Khi người thân mất ở nước ngoài, ngày mất theo giờ nơi đó và theo giờ Việt Nam có thể khác nhau một ngày. Gia đình chọn một trong hai làm gốc, phổ biến là ngày ghi trên giấy chứng tử nơi mất, rồi đổi sang âm lịch Việt Nam; từ đó mọi ngày giỗ tính theo ngày âm này.
Không có quy định nào buộc theo cách nào. Cái cần là chọn một lần, ghi rõ, và dùng đúng lịch âm Việt Nam khi đổi, vì một số ứng dụng ở nước ngoài dùng lịch âm của nước khác. Phần dưới giải thích khi nào lệch múi giờ thật sự đổi ngày, cách chọn, và cách con cháu ở hai nơi cùng làm giỗ một ngày.
Khi nào lệch múi giờ làm đổi ngày mất
Việt Nam dùng giờ chuẩn sớm hơn giờ quốc tế bảy tiếng. Các nước châu Âu chậm hơn Việt Nam khoảng năm đến sáu tiếng, Bắc Mỹ chậm hơn khoảng mười một đến mười lăm tiếng, còn miền đông nước Úc nhanh hơn Việt Nam ba đến bốn tiếng, tuỳ mùa vì nhiều nước đổi giờ mùa hè. Những con số này là ước chừng để hình dung, bạn kiểm lại chênh lệch cụ thể của nơi người thân mất vào thời điểm đó.
Lệch ngày chỉ xảy ra khi giờ mất gần nửa đêm theo một trong hai nơi. Ví dụ người mất ở Bắc Mỹ lúc 20 giờ tối ngày N theo giờ địa phương thì ở Việt Nam đã là trưa ngày N cộng một. Người mất ở châu Âu lúc 21 giờ ngày N, ở Việt Nam đã khoảng 2 hay 3 giờ sáng ngày N cộng một. Ngược lại, người mất ở miền đông nước Úc lúc 2 giờ sáng ngày N thì ở Việt Nam vẫn là tối ngày N trừ một.
Nếu giờ mất rơi vào khoảng giữa ngày theo cả hai nơi, ngày không đổi và không có gì phải bàn. Vì vậy việc đầu tiên vẫn là lấy giấy chứng tử, xem giờ mất, tính ra giờ Việt Nam rồi mới quyết định có cần chọn hay không.
Hai cách chọn ngày gốc và khi nào hợp
Bảng dưới so sánh hai cách đang được các gia đình dùng. Không có cách đúng sai, chỉ có cách hợp với hoàn cảnh nhà bạn:
| Cách | Ngày gốc | Hợp khi | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Theo nơi mất | Ngày ghi trên giấy chứng tử | Người thân sống lâu năm ở nước ngoài, con cháu chủ yếu ở đó | Đúng với giấy tờ, dễ đối chiếu về sau |
| Theo giờ Việt Nam | Ngày ở Việt Nam vào thời điểm mất | Bàn thờ chính và người lo giỗ ở Việt Nam | Phải ghi cả cách quy đổi để đời sau hiểu |
| Dung hoà | Một ngày làm tiên thường, ngày kia chính giỗ | Gia đình chia hai ý | Ghi rõ ngày nào là chính giỗ |
Cách theo nơi mất được nhiều nhà chọn vì có giấy tờ làm căn cứ: con cháu đời sau chỉ cần đọc giấy chứng tử là tra lại được. Cách theo giờ Việt Nam hợp với những nhà coi nơi thờ chính ở quê là trung tâm. Chọn cách nào thì ghi lại cách đó, cùng giờ mất địa phương và giờ Việt Nam tương ứng.
Dùng đúng lịch âm Việt Nam khi đổi ngày
Lịch âm các nước không hoàn toàn giống nhau. Lịch âm Việt Nam tính theo giờ Việt Nam, lịch âm một số nước khác tính theo múi giờ của họ. Vì vậy có năm ngày mùng một của một tháng lệch nhau một ngày giữa hai lịch, hiếm hơn thì lệch cả tháng.
Ứng dụng lịch ở nước ngoài có thể dùng lịch khác. Điện thoại mua hoặc cài đặt ở nước ngoài, khi bật lịch âm, thường hiển thị lịch âm theo một chuẩn khác của Việt Nam. Đổi ngày mất bằng ứng dụng này có thể ra ngày âm lệch một ngày.
Đối chiếu với lịch phát hành trong nước. Sau khi đổi, nhờ người nhà ở Việt Nam tra lại bằng lịch vạn niên trong nước hoặc ứng dụng lịch dành cho người Việt. Nếu hai kết quả lệch, tin lịch Việt Nam.
Lịch nhắc hằng năm cũng cần kiểm. Sự kiện lặp theo âm lịch trên điện thoại ở nước ngoài có thể nhắc lệch một ngày vào một số năm. Mỗi năm, trước giỗ khoảng một tháng, so lại với người ở Việt Nam.
Ghi chú vào sổ. Dòng ghi nên có: “ngày âm theo lịch Việt Nam”, để người đọc sau không vô tình đổi bằng lịch khác.
Ví dụ từng bước với một gia đình hai nơi
Giả định bà Ngọc sống với con gái ở châu Âu, mất lúc 22 giờ ngày N theo giờ địa phương. Con trai bà ở Huế giữ bàn thờ. Cách làm:
- Lấy giấy chứng tử, chép ngày N và giờ 22 giờ theo giờ địa phương.
- Tính giờ Việt Nam: chênh khoảng năm đến sáu tiếng, ở Việt Nam lúc đó là khoảng 3 đến 4 giờ sáng ngày N cộng một. Hai nơi khác ngày.
- Họp gia đình qua gọi video, chọn cách. Giả sử chọn theo nơi mất, tức ngày N.
- Đổi ngày N sang âm lịch bằng lịch Việt Nam, người ở Huế tra, người ở châu Âu kiểm lại.
- Ghi sổ: ngày N, 22 giờ giờ địa phương, tương đương ngày N cộng một ở Việt Nam, nhà chọn ngày N, ngày âm theo lịch Việt Nam là…
- Báo cả nhà ngày giỗ đầu, cả ngày âm và ngày dương ở mỗi nơi.
Bước hai và bước năm là hai bước hay bị bỏ qua. Không có chúng, mười năm sau một người cháu ở Việt Nam đọc giấy chứng tử, thấy ngày N, nhưng nghe người lớn kể “bà mất hôm rạng sáng ngày N cộng một”, rồi không biết nên tin bên nào.
Con cháu hai nơi cùng làm giỗ một ngày
Khi đã có ngày âm, ngày giỗ hằng năm là ngày âm đó trên lịch Việt Nam. Người ở Việt Nam làm giỗ vào ngày dương tương ứng ở Việt Nam. Người ở nước ngoài thường làm vào cùng ngày dương đó theo lịch của nơi mình ở, vì đó là ngày giỗ trên lịch, dù về giờ thì nhà ở Việt Nam đã thắp hương trước vài tiếng hoặc chậm hơn vài tiếng.
Nhiều gia đình hai nơi chọn một thời điểm thắp hương chung để gọi video cho nhau. Với Bắc Mỹ, buổi sáng ở Việt Nam là buổi tối hôm trước ở bên kia, nên nhà ở nước ngoài có thể nối máy vào tối hôm trước, trùng với hôm tiên thường. Với châu Âu, buổi trưa hay chiều ở Việt Nam là buổi sáng bên kia, dễ sắp hơn. Với Úc, giờ gần như song song.
Người ở nước ngoài không có bàn thờ vẫn có thể giữ ngày giỗ theo cách gọn: một bình hoa, đĩa quả, ngọn nến bên cửa sổ, tấm ảnh người mất, và bữa cơm có món người đó thích. Đây là cách nhiều gia đình ở xa đang làm, không có khuôn mẫu bắt buộc. Điều người ở quê nhà quý nhất thường là cuộc gọi đúng ngày.
Khi người mất được đưa về Việt Nam an táng
Nhiều gia đình đưa thi hài hoặc tro cốt người thân về quê an táng. Từ ngày mất đến ngày về có thể vài ngày, có khi vài tuần vì thủ tục giấy tờ và vận chuyển. Trong khoảng thời gian đó, ở nhà có thể đã lập bàn thờ tạm, và lễ tang chính thức diễn ra khi người thân về tới.
Ngày giỗ vẫn tính từ ngày mất, không phải ngày đưa về hay ngày an táng. Đây là chỗ dễ nhầm nhất với gia đình ở quê, vì với họ, ngày tang lễ ở làng mới là “ngày bà mất” mà họ chứng kiến. Ngay khi có giấy chứng tử, người lo việc nên chụp lại, ghi giờ mất địa phương và giờ Việt Nam tương ứng, rồi gửi vào nhóm gia đình.
Các lần cúng theo số ngày như bốn mươi chín ngày, một trăm ngày cũng đếm từ ngày mất đã chốt. Nếu lễ tang ở quê diễn ra muộn, có thể lễ cúng bốn mươi chín ngày đến khá sớm sau tang lễ; đó là bình thường. Có nhà điều chỉnh theo hoàn cảnh, nhưng nên hỏi người lớn và ghi lại cách đã làm.
Giỗ đầu khi con cháu ở nước ngoài không về được
Giỗ đầu thường là dịp nhà ở quê mong con cháu về đủ nhất, nhưng với người ở nước ngoài, một chuyến về có khi phải tính trước nửa năm. Khi ngày giỗ đầu đã chốt theo âm lịch Việt Nam, bạn tra ngày dương ngay và báo cho người ở xa từ sớm. Nếu họ về được, họ có đủ thời gian xin nghỉ và tìm vé; nếu không, cả nhà biết trước để sắp xếp phần việc.
Người không về được có thể nhận phần việc làm từ xa: gọi điện mời những người bạn cũ của người mất, gom ảnh để in và bày trong ngày giỗ, góp phần chi phí nếu gia đình có lệ chia nhau. Đúng giờ thắp hương ở quê, họ nối máy gọi video để cùng có mặt. Với người lớn tuổi ở quê, thấy con cháu xa vẫn đúng giờ có mặt trên màn hình thường là niềm an ủi lớn.
Nếu năm nay không về được, nhiều nhà khuyên người ở xa ưu tiên về vào giỗ hết, vì đó là dịp lớn thứ hai và thường là lần bỏ tang.
Câu nên hỏi và những điều không cần làm
Một số câu hỏi giúp cả nhà chốt nhanh, và một số việc bạn có thể bỏ qua:
- Hỏi: giấy chứng tử ghi ngày giờ nào, theo giờ địa phương nào?
- Hỏi: bàn thờ chính đặt ở đâu, ai là người lo giỗ lâu dài?
- Hỏi: nhà muốn chọn ngày theo nơi mất hay theo giờ Việt Nam?
- Hỏi: hai nơi gọi video vào giờ nào để cùng thắp hương?
- Không cần đổi ngày giỗ mỗi khi có người thân chuyển sang nước khác sống. Ngày đã chốt là ngày của người mất, không phụ thuộc người sống ở đâu.
- Không cần tính lại theo đổi giờ mùa hè mỗi năm. Chênh lệch chỉ cần tính một lần, cho đúng thời điểm mất.
- Không cần làm hai ngày giỗ ở hai nơi theo hai lịch khác nhau. Một ngày âm theo lịch Việt Nam là đủ cho cả nhà.
Sau khi chốt, bạn dịch giấy chứng tử sang tiếng Việt hoặc ít nhất ghi rõ các thông tin chính bằng tiếng Việt vào sổ. Giấy tờ nước ngoài để lâu, con cháu đời sau ở Việt Nam có thể không đọc được ngôn ngữ đó.
Câu hỏi thường gặp
Người thân mất ở nước ngoài thì ngày giỗ tính theo giờ Việt Nam hay giờ nơi mất?
Không có quy định bắt buộc. Nhiều gia đình lấy ngày ghi trên giấy chứng tử ở nơi mất vì có giấy tờ làm căn cứ; có nhà lấy ngày theo giờ Việt Nam vì bàn thờ chính ở quê. Chọn một cách và ghi rõ vào sổ.
Khi nào lệch múi giờ mới làm ngày giỗ lệch?
Chỉ khi giờ mất rơi gần nửa đêm theo giờ nơi mất hoặc theo giờ Việt Nam, khiến hai nơi khác ngày. Nếu người thân mất vào giữa ngày ở cả hai nơi thì ngày không đổi và không có gì phải chọn.
Đổi ngày mất sang âm lịch bằng điện thoại ở nước ngoài có đúng không?
Có thể lệch, vì một số ứng dụng ở nước ngoài dùng lịch âm theo múi giờ nước khác. Nên nhờ người ở Việt Nam tra lại bằng lịch trong nước; nếu hai kết quả khác nhau, tin lịch Việt Nam.
Con cháu ở nước ngoài làm giỗ vào ngày nào?
Thường là cùng ngày dương tương ứng với ngày âm giỗ trên lịch Việt Nam, nhưng theo lịch nơi mình ở. Nhiều gia đình chọn thêm một giờ chung để gọi video thắp hương cùng nhà ở Việt Nam.
Ở nước ngoài không có bàn thờ thì giữ ngày giỗ thế nào?
Nhiều gia đình bày bình hoa, đĩa quả, ngọn nến và ảnh người mất, nấu món người đó thích và gọi về nhà đúng ngày. Không có khuôn mẫu bắt buộc, điều quan trọng là cả nhà cùng nhớ.