Ở miền Bắc, anh chị của bố mẹ đều gọi là bác, em trai bố là chú, em gái bố là cô, em trai mẹ là cậu, em gái mẹ là dì; ở miền Nam, anh chị em của mẹ thường đều gọi cậu và dì, chị em gái của bố đều gọi cô, chồng của cô và dì gọi là dượng. Miền Trung gần với miền Bắc ở phần lớn cách gọi, kèm từ địa phương như o, mệ, ôn ở Huế và vùng Nghệ Tĩnh.
Về quê ăn giỗ là lúc gặp nhiều họ hàng nhất trong năm, và cũng là lúc người trẻ ở thành phố, người làm dâu rể khác miền lúng túng nhất. Bài này gom các cách gọi phổ biến theo hai bên nội ngoại, cách gọi theo thứ ở miền Nam, quy tắc vai vế con chú con bác, và cách chuẩn bị trước để vào nhà là gọi đúng người.
Bên nội: gọi anh chị em của bố
Bảng ghi cách gọi phổ biến. Trong cùng một vùng vẫn có nhà gọi khác, nên khi đến nơi hãy nghe cách con cháu nhà ấy gọi.
| Người | Nhiều nhà miền Bắc | Nhiều nhà miền Trung | Nhiều nhà miền Nam |
|---|---|---|---|
| Anh trai của bố | bác (bác trai) | bác | bác, kèm thứ như bác Hai |
| Vợ anh trai bố | bác (bác gái) | bác | bác gái hoặc bác kèm thứ |
| Em trai của bố | chú | chú | chú, kèm thứ như chú Ba |
| Vợ em trai bố | thím | thím | thím |
| Chị gái của bố | bác | o hoặc cô ở Huế, Nghệ Tĩnh | cô |
| Em gái của bố | cô | o hoặc cô | cô |
| Chồng của cô | chú | dượng | dượng |
Điểm hay nhầm nhất là chị gái của bố: người Bắc gọi là bác, người Nam gọi là cô. Một cô dâu người Nam về nhà chồng ở Hưng Yên gọi chị gái bố chồng là cô, bị người trong nhà nhắc khẽ là phải gọi bác. Không ai giận, nhưng gọi đúng ngay từ đầu vẫn hơn. Ngược lại, chàng rể người Bắc về giỗ nhà vợ ở Đồng Tháp gọi chồng của cô vợ là chú cũng được mọi người cười xoà và chỉ lại là dượng.
Bên ngoại: gọi anh chị em của mẹ
Bên ngoại có nhiều khác biệt hơn bên nội, nhất là giữa miền Bắc và miền Nam.
| Người | Nhiều nhà miền Bắc | Nhiều nhà miền Trung | Nhiều nhà miền Nam |
|---|---|---|---|
| Anh trai của mẹ | bác | cậu | cậu, kèm thứ như cậu Hai |
| Em trai của mẹ | cậu | cậu | cậu |
| Vợ của cậu | mợ | mợ | mợ |
| Chị gái của mẹ | bác | dì hoặc già ở vài nơi | dì, kèm thứ như dì Hai |
| Em gái của mẹ | dì | dì | dì |
| Chồng của dì | chú | dượng | dượng |
Ở miền Bắc, chữ bác dùng cho mọi người lớn tuổi hơn bố mẹ trong họ, cả nội lẫn ngoại; ở miền Nam, bên ngoại dùng cậu, dì cho cả anh chị lẫn em của mẹ, phân biệt bằng thứ. Nếu trong nhà có cách gọi riêng, như gọi chị gái mẹ là già ở một số làng miền Trung, cứ theo cách nhà ấy gọi.
Ông bà cũng có cách gọi riêng theo vùng: ông bà nội, ông bà ngoại là chung; ở Huế còn gọi ôn, mệ; ở miền Nam có nhà gọi ông bà ngoại là ông bà Hai theo thứ của ông bà trong nhà.
Gọi theo thứ ở miền Nam: vì sao con cả là Hai
Ở miền Nam, cách gọi kèm thứ trong nhà rất phổ biến: chú Ba, cô Tư, cậu Năm, dì Út. Theo cách giải thích hay được nhắc, người con đầu lòng được gọi là Hai, không gọi là Cả, rồi lần lượt Ba, Tư, Năm, Sáu cho đến người con út. Có nhà gọi người con út là Út, có nhà gọi theo đúng số.
Nhờ cách gọi này, chỉ cần nghe chú Sáu là biết người ấy là con thứ năm trong nhà, không lẫn với chú Bảy. Khi về giỗ ở miền Tây hay miền Đông Nam Bộ, bạn sẽ nghe mọi người gọi nhau theo thứ cả khi đã có tuổi: anh Hai, chị Ba, ông Tư. Thứ được tính theo anh chị em ruột trong một nhà, nên hai anh em họ có thể cùng là Hai ở hai nhà khác nhau.
Ở miền Bắc, cách gọi theo thứ cũng có nhưng dùng số đếm thông thường và người con đầu là cả: bác cả, chú hai, cô ba. Nếu vợ chồng khác miền, hãy hỏi kỹ người kia: "chú Ba" của nhà miền Nam là con thứ hai, còn "chú ba" của nhà miền Bắc có khi là con thứ ba. Chỉ lệch một số nhưng hay gây hiểu nhầm khi kể chuyện.
Cách gọi theo thứ còn đi theo người cả khi đã lập gia đình: vợ của chú Ba được gọi là thím Ba, chồng của cô Tư được gọi là dượng Tư. Nhờ vậy, người mới về làm dâu chỉ cần nhớ thứ của từng người con trong nhà ông bà là gọi được gần hết họ hàng. Hỏi mẹ chồng một lần, ghi lại thành danh sách, là dùng được nhiều năm.
Vai vế con chú con bác: theo ngành, không theo tuổi
Con nhà bác là anh chị, dù ít tuổi hơn. Theo nếp phổ biến, nhất là ở miền Bắc, con của anh bố hay chị bố là anh chị của bạn, kể cả khi họ sinh sau bạn. Ngược lại, con nhà chú, nhà cô là em.
Bên ngoại cũng tính như vậy. Con của anh chị mẹ là anh chị, con của em mẹ là em. Nhà miền Nam có lúc gọi theo tuổi cho tiện, nhưng ở dịp giỗ, nhiều người lớn vẫn để ý thứ bậc.
Người lớn tuổi mà vai thấp vẫn được nể. Một ông cụ vai cháu vẫn được mời ngồi mâm trên vì tuổi cao. Bạn gọi đúng vai nhưng cư xử theo tuổi: mời trước, rót nước trước.
Khi không chắc, gọi theo người đi cùng. Đi với bố mẹ thì gọi theo vai bố mẹ chỉ; đi với chồng thì gọi theo cách chồng gọi. Một câu nhỏ "con gọi thế nào ạ" không làm ai phật lòng.
Trẻ con trong nhà học theo bố mẹ. Nếu bố mẹ gọi đúng vai, trẻ tự nhớ theo. Trước khi về giỗ, dặn con một hai người cần chào trước, như ông bác cả hay bà cô, là đủ cho trẻ nhỏ.
Chuẩn bị trước khi về quê ăn giỗ để gọi đúng người
Người trẻ lớn lên ở thành phố, ít về quê, thường nhớ mặt mà không nhớ vai. Vài bước dưới đây giúp bạn bớt lúng túng:
- Hỏi bố mẹ hoặc vợ chồng danh sách người lớn sẽ có mặt, mỗi người là ai với mình.
- Vẽ một sơ đồ đơn giản trên giấy hoặc trong ghi chú: ông bà ở trên, các nhánh con cháu ở dưới, kèm cách gọi.
- Ghi chú đặc điểm dễ nhận: bác ở đầu làng, chú làm thầy giáo, cô bán hàng ở chợ, để gặp là nhớ.
- Khi đến, chào người lớn tuổi nhất trước, sau đó chào theo từng mâm, mỗi người một câu ngắn.
- Nếu gọi nhầm, xin lỗi nhẹ và gọi lại cho đúng, không cần giải thích dài.
- Sau giỗ, bổ sung vào sơ đồ những người mới gặp, năm sau mở ra xem lại trước khi về.
Sơ đồ này cũng là món quà cho con cái sau này: trẻ con trong nhà nhìn vào là biết mình là ai trong họ. Nhiều gia đình bắt đầu sổ ngày giỗ dòng họ từ chính tờ giấy vẽ tay như thế. Khi vẽ, ghi cả cách gọi theo vùng bên cạnh, ví dụ "bác (miền Nam gọi cô Hai)", để người khác miền trong nhà cùng dùng được.
Chào khách ngoài họ và người trong làng
Đám giỗ ở quê có cả khách không phải họ hàng: hàng xóm, bạn của ông bà, người làm cùng bố mẹ ngày trước. Với những người này, cách gọi an toàn là theo tuổi so với bố mẹ mình: lớn tuổi hơn bố mẹ thì gọi bác, ít tuổi hơn thì gọi chú, cô; người già hơn ông bà một lứa thì gọi ông, bà. Bạn xưng là cháu hoặc con, tuỳ độ thân.
Ở miền Nam, khách trong xóm hay được gọi kèm thứ hoặc kèm tên nơi ở, như bác Tư đầu kênh, cô Sáu bán tạp hoá; nghe người nhà gọi thế nào thì gọi theo. Ở miền Bắc, người làng có nếp gọi theo tên con đầu, như bác Hùng là bố của anh Hùng, bà Lan là mẹ của chị Lan. Nếu bạn nghe "bác Tuấn" mà người ấy là một bà cụ, đó có thể là cách gọi theo tên con, không phải nhầm.
Một chỗ hay vấp: người trẻ ở thành phố quen gọi mọi người lớn tuổi là cô, chú cho nhanh. Ở quê, gọi một ông cụ là chú dễ bị hiểu là gọi non. Khi không biết tuổi, hãy nâng lên một bậc, gọi bác thay cho chú, gọi ông bà cho người tóc đã bạc; người được gọi cao hơn tuổi mình ít khi phật lòng.
Con dâu, con rể xưng hô với họ nhà chồng, nhà vợ
Theo nếp phổ biến ở cả ba miền, con dâu gọi họ hàng nhà chồng theo cách chồng gọi: chồng gọi là bác thì vợ cũng gọi bác, chồng gọi là cô thì vợ gọi cô, và xưng là cháu hoặc con. Con rể với họ nhà vợ cũng thế. Với anh chị em ruột của chồng, vợ gọi theo vai chồng: anh chị của chồng là anh chị, em của chồng thì có nhà gọi là em, có nhà gọi chú, cô theo cách gọi thay con.
Gọi thay con là cách quen ở nhiều vùng: khi đã có con, cha mẹ gọi người thân theo vai của đứa trẻ. Ví dụ em trai chồng được chị dâu gọi là chú, em gái chồng được gọi là cô. Ở miền Nam, người ta còn hay gọi thông gia, họ hàng xa theo thứ của họ, như anh Tư, chị Năm, cho thân mật.
Một gợi ý thực tế: lần đầu về giỗ nhà chồng ở miền khác, hãy nhờ chồng giới thiệu từng người kèm cách gọi, rồi nhắc lại tên vai ngay lúc chào. Người lớn trong họ nghe cô dâu gọi đúng sẽ nhớ cô dâu ấy lâu hơn mọi món quà.
Câu hỏi thường gặp
Chị gái của bố gọi là bác hay cô?
Ở miền Bắc nhiều nhà gọi là bác, vì lớn tuổi hơn bố. Ở miền Nam phần lớn gọi là cô, kèm thứ như cô Hai, cô Ba. Miền Trung có nơi gọi o hoặc cô.
Chồng của dì gọi là gì?
Miền Nam và miền Trung thường gọi là dượng, miền Bắc nhiều nhà gọi là chú. Chồng của cô cũng theo cách tương tự ở từng vùng; nếu chồng của dì lớn tuổi hơn mẹ, vài nhà miền Bắc gọi là bác.
Vì sao miền Nam gọi con cả là Hai?
Theo cách giải thích hay được nhắc, ở miền Nam người con đầu lòng gọi là Hai, các con sau lần lượt Ba, Tư, Năm. Đó là nếp gọi quen của vùng, ít ai còn để ý nguồn gốc, chỉ cần biết để gọi cho đúng.
Anh họ ít tuổi hơn mình thì gọi là gì?
Theo nếp phổ biến, nếu người ấy là con nhà bác thì vẫn gọi là anh, dù ít tuổi hơn. Ở thành phố nhiều nhà gọi theo tuổi cho tiện, nhưng dịp giỗ nên theo vai để người lớn vui.
Vợ của cậu gọi là gì?
Vợ của cậu gọi là mợ ở cả ba miền, xưng là cháu. Tương tự, vợ của chú gọi là thím, vợ của bác gọi là bác gái hoặc bác, ở miền Nam kèm thứ của chồng như thím Ba, mợ Tư.
Gọi nhầm vai người lớn trong họ có sao không?
Phần lớn người lớn bỏ qua, nhất là với người trẻ ở xa về. Chỉ cần xin lỗi nhẹ, gọi lại cho đúng và ghi nhớ cho lần sau là được.