QuanTrong.comQuan Trọng
Hiểu lịch âm để không nhầm ngày

Can chi của năm là gì: vòng 60 năm và năm can chi đổi vào lúc nào

Can chi là cách gọi tên năm bằng 10 can ghép 12 chi, lặp lại sau 60 năm và đổi vào Tết chứ không phải ngày 1 tháng 1. Cách đọc can chi trong sổ giỗ, giấy tờ cũ.

A young Vietnamese man kneels beside an old wooden chest in a dim attic room, lifting a bundle of yellowed papers tied with string, side view, dusty window light

Can chi là cách người xưa gọi tên năm bằng cách ghép một trong 10 thiên can với một trong 12 địa chi, tạo thành vòng 60 tên như Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Ngọ. Sau 60 năm vòng này lặp lại từ đầu, và năm can chi đổi vào mùng một Tết âm lịch chứ không phải ngày 1 tháng 1 dương lịch.

Với việc nhớ ngày trong nhà, can chi quan trọng ở một chỗ cụ thể: rất nhiều sổ giỗ, gia phả, giấy tờ cũ chỉ ghi năm theo can chi. Đọc sai là gán nhầm năm, có khi lệch cả 60 năm. Bài này chỉ giải thích can chi như một cách đặt tên năm, không bàn chuyện xem tuổi hay tốt xấu.

Mười can, mười hai chi và cách chúng ghép thành tên năm

Hai dãy dưới đây là toàn bộ "bảng chữ cái" của can chi. Tên năm luôn gồm hai chữ: chữ đầu là can, chữ sau là chi.

Thứ tựThiên can (10)Địa chi (12)
1GiápTý
2ẤtSửu
3BínhDần
4ĐinhMão
5MậuThìn
6KỷTỵ
7CanhNgọ
8TânMùi
9NhâmThân
10QuýDậu
11Tuất
12Hợi

Can và chi cùng tiến một bước mỗi năm. Năm sau Giáp Tý là Ất Sửu, rồi Bính Dần, Đinh Mão… Hết 10 can thì can quay lại Giáp, trong khi chi vẫn đi tiếp, nên năm thứ mười một là Giáp Tuất chứ không phải Giáp Tý.

Trong sổ sách cũ, can chi thường được viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm. Nếu nhà bạn còn giữ những tờ như vậy, nên nhờ người đọc được chữ Hán phiên âm ra trước, rồi mới ghép vào bảng trên. Đọc sai một chữ can là lệch cả chục năm.

Vì sao 60 năm mới lặp lại chứ không phải 120 năm

Nếu ghép tự do 10 can với 12 chi thì có 120 cặp. Nhưng can và chi luôn tiến cùng nhau, nên can thứ lẻ chỉ gặp chi thứ lẻ, can thứ chẵn chỉ gặp chi thứ chẵn. Vì vậy chỉ có 60 cặp thật sự xuất hiện. Không bao giờ có năm "Giáp Sửu" hay "Ất Tý". Nếu bạn thấy tên năm như vậy trong một tờ giấy, gần như chắc là chép sai.

Vòng 60 năm này người xưa gọi là một "hoa giáp". Khi ông bà nói "đủ một hoa giáp" là nói đã sống qua trọn một vòng can chi, trở lại đúng tên năm mình sinh. Đó cũng là lý do mốc tuổi sáu mươi được nhiều nhà coi trọng.

Với việc ghi chép trong nhà, con số 60 là điều cần nhớ nhất. Một tên năm can chi ứng với nhiều năm dương cách nhau đúng 60 năm: năm Nhâm Thìn có thể là 1952 hoặc 2012, năm Giáp Thân có thể là 1944 hoặc 2004. Chỉ ghi can chi mà không có năm dương thì người đọc sau phải đoán, và đoán sai thì lệch hẳn hai thế hệ.

Năm can chi đổi vào lúc nào

Năm can chi đi theo năm âm lịch, nên đổi vào mùng một Tết Nguyên đán. Ngày 1 tháng 1 dương lịch không làm đổi tên năm. Ví dụ, một em bé sinh vào cuối tháng 1 dương lịch, trước Tết, vẫn thuộc năm can chi cũ, dù năm dương đã sang năm mới.

Đây là chỗ giấy tờ trong nhà hay vênh nhau. Giấy khai sinh ghi năm dương, còn sổ của ông bà ghi "sinh năm Ất Tỵ" chẳng hạn. Người sinh trong khoảng từ đầu tháng 1 tới trước Tết thì năm can chi ứng với năm dương trước đó. Khi chép từ sổ cũ sang sổ mới, bạn cần xem ngày sinh hoặc ngày mất có rơi vào khoảng đầu năm dương đó không.

Cũng nên biết: một số sách lịch và cách tính truyền thống lấy tiết Lập xuân, rơi khoảng ngày 4 tháng 2 dương lịch, làm mốc đổi năm thay cho mùng một Tết. Phần lớn gia đình và lịch thông dụng ở Việt Nam đổi năm vào mùng một Tết. Nếu sổ nhà bạn ghi khác, hãy hỏi người lớn xem nhà mình theo mốc nào, rồi ghi chú lại.

Cách tự tìm can chi của một năm dương lịch

Bạn không cần học thuộc vòng 60. Chỉ cần hai mốc dưới đây là tự suy ra được can chi của gần như mọi năm, rồi kiểm lại bằng lịch.

  1. Tìm can theo chữ số cuối của năm dương: 4 là Giáp, 5 là Ất, 6 là Bính, 7 là Đinh, 8 là Mậu, 9 là Kỷ, 0 là Canh, 1 là Tân, 2 là Nhâm, 3 là Quý.
  2. Tìm chi bằng một mốc dễ nhớ: năm 2020 là năm Tý. Đếm tiến hoặc lùi theo dãy Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, mỗi năm một bước.
  3. Ghép hai phần lại. Ví dụ năm 2026: chữ số cuối là 6 nên can là Bính, đếm từ 2020 năm Tý tới 2026 được chi Ngọ, vậy là Bính Ngọ.
  4. Kiểm lại: can và chi phải cùng lẻ hoặc cùng chẵn theo thứ tự trong bảng. Nếu ra một cặp không tồn tại, bạn đã đếm nhầm một bước.
  5. Nhớ rằng tên này áp cho năm âm, tức tính từ Tết năm đó tới trước Tết năm sau.

Cách này dùng tốt khi bạn đọc sổ cũ và cần đoán nhanh năm dương. Còn khi ghi chính thức vào sổ của gia đình, vẫn nên đối chiếu với lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch cho chắc.

Đọc can chi trong sổ giỗ và giấy tờ cũ

Ghép với tuổi của người trong cuộc. Giả định anh Tuấn ở Cần Thơ tìm thấy tờ giấy ghi cụ mất "ngày mồng tám tháng Ba năm Giáp Thân". Giáp Thân có thể là 1944 hoặc 2004. Cụ là bố của ông nội, ông nội sinh khoảng năm 1930, vậy năm 1944 hợp lý hơn hẳn.

Ghép với sự kiện gia đình ai cũng nhớ. Năm xây nhà, năm ai đó lấy vợ, năm cả nhà chuyển vào Nam… là những mốc giúp khoanh vùng. Hỏi người lớn "cụ mất trước hay sau khi bác cả sinh" thường hiệu quả hơn hỏi thẳng năm.

Để ý chữ viết tắt và cách gọi riêng. Sổ cũ có khi chỉ ghi một chữ chi, như "năm Thân", không có can. Lúc đó khả năng là cứ 12 năm một lần, phải dựa thêm thông tin khác mới chốt được.

Ghi cả hai cách khi chép sang sổ mới. Khi đã xác định xong, ghi năm dương bên cạnh can chi, kèm một dòng ghi chú đã căn cứ vào đâu. Người đọc sau sẽ không phải làm lại từ đầu.

Ghi can chi vào sổ ngày giỗ của gia đình thế nào

Can chi có giá trị khi được ghi cùng những thông tin khác, để người đọc sau không phải đoán. Bảng dưới gợi ý cách ghi một dòng trong sổ, dùng được cho cả sổ giấy lẫn bảng tính trên máy.

Thông tinCách ghiVí dụ giả định
Ngày mất âm lịchNgày, tháng âm, ghi rõ tháng thường hay nhuậnMồng 8 tháng Ba (thường)
Năm theo can chiGhi đúng như sổ gốcGiáp Thân
Năm dương tương ứngNăm dương đã xác định1944
Căn cứ xác địnhMột dòng ngắnĐối chiếu tuổi ông nội, hỏi bác cả
Người cung cấp và ngày ghiTên người kể, ngày chépBác cả kể, chép dịp Tết năm nay

Dòng "căn cứ xác định" là dòng hay bị bỏ qua nhất nhưng lại có giá trị nhất về sau. Khi có ai thắc mắc, cả nhà biết ngay con số này từ đâu ra, ai đã kiểm, thay vì tranh luận theo trí nhớ.

Với những ngày chưa xác định được năm dương, cứ để trống ô đó và ghi "chưa rõ", đừng điền đại. Một ô trống trung thực vẫn hơn một con số sai được chép đi chép lại nhiều đời.

Những chỗ hay nhầm khi dùng can chi

Lấy năm dương của ngày 1 tháng 1 để gọi tên năm can chi. Từ đầu tháng 1 dương tới trước Tết vẫn là năm can chi cũ. Người mất hoặc sinh trong khoảng này rất hay bị ghi lệch một năm.

Chép can chi mà bỏ năm dương. Sổ chép lại chỉ còn chữ "năm Kỷ Mão" thì vài chục năm sau không ai biết là năm nào trong hai, ba năm Kỷ Mão gần nhất.

Nhầm can chi của tháng hoặc ngày thành can chi của năm. Tờ lịch bloc in cả ba loại can chi gần nhau. Khi chụp ảnh tờ lịch gửi cho người khác, chỉ rõ dòng nào là năm.

Tin vào một bảng tra in sẵn chép tay. Bảng chép tay qua nhiều đời có thể sai một dòng. Gặp kết quả lạ, kiểm lại bằng cách tính theo chữ số cuối và mốc năm Tý như ở trên.

Nghe người lớn nói "tuổi Thìn" rồi suy ra năm sinh. Một người tuổi Thìn có thể sinh vào bất kỳ năm Thìn nào, cách nhau 12 năm. Muốn ghi năm sinh vào sổ, hỏi thẳng năm sinh hoặc can chi đầy đủ, đừng tự đoán theo vẻ ngoài.

Can chi trên tờ lịch và những điều can chi không nói lên

Ngoài năm, tờ lịch bloc còn ghi can chi cho tháng và cho từng ngày. Can chi của ngày cũng theo vòng 60, cứ 60 ngày lặp lại một lần, chạy liên tục không phụ thuộc tháng đủ hay thiếu. Một số sổ cũ ghi ngày mất bằng can chi của ngày, ví dụ "ngày Canh Tý". Gặp trường hợp này, kết hợp với tháng và năm, bạn có thể dò lại ngày cụ thể trong lịch vạn niên.

Còn lại, can chi chỉ là cách gọi tên thời gian. Cái tên của năm không nói gì về chuyện năm đó tốt hay xấu cho việc nhà, và bạn không cần tìm hiểu thêm chuyện đó để nhớ đúng ngày.

Một điểm thú vị khi nói chuyện với người nước ngoài hoặc con cháu học ở nước ngoài: người Việt gọi chi Mão là con mèo, trong khi nhiều nước gọi là con thỏ; chi Sửu người Việt gọi là con trâu, có nơi gọi là con bò. Tên con vật chỉ là cách gọi dân gian, còn chữ Mão, chữ Sửu thì giống nhau. Khi kể cho con cháu nghe về năm sinh của ông bà, bạn có thể nhắc chuyện này để các em khỏi ngạc nhiên lúc bạn bè nước ngoài nói khác.

Câu hỏi thường gặp

Năm 2027 là năm can chi gì?

Năm 2027 âm lịch là năm Đinh Mùi, tính từ Tết năm đó. Chữ số cuối là 7 ứng với can Đinh, đếm từ năm 2020 là Tý tới 2027 được chi Mùi. Bạn vẫn nên đối chiếu với lịch để chắc chắn.

Sinh vào tháng 1 dương lịch thì tính năm can chi nào?

Nếu sinh trước mùng một Tết của năm đó thì vẫn thuộc năm can chi trước. Tết thường rơi từ cuối tháng 1 tới khoảng giữa tháng 2 dương, nên cần tra ngày Tết của đúng năm sinh để biết.

Vì sao không có năm Giáp Sửu?

Vì can và chi luôn tiến cùng nhau mỗi năm, can thứ lẻ chỉ gặp chi thứ lẻ. Giáp là can thứ nhất, Sửu là chi thứ hai nên không bao giờ ghép được. Thấy tên năm như vậy là chép sai.

Một tên năm can chi lặp lại sau bao lâu?

Sau đúng 60 năm. Vì vậy năm Nhâm Thìn có thể là 1952 hoặc 2012, năm Bính Ngọ có thể là 1966 hoặc 2026. Khi ghi sổ gia đình, luôn ghi kèm năm dương để người sau khỏi đoán.

Năm Mão là con mèo hay con thỏ?

Người Việt quen gọi năm Mão là năm con mèo, trong khi nhiều nước gọi là con thỏ. Đó chỉ là khác biệt cách gọi dân gian, chữ Mão trong lịch vẫn là một, không ảnh hưởng gì tới việc ghi ngày.

Sổ cũ chỉ ghi ngày mất theo can chi của ngày thì làm sao tìm ra ngày âm?

Cần có thêm tháng và năm. Có đủ ba thông tin, bạn mở lịch vạn niên trang của tháng đó, tìm ngày mang đúng tên can chi ghi trong sổ. Nên nhờ thêm một người dò lại cho chắc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138