QuanTrong.comQuan Trọng
Phong tục ngày giỗ, lễ tết theo vùng miền

Tảo mộ và chạp mả ở ba miền: đi thăm mộ dịp Thanh minh hay cuối năm, chuẩn bị gì

Miền Bắc tảo mộ dịp Thanh minh và cuối năm, miền Trung có lệ chạp mả tháng Chạp, miền Nam thăm mộ trước Tết. Việc cần chuẩn bị, chia việc và ghi lại vị trí mộ.

Several Vietnamese relatives in sun hats clearing grass around low stone graves on a green hillside, one sweeping with a broom, wide shot from behind, bright morning sun

Ở miền Bắc, nhiều nhà đi tảo mộ vào hai dịp: Thanh minh, rơi khoảng đầu tháng 4 dương lịch theo tiết khí, và những ngày cuối tháng Chạp trước Tết. Miền Trung có lệ chạp mả trong tháng Chạp, cả họ cùng đi dọn mộ rồi về cúng ở nhà thờ họ. Ở miền Nam, phổ biến nhất là thăm, dọn mộ trước Tết; Thanh minh được giữ ở một số nơi, đông nhất trong các cộng đồng người Hoa.

Dù làm vào dịp nào, việc chính đều giống nhau: dọn cỏ, sửa sang mộ, thắp hương, đặt hoa và nhắc con cháu nhớ ông bà nằm ở đâu. Bài này nói các khác biệt theo vùng, danh sách đồ cần mang, cách chia việc khi con cháu ở xa, và cách ghi lại vị trí mộ để đời sau không phải đi tìm. Ngày Thanh minh của từng năm nên tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch.

Các dịp đi thăm mộ theo vùng

Bảng là xu hướng phổ biến; mỗi họ, mỗi làng có thể giữ ngày riêng do các cụ đặt ra từ trước.

VùngDịp chínhAi thường điSau khi dọn mộ
Miền BắcThanh minh, cuối tháng Chạpcon cháu trong nhà, có nơi cả chi họthắp hương tại mộ, về nhà cúng
Miền Trungchạp mả trong tháng Chạp, có nơi cả Thanh minhcả họ hoặc từng chi theo lịch họcúng chạp ở nhà thờ họ, ăn cỗ chung
Miền Namnhững ngày trước Tết, có nơi Thanh minhcon cháu trong nhàthắp hương, mời ông bà về ăn Tết
Cộng đồng người HoaThanh minhcả gia đìnhcúng tại mộ, có nơi ăn tại chỗ

Nếu gia đình bạn có người hai miền, có thể gặp cảnh bên nội đi Thanh minh còn bên ngoại đi cuối năm. Không cần chọn một; mỗi bên một dịp lại giúp con cháu ở thành phố chia được lịch về quê, không dồn hết vào những ngày giáp Tết vốn đã chật.

Ngày đi cụ thể của từng nhà thường do người lớn quyết, có nơi theo lệ họ, có nơi chọn cuối tuần cho con cháu đi làm về được. Khi nhận tin, việc của người ở xa là báo sớm mình về được hay không, để người ở nhà biết mà chia việc.

Chạp mả ở miền Trung: việc của cả họ

Chạp mả, còn gọi là lễ chạp hay tảo mộ tháng Chạp, là nếp quen của nhiều làng ở Huế, Quảng Trị, Đà Nẵng, Quảng Ngãi và các tỉnh lân cận. Từ khoảng giữa tháng Chạp, mỗi họ chọn một ngày, con cháu các chi cùng ra nghĩa địa dọn cỏ, đắp lại đất, sơn sửa mộ, rồi trở về nhà thờ họ làm lễ chạp và ăn cỗ chung. Ngày của từng họ thường đã cố định từ lâu và được báo trong họ.

Điểm khác với tảo mộ trong nhà là quy mô: một buổi chạp mả có khi dọn hàng chục ngôi mộ của nhiều đời, nên phải chia việc theo chi, theo nhà. Người trẻ khoẻ lo phát cỏ, đắp đất; người lớn tuổi chỉ mộ, nhắc tên từng cụ; các bà, các chị lo cỗ ở nhà thờ họ. Con cháu đi làm ăn xa thường cố về dịp này, vì đó cũng là lúc gặp đủ mặt họ hàng trước Tết.

Với người ở TP Hồ Chí Minh hay Hà Nội có quê ở miền Trung, câu cần hỏi sớm là năm nay họ mình chạp ngày nào, mỗi nhà góp gì, và mộ nào thuộc phần chi mình chăm. Nếu không về được, nhiều họ có lệ góp phần vào quỹ họ để lo chung; gửi trước qua người thân trong họ là cách được tôn trọng.

Thanh minh ở miền Bắc và ở miền Nam

Thanh minh là một tiết trong năm theo cách tính tiết khí, không phải một ngày âm cố định, nên mỗi năm rơi vào khoảng đầu tháng 4 dương lịch. Ở miền Bắc, quanh tiết Thanh minh nhiều nhà đi tảo mộ, dọn cỏ sau mùa xuân, đắp lại đất cho mộ, rồi thắp hương và về làm mâm cúng ở nhà. Có nơi coi Thanh minh là dịp tảo mộ chính, có nơi chỉ thăm mộ cuối năm.

Ở miền Nam, Thanh minh được giữ rõ nhất trong các cộng đồng người Hoa: nghĩa trang những ngày ấy rất đông, các gia đình mang đồ cúng ra tận mộ. Nhiều gia đình người Việt ở Nam Bộ lại đi thăm mộ chủ yếu trước Tết, còn Thanh minh ít khi là dịp lớn. Cả hai cách đều có lý do của nó, gắn với nếp quê từng nhà.

Vì Thanh minh rơi vào ngày thường trong tuần ở nhiều năm, gia đình ở thành phố hay đi vào cuối tuần gần nhất. Việc dời một hai ngày như vậy nhiều nhà vẫn làm; nếu nhà bạn có người lớn muốn giữ đúng tiết, nên hỏi trước để sắp xếp ai về được, ai gửi lễ. Năm nào Thanh minh rơi gần kỳ nghỉ lễ đầu tháng Tư, đường về quê thường đông; tính giờ đi sớm hoặc về muộn hơn một ngày sẽ đỡ mệt cho cả nhà, nhất là khi đi cùng người già và trẻ nhỏ.

Đồ cần mang khi đi tảo mộ

Danh sách dưới đây dùng cho một buổi dọn mộ ở nghĩa trang làng hoặc nghĩa trang ngoài đồng. Ở công viên nghĩa trang có người chăm sóc, bạn chỉ cần phần hương hoa và đồ cá nhân.

  • Dụng cụ dọn: liềm hoặc dao phát cỏ, cuốc nhỏ, chổi, bao đựng rác, găng tay.
  • Đồ sửa sang: xô, khăn lau, bàn chải, sơn và cọ nếu nhà có lệ sơn lại mộ.
  • Đồ thắp hương: hương, bật lửa, hoa, trái cây, nước, có nhà mang thêm mâm cúng nhỏ.
  • Đồ cá nhân: mũ rộng vành, áo dài tay, giày kín, nước uống, thuốc chống côn trùng.
  • Sổ hoặc điện thoại để ghi tình trạng mộ, chụp ảnh trước và sau khi dọn.
  • Túi đựng rác mang về, vì nhiều nghĩa trang ngoài đồng không có chỗ đổ rác.

Chỗ hay quên là kiểm tra danh sách mộ trước khi đi. Nhà có nhiều mộ ở nhiều nơi, chỉ cần quên một nơi là năm ấy ngôi mộ đó không được dọn. Lập một danh sách mộ theo đường đi, ai phụ trách mộ nào, để buổi sáng không phải đứng bàn. Nên đi từ sáng sớm, xong trước giữa trưa, vì nghĩa trang ngoài đồng thường không có bóng mát.

Những chỗ hay vướng khi đi tảo mộ

Đốt nhiều giữa mùa khô. Cuối năm ở miền Bắc và mùa khô ở miền Nam, cỏ quanh nghĩa trang rất dễ bén lửa. Nếu nhà có lệ đốt, nên dọn sạch cỏ khô quanh chỗ đốt, có người trông đến khi tắt hẳn và mang theo xô nước.

Không biết quy định của nghĩa trang. Công viên nghĩa trang thường có giờ mở cửa, quy định về việc đốt, sơn sửa, xây thêm. Hỏi ban quản lý trước khi định sửa mộ để khỏi phải làm lại.

Sơn lại mà làm mờ chữ trên bia. Nhiều nhà sơn mộ cho mới mà quên tránh phần khắc tên, năm. Chụp ảnh bia trước khi sơn, dùng băng dính che phần chữ, hoặc để người khéo tay làm.

Mộ nằm trong khu đất được quy hoạch. Có nơi nghĩa trang làng được di dời theo quy hoạch. Khi nghe tin, hãy hỏi chính quyền xã hoặc trưởng họ sớm để không lỡ thời hạn đăng ký.

Đi đông mà không chia việc. Mười người cùng đứng một ngôi mộ, các mộ khác bỏ trống. Chia nhóm theo danh sách từ hôm trước, mỗi nhóm một khu, xong thì hỗ trợ nhóm chậm hơn.

Con cháu ở xa: nhờ người trông mộ và giữ liên lạc

Nhiều gia đình đã chuyển hết ra thành phố, ở quê không còn ai trực tiếp trông mộ. Cách quen là nhờ một người trong họ hoặc hàng xóm cũ dọn cỏ định kỳ và trả công cho họ, hoặc ở các công viên nghĩa trang thì đăng ký dịch vụ chăm sóc của nơi ấy. Dù chọn cách nào, nên thoả thuận rõ việc gì, mấy lần một năm, để hai bên không ngại nhau.

Một thói quen tốt là nhờ người trông mộ chụp vài tấm ảnh sau mỗi lần dọn và gửi vào nhóm chat gia đình. Con cháu ở xa nhìn thấy mộ ông bà sạch sẽ thì yên tâm, người trông mộ cũng thấy việc mình làm được ghi nhận. Dịp Tết, nên gửi thêm quà cảm ơn người đã trông giúp cả năm.

Dù đã có người trông, con cháu vẫn nên về thăm mộ ít nhất một lần mỗi năm hoặc vài năm một lần, nhất là dẫn con nhỏ theo. Nếu không về, trẻ lớn lên sẽ không biết ông bà nằm ở đâu, và khi người trông mộ không còn, cả nhà sẽ phải đi hỏi lại từ đầu. Lần về ấy cũng là dịp ghé thăm người trông mộ, cảm ơn trực tiếp và hỏi xem mộ có chỗ nào cần sửa.

Ghi lại vị trí mộ để đời sau không phải đi tìm

Ở nhiều nghĩa trang làng, mộ không có số lô, lối đi thay đổi theo năm, chỉ người lớn tuổi nhớ đường. Các bước sau giúp gia đình giữ thông tin ấy:

  1. Lập danh sách mộ: tên người, vai vế, năm mất, nghĩa trang nào, ai trong họ biết rõ nhất.
  2. Đi cùng người lớn tuổi một lần, chụp ảnh mộ từ gần và từ xa có cảnh quan xung quanh để nhận ra lối vào.
  3. Đánh dấu vị trí trên ứng dụng bản đồ của điện thoại ngay tại mộ, lưu tên và gửi cho cả nhà.
  4. Ghi mốc bằng lời: đi qua cổng nào, rẽ ở cây gì, cách bờ ao bao nhiêu bước, vì cảnh quan đổi chậm hơn tín hiệu định vị.
  5. Lưu tất cả vào sổ ngày giỗ hoặc ghi chú chung của gia đình, kèm số lô nếu nghĩa trang có đánh số.
  6. Cập nhật khi có cải táng, xây lại mộ hoặc nghĩa trang được quy hoạch lại.

Bước khó nhất thường là bước hai: thu xếp đi cùng người lớn khi họ còn khoẻ. Đừng đợi đến khi người duy nhất nhớ đường không còn đi được nữa mới hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Chạp mả là gì?

Chạp mả là nếp tảo mộ trong tháng Chạp quen ở nhiều vùng miền Trung. Con cháu trong họ cùng đi dọn, sửa mộ của tổ tiên, sau đó về nhà thờ họ làm lễ chạp và ăn cỗ chung trước Tết.

Thanh minh năm nay vào ngày nào?

Thanh minh tính theo tiết khí nên rơi khoảng đầu tháng 4 dương lịch, ngày cụ thể đổi theo năm. Bạn nên tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại và đối chiếu hai nguồn.

Có nhất thiết phải tảo mộ cả Thanh minh và cuối năm không?

Không nhất thiết. Mỗi vùng, mỗi nhà giữ dịp khác nhau; có nhà chỉ đi một lần mỗi năm. Điều quan trọng là mộ được chăm sóc và con cháu biết chỗ ông bà nằm.

Ở xa không về tảo mộ được thì làm gì?

Nhờ người trong họ hoặc người ở gần dọn giúp và trả công, xin ảnh sau khi dọn, góp phần vào quỹ họ nếu họ có lệ chạp chung. Sắp xếp về thăm mộ vào dịp gần nhất có thể.

Đi tảo mộ có nên đưa trẻ nhỏ theo không?

Nhiều nhà đưa trẻ theo để con biết mộ ông bà ở đâu. Nên cho trẻ mặc kín, đi giày, tránh khu cỏ rậm và để trẻ làm việc nhẹ như cắm hoa, nhặt rác cùng người lớn.

Có cần ghi lại vị trí mộ không?

Rất nên, nhất là ở nghĩa trang làng không có số lô. Ảnh chụp, điểm đánh dấu trên điện thoại và lời chỉ đường của người lớn giúp đời sau tìm được mộ dù người dẫn đường không còn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138