Tháng âm lịch thiếu chỉ có 29 ngày, nên năm nào tháng đó thiếu thì không có ngày 30 để làm giỗ. Cách phổ biến là làm giỗ vào ngày cuối cùng của tháng, tức ngày 29; năm nào tháng đó đủ thì giỗ lại đúng ngày 30.
Đây là quy ước theo tập quán, mỗi nhà có thể khác: có nơi giữ cố định ngày 29 cho mọi năm để khỏi đổi qua đổi lại. Điều quan trọng là cả nhà chọn một cách, ghi vào sổ, và mỗi năm tra lịch để biết tháng đó đủ hay thiếu. Phần dưới đi qua cách tra, ví dụ cụ thể, trường hợp đặc biệt ngày 30 tháng Chạp, và những chỗ hay sai.
Tháng đủ, tháng thiếu là gì và vì sao không đoán trước được
Mỗi tháng âm lịch bắt đầu từ ngày trăng mới, tức ngày Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời. Khoảng cách giữa hai lần trăng mới trung bình khoảng 29 ngày rưỡi, nên tháng âm khi thì 30 ngày, gọi là tháng đủ, khi thì 29 ngày, gọi là tháng thiếu. Không có quy luật cố định kiểu “tháng chẵn đủ, tháng lẻ thiếu”; thời điểm trăng mới quyết định từng tháng.
Hệ quả là cùng là tháng 7 âm, năm nay có thể đủ, năm sau thiếu, năm sau nữa lại đủ. Người lớn tuổi đôi khi nhớ theo kinh nghiệm “tháng này hay thiếu”, nhưng kinh nghiệm đó không dùng được để chốt ngày giỗ. Cách chắc duy nhất là mở lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, xem tháng âm năm nay có ngày 30 hay không.
Có một chi tiết ít người biết: lịch âm của Việt Nam tính theo múi giờ Việt Nam, nên đôi khi một tháng ở lịch Việt đủ mà ở lịch của nước khác lại thiếu, hoặc ngày mùng 1 lệch nhau một ngày. Nếu ứng dụng trên điện thoại cho kết quả khác cuốn lịch treo tường mua trong nước, bạn nên tin lịch phát hành trong nước và đối chiếu thêm một nguồn nữa.
Các cách nhiều nhà đang làm khi tháng không có ngày 30
Bảng dưới liệt kê ba cách thường gặp, ưu và nhược của từng cách. Không cách nào được coi là bắt buộc; gia đình chọn theo nếp họ và sự tiện của con cháu:
| Cách | Năm tháng đủ | Năm tháng thiếu | Ưu điểm | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Giỗ ngày cuối tháng | Ngày 30 | Ngày 29 | Luôn nằm trong tháng mất, gần ý nghĩa nhất | Mỗi năm phải tra lịch xem tháng đủ hay thiếu |
| Giỗ cố định ngày 29 | Ngày 29 | Ngày 29 | Không phải tra, dễ nhớ | Năm tháng đủ thì giỗ sớm hơn ngày mất một ngày |
| Năm thiếu thì sang mùng 1 tháng sau | Ngày 30 | Mùng 1 tháng sau | Giữ đúng số ngày trôi qua | Ít nhà làm; dễ trùng ngày mùng 1, ngày lễ đầu tháng |
Cách thứ nhất thường gặp hơn cả, nhưng không có quy định nào buộc phải theo. Hỏi người lớn trong họ xem đời trước đã ai mất ngày 30 chưa và nhà đã làm thế nào; tiền lệ đó là căn cứ dễ thống nhất nhất.
Ví dụ từng bước với một gia đình
Giả định ông Hùng ở Hải Phòng mất ngày 30 tháng 7 âm lịch. Ba con ở Hà Nội và một con ở TP Hồ Chí Minh. Nhà chọn cách giỗ ngày cuối tháng. Mỗi năm, người giữ sổ làm như sau:
- Đầu năm âm lịch, mở lịch, tìm tháng 7 âm năm nay và xem tháng đó có ngày 30 không.
- Nếu có, ngày giỗ là ngày 30 tháng 7 âm; tra ra ngày dương tương ứng.
- Nếu không, ngày giỗ là ngày 29 tháng 7 âm, ngày cuối của tháng; tra ra ngày dương.
- Tính ngày tiên thường nếu nhà có nếp này: là ngày liền trước ngày giỗ vừa chốt, tức ngày 29 hoặc ngày 28.
- Đối chiếu nguồn thứ hai, vì chênh một ngày ở đây là chênh cả việc.
- Gửi cả nhà một tin ghi rõ: “Năm nay tháng 7 âm thiếu, giỗ ông ngày 29 tháng 7, tức ngày dương…”.
Câu cuối có chữ “tháng 7 âm thiếu” là để không ai thắc mắc vì sao năm nay khác năm trước. Không có dòng giải thích đó, người con ở xa nhớ “giỗ ông ngày 30” sẽ tưởng người ở nhà tính nhầm, rồi lại mất thêm một vòng điện thoại.
Trường hợp đặc biệt: người mất ngày 30 tháng Chạp
Ngày 30 tháng Chạp là ngày cuối năm âm lịch, tức ngày Tất niên, chiều hôm đó nhiều nhà đã cúng cuối năm và đêm đó là Giao thừa. Người mất ngày này thì giỗ trùng vào lúc cả nhà bận rộn nhất năm, và năm nào tháng Chạp thiếu thì ngày cuối năm là ngày 29.
Cách nhiều nhà đang làm là coi ngày cuối tháng Chạp, dù là 29 hay 30, là ngày giỗ. Việc giỗ được lồng vào bữa cơm Tất niên: cùng một mâm, cùng một buổi chiều, con cháu đã về quê ăn Tết nên đông đủ. Có nhà thì làm giỗ sớm hơn vài ngày, trước khi bước vào những ngày cuối năm, để bữa giỗ không bị lẫn vào bữa Tất niên. Cả hai cách đều gặp, tuỳ ý người lớn.
Điều dễ sai nhất là đặt vé về quê theo ngày dương của năm trước. Cuối năm âm rơi vào khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2 dương lịch, mỗi năm một khác, lại là mùa vé khan. Ngay khi lịch năm mới phát hành, bạn tra ngày cuối tháng Chạp và báo cả nhà, vì quyết định về sớm hay muộn một ngày lúc đó ảnh hưởng nhiều người.
Những chỗ hay sai với ngày 30
Nhớ “giỗ ngày 30” mà không ghi quy ước. Năm tháng thiếu, người nhớ máy móc sẽ không tìm thấy ngày 30 trên lịch rồi tự chọn mùng 1 hoặc ngày 29 theo cảm tính. Ba người con có thể ra ba ngày khác nhau.
Cài lịch nhắc lặp âm lịch rồi để đó. Mỗi ứng dụng xử lý năm không có ngày 30 một kiểu: có loại bỏ qua không nhắc, có loại tự dời. Năm nào tháng đó thiếu, bạn mở ra kiểm lại.
Tính tiên thường máy móc là ngày 29. Nếu năm đó giỗ đã dời về ngày 29 thì tiên thường là ngày 28. Người phụ trách đi chợ cần biết điều này.
Ghi sổ bằng ngày đã điều chỉnh. Sổ phải ghi ngày mất gốc là ngày 30, kèm quy ước, không ghi “ngày 29” chỉ vì năm đầu tháng đó thiếu. Ghi sai ở đây làm đời sau tưởng ông mất ngày 29.
Lấy ngày dương trên giấy báo tử cộng một năm. Lỗi chung của mọi ngày giỗ, nhưng với ngày 30 thì càng dễ lệch hai lần: lệch vì lịch âm dương và lệch vì tháng thiếu.
Ghi sổ, cài nhắc và câu nên hỏi người lớn
Những dòng nên có trong sổ ngày giỗ và những câu hỏi nên đặt ra với người lớn trước khi chốt:
- Sổ: “Mất ngày 30 tháng 7 âm. Quy ước: năm tháng 7 thiếu thì giỗ ngày 29.”
- Sổ: ngày dương trên giấy báo tử và tên người đã chốt quy ước.
- Lịch nhắc: một sự kiện “kiểm tháng 7 âm đủ hay thiếu” vào đầu tháng 6 âm mỗi năm.
- Hỏi: trong họ đã có ai mất ngày 30 chưa, khi đó nhà làm thế nào?
- Hỏi: nhà muốn giỗ theo ngày cuối tháng hay cố định ngày 29 cho dễ nhớ?
- Hỏi: nếu mất ngày 30 tháng Chạp, nhà muốn gộp vào bữa Tất niên hay làm riêng trước đó?
Cách tự kiểm đơn giản: đọc dòng ghi trong sổ cho một người không biết chuyện, nhờ họ tự tra lịch năm nay. Nếu họ ra đúng ngày bạn đã tính mà không phải hỏi thêm câu nào, dòng ghi đã đủ rõ.
Người mất ngày 29 có bị ảnh hưởng không
Ngày 29 thì tháng nào cũng có, nên người mất ngày 29 không gặp cảnh “không có ngày để giỗ”. Phần lớn gia đình cứ thế giỗ ngày 29 hằng năm, không cần bàn gì thêm. Tiên thường là ngày 28.
Có một ca hiếm hơn đáng biết. Nếu người thân mất ngày 29 của một tháng thiếu, tức ngày cuối cùng của tháng đó, có nhà hiểu ngày giỗ là “ngày cuối tháng” chứ không phải “ngày 29”. Theo cách hiểu này, năm nào tháng đó đủ thì nhà sẽ làm giỗ ngày 30. Đây là cách hiểu ít gặp, nhưng nếu bố mẹ hoặc ông bà nói “bà mất hôm cuối tháng”, bạn nên hỏi lại cho rõ là ngày 29 hay ngày cuối tháng, vì hai cách sẽ cho hai ngày khác nhau vào năm tháng đủ.
Tương tự với người mất mùng 1: ngày giỗ luôn tồn tại, nhưng ngày tiên thường lại rơi vào ngày cuối tháng trước, khi là 29, khi là 30. Người phụ trách đi chợ và người ở xa cần biết ngày tiên thường thay đổi theo năm, dù ngày chính giỗ không đổi.
Sắp việc khi ngày giỗ nhảy qua lại giữa ngày 29 và 30
Chênh một ngày nghe nhỏ, nhưng với người đi làm ở xa thì đó là một ngày phép, một chuyến xe khác giờ. Một số cách giúp cả nhà không bị động:
- Tra ngay từ đầu năm âm, không đợi đến tháng giỗ mới tra. Lịch cả năm đã có sẵn trên lịch vạn niên và ứng dụng lịch.
- Báo cả nhà ngày dương cụ thể, không chỉ báo “cuối tháng 7 âm”. Người ở xa cần ngày dương để xin nghỉ.
- Nếu nhà có nếp làm cỗ hôm tiên thường, nói rõ hôm đó là ngày 28 hay 29 năm nay.
- Người ở xa có thể xin nghỉ trọn hai ngày quanh giỗ năm đầu cho chắc, đến khi cả nhà quen cách tính.
- Với giỗ thường, nếu nhà đã chấp nhận dời cỗ sang cuối tuần gần nhất, chuyện 29 hay 30 chỉ còn ảnh hưởng ngày thắp hương ở nhà.
- Người giữ sổ ghi thêm một cột “năm nay đủ hay thiếu” vào bản theo dõi hằng năm, để năm sau so lại.
Sau hai ba năm, cả nhà sẽ quen với việc ngày giỗ có lúc 29, có lúc 30. Giai đoạn khó nhất là năm đầu và năm thứ hai, khi mọi người còn nhớ ngày mất theo cảm giác.
Câu hỏi thường gặp
Người mất ngày 30 âm lịch, năm sau tháng đó thiếu thì làm giỗ ngày nào?
Cách phổ biến là làm giỗ vào ngày cuối cùng của tháng, tức ngày 29 khi tháng thiếu, còn năm tháng đủ thì vẫn giỗ ngày 30. Một số nhà giữ cố định ngày 29 cho mọi năm; quan trọng là cả nhà thống nhất.
Làm sao biết tháng âm năm nay đủ hay thiếu?
Bạn mở lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, xem tháng âm cần tìm có ngày 30 hay không. Không có quy luật cố định theo tháng chẵn lẻ, nên phải tra từng năm và đối chiếu hai nguồn.
Người mất ngày 30 tháng Chạp thì giỗ có trùng Tất niên không?
Có, ngày giỗ trùng ngày cuối năm âm lịch, là ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp tuỳ năm. Nhiều nhà lồng việc giỗ vào bữa cơm Tất niên, có nhà làm sớm hơn vài ngày; hỏi người lớn để chọn.
Năm giỗ dời về ngày 29 thì cúng tiên thường ngày nào?
Tiên thường là ngày liền trước ngày giỗ đã chốt. Nếu năm đó giỗ vào ngày 29 thì tiên thường là ngày 28, chứ không phải ngày 29 như những năm tháng đủ.
Trong sổ ngày giỗ nên ghi ngày 30 hay ngày 29?
Sổ nên ghi đúng ngày mất là ngày 30, kèm một dòng quy ước nhà sẽ làm gì vào năm tháng thiếu. Ghi ngày đã điều chỉnh dễ khiến đời sau hiểu sai ngày mất thật.