rán, nộm và xôi. Không nhà nào bắt buộc đúng số lượng ấy; có nhà làm sáu bát tám đĩa vào giỗ lớn, có nhà chỉ hai bát bốn đĩa vào giỗ thường.

Điểm đặc trưng là món nào cũng cắt gọn, bày cân, mâm nào ra mâm nấy để khách ngồi theo mâm sáu người. Gà luộc để cúng thường là gà trống, luộc nguyên con, có nhà đặt cánh tiên hoặc ngậm bông hồng theo nếp xưa. Mùa đông nhiều nhà thêm thịt đông, mùa hè thay bằng món rau xào, dưa góp cho mát.

Với nhà ông Bình ở Nam Định cũ nay thuộc Ninh Bình, giỗ cụ ông năm nào cũng có bát canh măng mực vì cụ thích. Con cháu ở Hà Nội về, mỗi năm người con dâu cả phân việc: người ngâm măng từ hai hôm trước, người cuốn nem tối hôm trước, sáng hôm giỗ mới luộc gà và giò. Chia theo món như vậy thì đến trưa mâm nào cũng kịp.

Mâm cỗ miền Trung: nhiều món nhỏ, đậm vị

Mâm cỗ giỗ miền Trung khó gom thành một kiểu vì dải đất dài và mỗi vùng một sản vật. Ở Huế, mâm giỗ hay có nem, chả, tré, các loại bánh nhỏ như bánh bột lọc, bánh nậm, cùng món ram và các món gỏi; nhà khá giả còn làm thêm vài món chay bên cạnh món mặn. Vùng Quảng thuộc Đà Nẵng ngày nay hay có thịt heo luộc cuốn bánh tráng, gà xé trộn rau răm, bánh ít, bánh tổ vào dịp cuối năm.

Xuống vùng Nam Trung Bộ, nhiều nhà ở Quảng Ngãi, Gia Lai phía biển hay Khánh Hoà có bánh ít lá gai, cá kho, gỏi cá, các món hải sản theo mùa. Vị món ăn miền Trung nhìn chung đậm và cay hơn, nhưng mâm cúng thường nấu vị vừa để người già, trẻ nhỏ cùng ăn.

Người miền khác về ăn kỵ hay ngạc nhiên vì số món nhỏ trên mâm nhiều mà món nào cũng tốn công gói, nặn. Nếu bạn là dâu rể mới, phần việc dễ nhận nhất là gói bánh, cuốn nem theo hướng dẫn của người lớn; vừa giúp được nhiều, vừa học được nếp bếp của nhà.

Món bánh gói lá ở miền Trung thường phải làm từ chiều hôm trước, vì hấp xong cần để nguội mới bày đẹp. Nếu bạn ở xa về muộn, có thể nhận phần bày mâm, cắt chả, xé gà sáng hôm giỗ; đó là khâu cần người khéo tay mà không đòi biết công thức của nhà. Tự hỏi người lớn món nào cần bày theo kiểu riêng, chẳng hạn nem xếp vòng hay chả cắt miếng vuông, sẽ giúp bạn khỏi phải làm lại.

Mâm cỗ miền Nam: món nhiều, đĩa đầy

Mâm giỗ miền Nam hay có thịt kho nước dừa với trứng, canh khổ qua nhồi thịt hoặc canh bóng, chả giò, gỏi ngó sen hoặc gỏi gà bắp cải, gà luộc chấm muối tiêu chanh, cà ri gà ăn với bánh mì hay bún. Nhà đông khách thường đặt thêm heo quay, có nơi làm thêm bì cuốn, lạp xưởng, dưa món. Tráng miệng thường là chè đậu, chè trôi nước, bánh bò hoặc bánh da lợn.

Đặc trưng của mâm Nam Bộ là đĩa đầy và khách tự gắp thoải mái, ăn hết lại châm. Nồi thịt kho hay nồi cà ri được nấu từ hôm trước, đủ cho khách đến muộn vẫn có phần. Vì đãi khách lâu, nhiều nhà nấu món để lâu không hỏng, ít món chiên phải ăn nóng.

Ở miền Tây, mâm giỗ có thêm sản vật tại chỗ như cá lóc nướng, gỏi bông điên điển theo mùa nước nổi, bánh xèo. Với gia đình ở TP Hồ Chí Minh về giỗ quê ở Vĩnh Long, cách gọn là nhận phần món mua sẵn được như chả giò cuốn sẵn, bánh ngọt, còn các món kho, nấu để người ở quê làm, vì nước dừa, rau quê ngon hơn mua ở phố.

Làm gọn mâm cỗ giỗ ở nhà phố mà vẫn đủ ý

Nhà ở chung cư bếp nhỏ, ít người phụ thì nên rút mâm theo thứ tự ưu tiên. Các bước dưới đây áp được cho cả ba miền.

  1. Hỏi người lớn món nào là món nhà mình giữ năm nào cũng có, coi đó là món không bỏ.
  2. Giữ phần cúng cơ bản: gà luộc hoặc một món mặn chính, xôi hoặc cơm, một món canh, hoa quả.
  3. Thêm một hai món đặc trưng quê nội hoặc quê ngoại để giữ hương vị, phần còn lại chọn món nấu nhanh.
  4. Món tốn công như nem, chả, bánh gói có thể đặt người quen làm hoặc mua ở hàng có tiếng, miễn hợp khẩu vị nhà.
  5. Tính số mâm theo số người thật đến, mỗi mâm khoảng sáu người, nấu dư chút ít để chia lộc.
  6. Ghi lại thực đơn năm nay kèm lượng nấu và món nào thừa, món nào hết sớm, để năm sau điều chỉnh.

Chỗ hay sai là cố làm đủ mọi món của cả hai bên nội ngoại cho một mâm, rồi người nấu kiệt sức và đồ ăn thừa nhiều. Một mâm ít món nhưng nấu kỹ, đúng món ông bà thích thường được người lớn khen hơn mâm nhiều món.

Khi người được giỗ ăn chay hoặc nhà muốn làm mâm chay

Có những người lúc sinh thời ăn chay trường hoặc ăn chay vào ngày rằm, mùng một, và con cháu muốn mâm giỗ hợp với thói quen ấy. Ở Huế, mâm cỗ chay là nếp quen của nhiều gia đình, với các món giả mặn làm từ đậu phụ, nấm, mít non, bột mì, cùng chả chay, nem chay, gỏi chay. Ở miền Bắc và miền Nam, nhiều nhà làm mâm cúng chay riêng bên cạnh mâm mặn đãi khách.

Cách làm phổ biến là chia hai: một mâm chay để cúng, gồm xôi, đậu phụ, canh nấm, rau xào, hoa quả, chè; còn mâm mời khách vẫn có món mặn cho người không ăn chay. Nếu cả nhà đồng ý làm chay hoàn toàn, nên báo trước với khách để không ai bất ngờ.

Chỗ cần để ý là dụng cụ nấu: nhiều người ăn chay kỹ muốn nồi, chảo riêng, không dùng chung với đồ mặn. Bạn nên hỏi người lớn xem nhà mình giữ tới mức nào, rồi chuẩn bị đồ nấu riêng từ trước cho khỏi lúng túng sáng hôm giỗ. Người ăn chay trong họ hàng cũng sẽ thấy được quan tâm khi có một mâm chay riêng cho họ.

Nhà có người hai miền: nấu theo bên nào

Khi giỗ bên nội thì nấu theo nếp bên nội, giỗ bên ngoại thì theo bên ngoại, đó là cách nhiều gia đình chọn vì người được giỗ quen với món quê mình. Cô con dâu người Huế về nhà chồng ở Hưng Yên, giỗ bố chồng thì học làm canh măng, giò lụa; còn giỗ mẹ đẻ thì vẫn làm nem, chả, bánh bột lọc như ở nhà mình.

Khi hai bên cùng sống ở một thành phố và làm chung một mâm, có thể giữ phần lễ theo nếp người chủ trì, phần món mời khách thì pha cả hai. Nhiều nhà ở TP Hồ Chí Minh có mâm giỗ vừa có giò lụa, nem rán vừa có thịt kho, gỏi; không ai thấy lạ.

Nếu chưa rõ, bạn có thể hỏi thẳng mẹ chồng hoặc mẹ vợ một câu: "Mâm giỗ năm nay con nấu thêm món quê con được không ạ?". Phần lớn người lớn vui khi được hỏi, và một món lạ nấu khéo lại thành chuyện để cả nhà trò chuyện.

Một gợi ý nhỏ: món của miền khác nên nấu vị vừa, không quá cay hay quá ngọt, và đặt ở mâm mời khách thay vì mâm cúng chính. Năm sau, nếu cả nhà thích, món ấy dần thành một phần của nếp nhà mới.

Câu hỏi thường gặp

Bốn bát sáu đĩa gồm những món nào?

Thường là bốn món canh như canh măng, canh bóng, canh miến, canh mọc và sáu món đĩa như gà luộc, giò lụa, chả, nem rán, nộm, xôi. Mỗi nhà thay món theo mùa và khẩu vị, không cố định.

Mâm cỗ giỗ có bắt buộc phải có gà luộc không?

Không bắt buộc, nhưng gà luộc là món rất phổ biến ở cả ba miền vì dễ bày, dễ chia. Nhà ăn chay hoặc người được giỗ không ăn gà thì có thể thay bằng món mặn khác hoặc món chay.

Có nên đặt cỗ giỗ nấu sẵn thay vì tự nấu?

Nhiều nhà ở thành phố đặt một phần cỗ vì bếp nhỏ và ít người. Bạn có thể đặt món tốn công, còn tự nấu món ông bà thích để mâm cỗ vẫn có dấu tay người nhà.

Mâm cỗ giỗ miền Nam vì sao hay có cà ri và bánh mì?

Đó là thói quen ăn uống đã quen ở Nam Bộ, cà ri nấu được nhiều, để lâu vẫn ngon và hợp đãi khách đến muộn. Không phải nhà nào cũng có, tuỳ nếp và khẩu vị mỗi nhà.

Nấu mâm cỗ giỗ cho bao nhiêu người thì đủ?

Đếm số người chắc chắn đến, chia mâm khoảng sáu người, cộng thêm một mâm dự phòng cho khách đến không báo. Ghi lại số mâm thực tế năm nay để năm sau tính sát hơn.

Con dâu khác miền có nên nấu món quê mình vào mâm giỗ nhà chồng không?

Có thể, nhưng nên hỏi mẹ chồng trước và coi món của mình là món thêm, không thay món chính của nhà. Nhiều gia đình đón nhận vui vẻ khi món lạ được nấu khéo và hợp khẩu vị.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138