Khi không ai nhớ ngày mất của ông bà, cụ kỵ, bạn có thể tìm lại theo thứ tự: hỏi người già trong họ, xem bia mộ, tra gia phả hoặc sổ sách cũ, rồi xin trích lục khai tử nếu người đó mất sau khi có đăng ký hộ tịch. Nếu tất cả đều không có kết quả, gia đình thống nhất chọn một ngày giỗ và ghi rõ lý do.
Không có quy định nào bắt buộc ngày giỗ phải là ngày mất được xác minh. Nhiều dòng họ đang giữ giỗ những cụ xa đời theo ngày ước định, hoặc gộp vào ngày giỗ chung, và đó là cách làm phổ biến. Bài này đi qua từng nguồn tìm kiếm, mức tin cậy của từng nguồn, và cách chốt ngày khi không còn ai nhớ.
Các nguồn có thể còn giữ ngày mất và mức tin cậy
Mỗi nguồn ghi theo một kiểu, có nguồn ghi âm lịch, có nguồn ghi dương lịch. Bảng dưới giúp bạn biết nên tìm ở đâu trước, và cần cẩn thận gì khi đọc:
| Nguồn | Thường ghi gì | Mức tin cậy | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|---|
| Người già trong họ | Ngày âm, đôi khi chỉ nhớ tháng hoặc mùa | Tuỳ người, nên hỏi nhiều người | Ghi lại nguyên lời kể, không sửa |
| Bia mộ | Ngày mất âm hoặc dương, có khi bằng chữ Hán | Cao nếu bia dựng gần thời điểm mất | Bia làm lại khi cải táng có thể chép sai |
| Gia phả, sổ ngày giỗ cũ | Ngày giỗ theo âm lịch | Cao | Phân biệt ngày mất với ngày đã dời |
| Trích lục khai tử | Ngày mất theo dương lịch | Rất cao | Chỉ có nếu đã đăng ký khai tử |
| Giấy tờ người có công | Ngày hy sinh hoặc ngày báo tử | Cao | Ngày báo tử có thể khác ngày hy sinh |
| Thư từ, ảnh cũ, cáo phó | Ngày lễ tang, ngày đăng báo | Trung bình | Ngày lễ tang thường muộn hơn ngày mất |
Khi hai nguồn cho hai ngày khác nhau, đừng vội gạt nguồn nào. Ghi cả hai vào sổ, kèm nguồn gốc, rồi đưa ra họp gia đình. Thường một trong hai sẽ có lý do rõ ràng để tin hơn, chẳng hạn bia dựng ngay sau tang lễ đáng tin hơn bia làm lại ba mươi năm sau.
Hỏi người già: hỏi thế nào để ra được ngày
Người lớn tuổi thường nhớ sự việc hơn nhớ con số. Hỏi thẳng “cụ mất ngày nào” hay nhận câu “lâu quá rồi, không nhớ”. Hỏi vòng qua sự việc sẽ dễ ra hơn:
- Hôm cụ mất là mùa gì, trời nóng hay rét, lúa đang cấy hay đang gặt?
- Gần ngày đó có dịp gì không, như sắp Tết, sau rằm, trước ngày cưới của ai đó trong họ?
- Hồi trước nhà làm giỗ cụ vào lúc nào, ai đi chợ, ai nấu, có trùng với giỗ người nào khác không?
- Ai là người đã lo giỗ cụ những năm đầu, người đó còn không, con cháu họ ở đâu?
- Có ai từng ghi lại ngày giỗ vào lịch, vào sổ, vào mặt sau tấm ảnh không?
Ghi âm hoặc ghi chép nguyên văn câu trả lời, kèm tên người kể và ngày hỏi. Hỏi thêm hai ba người khác trong họ, nhất là những nhánh đã chuyển đi nơi khác, vì họ có thể vẫn giữ nếp giỗ cũ. Nếu nhiều người cùng nhớ “sau rằm tháng Tám mấy hôm”, đó đã là một khoảng thu hẹp đáng giá để đối chiếu với bia mộ hoặc gia phả.
Nên hỏi sớm và hỏi nhiều lần trong những dịp khác nhau. Có khi lần đầu người già không nhớ, nhưng vài hôm sau, lúc đang kể chuyện khác, chi tiết lại tự hiện ra.
Đọc bia mộ và gia phả cho đúng
Bia mộ ghi âm hay dương phải xem kỹ. Bia cũ thường ghi ngày âm, có khi bằng chữ Hán và tên năm theo can chi. Bia mới có thể ghi dương lịch. Nếu bia chỉ có số mà không ghi rõ, hỏi người dựng bia hoặc so với các bia cùng khu nghĩa trang cùng thời.
Chữ Hán cần người đọc được. Chụp ảnh rõ, đủ sáng, chụp cả bia, rồi nhờ người trong họ hoặc người quen biết chữ Hán đọc giúp. Đừng tự đoán từ một vài chữ nhận ra được.
Năm can chi phải đổi ra năm cụ thể. Một tên năm can chi lặp lại sau sáu mươi năm. Kết hợp với tuổi của cụ hoặc đời của cụ trong họ để chọn đúng năm.
Gia phả có thể ghi ngày giỗ đã dời. Một số gia phả ghi ngày giỗ mà dòng họ đang làm, không hẳn là ngày mất. Đọc chú thích nếu có, hoặc hỏi người giữ gia phả.
Bia làm lại khi cải táng. Bia mới dựng sau khi cải táng thường chép từ bia cũ hoặc theo trí nhớ, có thể sai. Nếu biết bia cũ còn lưu ở đâu, nên xem bia cũ.
Xin trích lục khai tử và giấy tờ người có công
Với người mất sau khi đã có đăng ký hộ tịch, tức có làm thủ tục khai tử, gia đình có thể xin trích lục khai tử tại nơi đã đăng ký. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, chính quyền địa phương không còn cấp huyện, việc hộ tịch thực hiện ở cấp xã, phường. Bạn nên hỏi trực tiếp nơi đang lưu sổ hộ tịch về giấy tờ cần mang theo, vì quy trình có thể thay đổi. Trích lục ghi ngày mất theo dương lịch, bạn đổi sang âm lịch như mọi trường hợp khác.
Với liệt sĩ, ngày ghi trên giấy báo tử và trên bằng ghi công thường là ngày hy sinh, nhưng cũng có trường hợp gia đình chỉ biết ngày nhận giấy báo tử. Nhiều gia đình liệt sĩ làm giỗ theo ngày hy sinh ghi trên giấy tờ; có gia đình giữ ngày nhận tin vì đó là ngày đã quen làm giỗ nhiều năm. Hồ sơ người có công lưu ở cơ quan quản lý của địa phương, bạn có thể hỏi để đối chiếu.
Với người mất ở cơ sở y tế, hồ sơ bệnh án lưu trữ có thể còn ghi ngày giờ mất nếu thời gian chưa quá lâu. Đây là nguồn ít người nghĩ tới.
Khi đi xin giấy tờ, bạn nên chuẩn bị sẵn những gì đã biết: họ tên đầy đủ của người mất, năm sinh hoặc tuổi ước chừng, nơi cư trú lúc mất, quan hệ của bạn với người mất. Thông tin càng cụ thể, người lưu trữ càng dễ tìm. Nếu người mất đã đổi tên hoặc có tên gọi ở nhà khác tên khai sinh, ghi cả hai.
Khi không tìm được: các bước chọn ngày giỗ
Nếu đã đi hết các nguồn mà vẫn không có ngày chắc chắn, gia đình vẫn có thể giữ được nếp giỗ. Giả định nhà ông Bình ở Ninh Bình không còn ai nhớ ngày mất của cụ ông đời thứ tư. Cách làm:
- Gom mọi manh mối đã có: mùa, tháng, các ngày gần đó mà người già nhắc tới.
- Đưa ra hai ba phương án, ví dụ: một ngày trong tháng mà nhiều người cùng nhớ; ngày giỗ của cụ bà cùng đời để làm chung; hoặc ngày giỗ họ, ngày Thanh minh, rằm tháng Bảy.
- Họp gia đình hoặc hỏi trưởng họ, chọn một phương án.
- Ghi vào sổ có chữ “ước định” bên cạnh ngày, cùng lý do và người chốt.
- Giữ ổn định ngày đã chọn, không đổi qua đổi lại mỗi khi có người nhớ ra một chi tiết mới, trừ khi tìm được bằng chứng chắc chắn.
Chữ “ước định” trong sổ rất quan trọng. Nó cho đời sau biết đây là ngày gia đình chọn, không phải ngày mất đã xác minh. Nếu một ngày nào đó tìm được bia cũ hay giấy tờ, người giữ sổ sẽ biết ngày này có thể sửa.
Những chỗ hay nhầm khi tìm lại ngày mất
Nhầm ngày an táng với ngày mất. Người lớn tuổi thường nhớ ngày đưa tang rõ hơn, vì đó là ngày cả làng cùng đi. Ngày an táng thường muộn hơn ngày mất từ một đến vài ngày, có nơi muộn hơn nữa. Khi người kể nói “hôm đưa cụ ra đồng”, hãy hỏi thêm cụ mất trước đó mấy hôm.
Nhầm ngày cải táng với ngày mất. Lễ cải táng diễn ra nhiều năm sau, cũng là một dịp lớn của họ, nên có người nhớ lẫn. Ngày cải táng không dùng để tính giỗ.
Đọc ngày âm thành ngày dương hoặc ngược lại. Một con số trên bia không ghi rõ loại lịch có thể lệch cả tháng nếu đọc sai. Luôn ghi “âm” hay “dương” bên cạnh mọi ngày bạn chép lại, và ghi “chưa rõ” nếu không chắc.
Tin trọn một người kể. Người kể nhiệt tình nhất chưa chắc là người nhớ đúng nhất. Hỏi ít nhất hai người ở hai nhánh khác nhau trước khi chốt.
Chép lại mà không ghi nguồn. Mười năm sau, một dòng “cụ mất ngày 14 tháng 8” không kèm nguồn sẽ không ai biết tin được đến đâu. Ghi “theo bia mộ”, “theo bà cô kể” ngay bên cạnh.
Giỗ chung cho các cụ xa đời: cách nhiều họ đang làm
Nhiều dòng họ lớn có một ngày giỗ chung, có nơi gọi là giỗ họ hoặc giỗ tổ của họ, làm ở nhà thờ họ hoặc nhà trưởng họ. Vào ngày này cả họ tưởng nhớ các đời trước, kể cả những cụ đã không còn ai nhớ ngày mất riêng. Với những cụ đã cách bốn, năm đời, nhiều gia đình không làm giỗ riêng nữa mà dựa vào ngày giỗ chung này.
Một số nhà nhỏ hơn chọn cách giỗ gộp: những cụ cùng đời, không rõ ngày mất, được tưởng nhớ chung vào ngày giỗ của một cụ đã biết ngày. Cũng có nhà chọn các dịp lễ trong năm như Thanh minh, khi con cháu đi tảo mộ, hoặc rằm tháng Bảy, làm thời điểm tưởng nhớ chung.
Không có cách nào được coi là đúng hơn. Điều đáng làm là ghi vào sổ cụ nào được giỗ ở đâu, ngày nào, theo cách nào, để khi người lớn tuổi không còn, con cháu không phải bắt đầu tìm lại từ đầu như bạn đang làm hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Không ai nhớ ngày mất của cụ thì có được chọn một ngày khác làm giỗ không?
Được. Không có quy định bắt buộc ngày giỗ phải là ngày mất đã xác minh. Nhiều gia đình chọn ngày ước định, ngày giỗ chung của họ hoặc một dịp lễ trong năm, rồi ghi rõ lý do vào sổ.
Bia mộ ghi ngày mất là ngày âm hay ngày dương?
Tuỳ bia. Bia cũ thường ghi âm lịch, có khi bằng chữ Hán và năm can chi; bia mới có thể ghi dương lịch. Nên hỏi người dựng bia hoặc so với các bia cùng thời trong khu nghĩa trang.
Xin trích lục khai tử ở đâu khi muốn tìm lại ngày mất?
Bạn hỏi nơi đã đăng ký khai tử, hiện việc hộ tịch thực hiện ở cấp xã, phường. Trích lục ghi ngày mất theo dương lịch; giấy tờ cần mang theo nên hỏi trực tiếp vì quy trình có thể thay đổi.
Liệt sĩ nên làm giỗ theo ngày hy sinh hay ngày nhận giấy báo tử?
Nhiều gia đình làm theo ngày hy sinh ghi trên giấy tờ. Có gia đình giữ ngày nhận tin vì đã quen làm giỗ nhiều năm. Cả hai cách đều gặp, gia đình thống nhất và ghi lại lý do.
Đã chọn ngày ước định rồi, sau này tìm được ngày thật thì có nên đổi không?
Nếu tìm được bằng chứng chắc chắn như bia cũ hay giấy tờ, nhiều nhà chuyển về ngày thật. Việc đổi nên bàn trong gia đình, báo cả họ và ghi lại cả ngày cũ lẫn ngày mới vào sổ.
Có nên nhờ người xem để biết ngày mất của cụ không?
Ngày mất là sự kiện đã xảy ra, chỉ có thể tìm lại qua ký ức, bia mộ, sổ sách và giấy tờ. Khi không tìm được, gia đình tự chọn một ngày và ghi chú là ước định, không cần nhờ người xem.