Người mất từ 0 giờ trở đi tính sang ngày mới theo lịch thường, và đa số gia đình hiện nay lấy đúng ngày ghi trên giấy báo tử rồi đổi sang âm lịch. Riêng khoảng 23 giờ đến 24 giờ, có nhà theo cách tính cũ coi đầu giờ Tý đã sang ngày hôm sau, nên ngày giỗ có thể lệch một ngày.
Không có quy định nào bắt buộc theo cách nào. Điều cần làm là cả nhà chọn một mốc ngay sau tang lễ, ghi vào sổ cùng giờ mất, và từ đó mọi ngày giỗ đều tính theo mốc đó. Phần dưới so sánh hai cách, đi qua những ca khó như không rõ giờ mất hay tin báo về muộn, và gợi ý cách chốt trong một buổi.
Ranh giới ngày: nửa đêm theo đồng hồ hay đầu giờ Tý
Lịch dương và đồng hồ ngày nay lấy 0 giờ làm ranh giới giữa hai ngày. Giấy báo tử, trích lục khai tử, hồ sơ bệnh viện đều ghi theo mốc này. Một người mất lúc 0 giờ 20 phút đêm thứ Bảy rạng sáng Chủ nhật thì giấy tờ ghi ngày Chủ nhật.
Cách tính giờ cổ chia một ngày thành mười hai canh giờ, mỗi giờ dài hai tiếng, bắt đầu bằng giờ Tý từ 23 giờ đến 1 giờ sáng. Theo một cách hiểu phổ biến trong dân gian, ngày mới bắt đầu từ đầu giờ Tý, tức từ 23 giờ. Vì vậy có gia đình, nhất là nơi người lớn tuổi quen cách tính này, coi người mất lúc 23 giờ 30 là đã sang ngày hôm sau.
Hai cách chỉ khác nhau trong đúng một giờ, từ 23 giờ đến 24 giờ. Ngoài khung giờ đó, cả hai cho cùng một ngày. Vậy nên trước khi lo lắng, bạn xem giờ mất ghi trên giấy tờ: nếu nằm ngoài khoảng 23 giờ đến 24 giờ thì không có gì phải bàn, chỉ cần đổi ngày dương sang ngày âm như bình thường.
Bảng tra nhanh theo giờ mất
Giả định giấy báo tử ghi ngày dương là ngày N. Bảng dưới cho biết ngày được dùng để đổi sang âm lịch theo từng cách. Đây là mô tả hai cách đang tồn tại, không phải quy định:
| Giờ mất | Theo mốc 0 giờ | Theo mốc đầu giờ Tý | Có cần bàn trong nhà |
|---|---|---|---|
| Từ 1 giờ đến 22 giờ 59 | Ngày N | Ngày N | Không |
| Từ 23 giờ đến 23 giờ 59 | Ngày N | Ngày N cộng một | Có, cần chốt một cách |
| Từ 0 giờ đến 0 giờ 59 | Ngày N | Ngày N | Không, cả hai đều tính ngày N |
| Không rõ giờ, phát hiện buổi sáng | Tuỳ cách ghi trên giấy tờ | Tuỳ cách ghi trên giấy tờ | Có, xem mục riêng bên dưới |
Dòng thứ ba hay gây hiểu lầm: nhiều người nghĩ “mất lúc 0 giờ 30 thì theo giờ Tý vẫn là ngày hôm trước”. Thực tế, theo cả hai cách thì 0 giờ 30 đều đã thuộc ngày N; chỉ khoảng 23 giờ của đêm hôm trước mới có hai cách hiểu. Ghi đúng giờ phút vào sổ là để đời sau tự tra được bằng bảng này.
Các bước chốt ngày từ giấy báo tử
Giả định bà Mai ở Khánh Hoà mất lúc 23 giờ 40 phút. Con cái ở Khánh Hoà và Hà Nội. Cách làm trong một buổi họp gia đình sau tang lễ:
- Đọc lại giấy báo tử, chép chính xác ngày dương và giờ phút. Giả sử ghi ngày N lúc 23 giờ 40.
- Xác định đây là ca cần bàn vì nằm trong khoảng 23 giờ đến 24 giờ.
- Hỏi người lớn nhất trong nhà nhà mình xưa nay tính theo cách nào; nếu trong họ từng có người mất giờ này, hỏi khi đó đã làm thế nào.
- Chọn một cách và đổi ngày dương tương ứng sang ngày âm, tra hai nguồn.
- Ghi vào sổ cả ngày dương, giờ phút, ngày âm đã chốt và dòng “tính theo mốc 0 giờ” hoặc “tính theo đầu giờ Tý”.
- Báo cả nhà ngày giỗ đầu tính từ ngày âm đó.
Nếu cả nhà vẫn chia hai ý, một cách dung hoà đang được nhiều nhà dùng là lấy ngày sớm hơn làm ngày tiên thường và ngày muộn hơn làm ngày chính giỗ. Đó là lựa chọn của gia đình, không phải chuẩn chung; điều cần là ghi lại để mọi người theo một cách.
Khi không rõ giờ mất
Người già mất trong lúc ngủ. Con cháu phát hiện vào buổi sáng, không biết cụ mất từ lúc nào trong đêm. Giấy tờ thường ghi ngày và giờ phát hiện hoặc giờ ước tính của nhân viên y tế. Nhiều nhà lấy ngày ghi trên giấy tờ; có nhà lấy ngày hôm trước, ngày cuối cùng cụ còn trò chuyện với con cháu.
Mất khi đang ở một mình. Có ca người thân phát hiện muộn một hai ngày. Ngày trên giấy tờ lúc này là ngày xác định được, không phải ngày mất thật. Gia đình có thể chọn ngày ghi trên giấy tờ để có căn cứ rõ, hoặc ngày cuối cùng có liên lạc. Ghi lý do lựa chọn vào sổ.
Mất trên đường chuyển viện. Giờ mất có khi được ghi ở nơi tiếp nhận, muộn hơn thực tế. Nếu chênh lệch không vượt qua ranh giới ngày thì không cần bàn.
Nguyên tắc chung. Khi không có giờ chắc chắn, đừng cố tìm ra ngày “thật” bằng suy đoán. Chọn ngày có giấy tờ hoặc ngày cả nhà đồng ý, ghi lý do, rồi giữ ổn định từ đó về sau.
Mất ở bệnh viện xa nhà, tin báo về muộn
Một tình huống thường gặp với gia đình có người điều trị ở bệnh viện tuyến trên: bệnh nhân mất lúc nửa đêm ở Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh, người nhà ở quê nhận tin sáng hôm sau. Trong lúc rối ren, người ở quê dễ nhớ ngày nhận tin thành ngày mất, nhất là khi lễ tang diễn ra vài ngày sau đó.
Ngày cần dùng là ngày ghi trên giấy báo tử của bệnh viện, không phải ngày nhận tin, ngày đưa về hay ngày an táng. Ngày an táng còn hay bị nhầm hơn, vì nhiều gia đình nhớ rõ ngày đưa tang hơn ngày mất. Cũng vì vậy, việc đầu tiên sau tang lễ nên là chụp giấy báo tử gửi vào nhóm chat gia đình, để ai cũng có cùng một căn cứ.
Nếu giấy báo tử đã thất lạc, bạn có thể xin trích lục khai tử tại nơi đã đăng ký khai tử. Trích lục ghi ngày mất theo dương lịch, đủ để đổi sang âm và chốt ngày giỗ. Với những ca đã lâu, phần tìm lại ngày mất được bàn kỹ ở bài riêng về trường hợp không nhớ ngày mất.
Những điều không cần làm và câu nên hỏi
Quanh chuyện mất nửa đêm có khá nhiều lời đồn. Bạn bớt được việc nếu biết những gì không cần làm:
- Không cần hỏi người xem ngày để “xác định lại” ngày mất. Ngày mất là sự kiện đã xảy ra, chỉ cần gia đình thống nhất cách tính.
- Không cần đổi ngày giỗ sau nhiều năm chỉ vì một người mới nghe nói về giờ Tý. Ngày đã giữ ổn định thì cứ giữ, trừ khi cả nhà cùng muốn sửa.
- Không cần làm hai đám giỗ ở hai ngày cho chắc. Nếu muốn, ngày còn lại thắp một nén hương là đủ.
- Nên hỏi: giờ mất chính xác ghi trên giấy tờ là mấy giờ, ai còn giữ bản gốc?
- Nên hỏi: nhà mình xưa nay tính ngày theo mốc nửa đêm hay đầu giờ Tý?
- Nên hỏi: ai là người chốt cuối cùng nếu anh chị em chia hai ý?
Câu hỏi thứ ba nghe có vẻ khó nói, nhưng chốt sớm người quyết định giúp tránh việc tranh luận kéo dài đến tận giỗ đầu. Thường đó là người con trưởng hoặc người trực tiếp lo việc thờ cúng.
Mốc đã chốt dùng cho mọi lần cúng về sau
Một khi gia đình đã chọn được ngày mất, ngày đó trở thành gốc cho mọi mốc tiếp theo. Các lần cúng theo số ngày như bảy ngày, bốn mươi chín ngày, một trăm ngày đếm từ ngày này; giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường lấy ngày âm của ngày này. Nếu mỗi việc lại dùng một mốc khác, chẳng hạn cúng bốn mươi chín ngày đếm từ ngày an táng còn giỗ đầu tính từ ngày mất, rất dễ xảy ra chuyện người này nói một ngày, người kia nói một ngày.
Ở nhà bà Mai, sau buổi họp, con trai cả viết lên tờ giấy dán cạnh bàn thờ một dòng duy nhất: ngày âm đã chốt và chữ “mọi lần cúng đếm từ ngày này”. Người con gái ở Hà Nội chụp lại gửi vào nhóm chat. Từ đó, khi họ hàng hỏi, ai trong nhà cũng trả lời giống nhau.
Cách tự kiểm: hỏi ba người trong nhà “bà mất ngày nào âm lịch”. Nếu ba người nói ba ngày, việc chốt chưa thành; nếu cùng một ngày, bạn có thể yên tâm cho các năm sau.
Mẫu dòng ghi sổ cho người mất quanh nửa đêm
Ghi đủ ngay từ đầu giúp đời sau không phải đoán. Mẫu dưới dùng cho mọi trường hợp, nhưng đặc biệt cần với người mất trong khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng:
| Mục | Ví dụ ghi | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Ngày dương trên giấy tờ | Ngày N, theo giấy báo tử | Để ai cũng có thể tra lại từ đầu |
| Giờ mất | 23 giờ 40 phút | Biết ngay đây là ca có hai cách tính |
| Mốc nhà đã chọn | Tính theo mốc 0 giờ | Không ai phải hỏi lại |
| Ngày âm đã chốt | Ngày âm của ngày N, tháng thường | Là con số dùng cho mọi ngày giỗ |
| Người chốt, ngày chốt | Bác cả, họp gia đình sau tang lễ | Có người chịu trách nhiệm khi có thắc mắc |
| Ghi chú khác | Ngày N cộng một thắp hương thêm nếu nhà muốn | Giữ lại thoả thuận dung hoà nếu có |
Sáu dòng này nên nằm cùng một chỗ, không rải trong tin nhắn. Nếu gia đình dùng sổ số trên điện thoại, chụp thêm giấy báo tử đính kèm vào dòng đó, vì bản giấy dễ thất lạc sau vài lần chuyển nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người mất lúc 23 giờ 30 thì tính ngày giỗ là ngày hôm đó hay hôm sau?
Theo mốc 0 giờ của lịch thường thì vẫn là ngày hôm đó, và đây là cách đa số gia đình dùng vì khớp với giấy báo tử. Có nhà theo cách tính cũ coi đầu giờ Tý là ngày mới, nên tính sang hôm sau. Cả nhà chọn một cách và ghi vào sổ.
Mất lúc 0 giờ 30 phút sáng thì tính ngày nào?
Cả hai cách tính đều coi 0 giờ 30 là đã thuộc ngày mới, tức ngày ghi trên giấy báo tử. Chỉ khoảng từ 23 giờ đến 24 giờ đêm hôm trước mới có hai cách hiểu khác nhau.
Không biết người thân mất lúc nào trong đêm thì lấy ngày nào làm giỗ?
Nhiều nhà lấy ngày ghi trên giấy báo tử vì có căn cứ rõ, một số nhà lấy ngày cuối cùng người thân còn trò chuyện. Không có cách bắt buộc; điều cần là cả nhà đồng ý và ghi lý do vào sổ.
Có nên lấy ngày nhận tin hoặc ngày an táng làm ngày giỗ không?
Không nên, vì ngày giỗ neo vào ngày mất. Ngày nhận tin và ngày an táng thường muộn hơn một đến vài ngày. Bạn dùng ngày ghi trên giấy báo tử hoặc trích lục khai tử rồi đổi sang âm lịch.
Đã làm giỗ nhiều năm rồi mới biết có thể tính lệch, có nên đổi không?
Nếu ngày giỗ đã giữ ổn định nhiều năm và người lớn trong nhà không muốn đổi, cứ giữ nguyên. Việc đổi chỉ nên làm khi cả nhà cùng đồng ý, và cần ghi lại lý do vào sổ để đời sau hiểu.
Giấy báo tử bị mất thì lấy đâu ra ngày giờ mất?
Bạn có thể xin trích lục khai tử tại nơi đã đăng ký khai tử, trên đó ghi ngày mất. Hồ sơ bệnh viện cũng có thể ghi giờ mất nếu người thân mất khi đang điều trị.