QuanTrong.comQuan Trọng
Hiểu lịch âm để không nhầm ngày

Vì sao ngày âm lịch mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác nhau

Ngày giỗ, ngày rằm năm nào cũng "chạy" sang ngày dương khác vì năm âm ngắn hơn năm dương chừng 11 ngày và tháng nhuận kéo lại. Hiểu đúng để khỏi nhầm.

An elderly Vietnamese man and his adult son sit at a wooden table on an apartment balcony at dusk, comparing two small paper booklets, seen from behind, warm lamp light

Ngày âm lịch mỗi năm rơi vào một ngày dương khác vì một năm âm lịch thường chỉ có 354 hoặc 355 ngày, ngắn hơn năm dương chừng 11 ngày. Vì thế ngày giỗ, ngày rằm năm sau thường đến sớm hơn năm trước khoảng mười một ngày dương, rồi cứ hai, ba năm lại có một năm nhuận thêm một tháng, kéo ngày đó lùi về muộn gần một tháng.

Hiểu được cơ chế này, bạn sẽ thôi ngạc nhiên khi thấy giỗ ông năm ngoái rơi giữa tháng Một dương mà năm nay lại sang cuối tháng Mười Hai. Bạn cũng hiểu vì sao không thể ghi một ngày dương cố định vào lịch điện thoại cho ngày giỗ, và vì sao mỗi đầu năm nên ngồi tra lại toàn bộ các ngày quan trọng của nhà mình.

Âm lịch của người Việt thực ra là âm dương lịch

Lịch mà ông bà quen gọi là "lịch ta" hay "âm lịch" không thuần theo mặt trăng. Mỗi tháng bắt đầu vào ngày trăng non, tức ngày mặt trăng nằm giữa trái đất và mặt trời nên từ dưới đất gần như không nhìn thấy. Ngày đó là mùng một. Khoảng nửa tháng sau trăng tròn, đó là quãng ngày rằm. Phần "âm" của lịch nằm ở chỗ này: tháng đi theo tuần trăng.

Nhưng nếu chỉ theo trăng, Tết sẽ trôi vòng quanh bốn mùa, có năm ăn Tết giữa hè. Để giữ Tết ở cuối đông đầu xuân, lịch được cài thêm phần "dương": cứ khi nào năm âm tụt lại phía sau mặt trời quá nhiều thì chèn thêm một tháng nhuận. Nhờ vậy tháng Giêng vẫn là tháng đầu xuân, tháng Chạp vẫn là tháng giá rét, dù ngày cụ thể xê dịch.

Nói gọn, ngày tháng trong năm âm đi theo trăng, còn năm âm được neo vào mặt trời bằng tháng nhuận. Chính hai nhịp chạy song song này làm ngày âm "trượt" trên tờ lịch dương: trượt sớm dần từng năm, rồi được kéo lại một lần khi có tháng nhuận.

Ba con số giải thích toàn bộ chuyện ngày âm "trôi"

Bạn không cần nhớ thiên văn, chỉ cần ba con số dưới đây là đủ hiểu vì sao lịch nhà mình năm nào cũng phải tra lại.

Đại lượngĐộ dài gần đúngHệ quả trong nhà
Một tuần trăng (từ trăng non tới trăng non)khoảng 29,5 ngàyTháng âm chỉ có 29 hoặc 30 ngày, không có tháng 31 ngày
Năm âm thường (12 tháng)354 hoặc 355 ngàyNgắn hơn năm dương chừng 11 ngày, nên ngày âm năm sau đến sớm hơn
Năm dương365 hoặc 366 ngàyMốc để đi làm, đi học, nghỉ lễ của cả nhà
Năm âm có tháng nhuận (13 tháng)khoảng 383 đến 385 ngàyNgày âm sau tháng nhuận bị đẩy lùi về muộn chừng 18 đến 19 ngày so với năm trước

Đặt cạnh nhau, bạn thấy ngay: không có phép cộng trừ cố định nào giữa ngày âm và ngày dương. Mỗi năm phải tra lịch mới biết, và đó là chuyện bình thường của mọi gia đình chứ không phải do mình nhớ kém.

Một ngày giỗ trôi qua các năm trông như thế nào

Lấy ví dụ giả định: nhà ông Bình ở Ninh Bình (trước là Nam Định) làm giỗ cụ vào ngày 12 tháng Chạp. Con trai ông là anh Toàn sống ở TP Hồ Chí Minh, năm nào cũng phải xin nghỉ để về. Năm đầu tiên anh ghi chú ngày dương của giỗ cụ vào sổ tay. Năm thứ hai anh thấy ngày dương sớm hơn chừng mười một ngày. Năm thứ ba lại sớm thêm một quãng như thế.

Đến năm có tháng nhuận nằm trước tháng Chạp, giỗ cụ bỗng nhảy về muộn gần ba tuần so với năm trước. Nếu anh Toàn quen tay đặt vé theo "khoảng thời gian năm ngoái", anh sẽ về sớm cả nửa tháng hoặc lỡ mất ngày giỗ.

Quy luật quen thuộc là: hai, ba năm liền sớm dần, một năm nhảy lùi lại. Về lâu dài, ngày giỗ dao động quanh một khoảng mùa cố định, không đi xa quá một tháng. Vì vậy người lớn trong nhà vẫn nói "giỗ cụ vào quãng cuối năm" là đúng, nhưng muốn đặt vé, xin nghỉ, báo họ hàng thì phải có ngày dương chính xác của đúng năm đó.

Vì sao Tết năm nào cũng rơi vào khoảng cuối tháng Một đến giữa tháng Hai

Có một mốc giúp bạn tự kiểm rất nhanh: theo cách lập lịch hiện hành, tháng Mười Một âm lịch luôn chứa ngày đông chí, mà đông chí lại rơi khoảng ngày 21 hoặc 22 tháng 12 dương. Từ đó đếm thêm hai tuần trăng là tới mùng một Tết. Kết quả là Tết Nguyên đán luôn rơi trong khoảng từ cuối tháng 1 đến khoảng ngày 20 tháng 2 dương lịch.

Mốc này hữu ích theo hai cách. Thứ nhất, nếu ai đó trong nhà báo "Tết năm sau vào đầu tháng 3 dương" thì gần như chắc chắn có nhầm lẫn, nên tra lại. Thứ hai, mọi ngày lễ đi sau Tết như rằm tháng Giêng cũng nằm trong khoảng tương ứng, rằm tháng Giêng không bao giờ rơi vào tháng 1 dương mà rơi trong khoảng từ đầu tháng 2 tới đầu tháng 3 dương.

Những ngày cố định theo trăng khác như rằm tháng Bảy, rằm tháng Tám cũng dao động trong một khoảng mùa tương đối hẹp. Biết khoảng mùa giúp bạn phát hiện số liệu sai; còn ngày đích xác thì vẫn phải tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn.

Bốn hiểu lầm khiến nhiều nhà nhầm ngày

Tưởng ngày âm năm nay bằng ngày dương năm ngoái trừ đi một số cố định. Phép trừ 11 ngày chỉ đúng gần đúng với năm không có tháng nhuận. Gặp năm nhuận, sai lệch có thể lên tới gần một tháng, đủ để lỡ cả đám giỗ.

Đặt nhắc lặp hằng năm theo ngày dương. Ứng dụng lịch mặc định lặp theo dương lịch. Năm đầu nhắc đúng, năm sau nhắc sai vài ngày, năm thứ ba sai cả tuần. Nhắc ngày âm phải chọn kiểu lặp theo âm lịch, hoặc mỗi năm tự nhập lại.

Hỏi người lớn ngày dương của ngày giỗ. Người lớn thường nhớ chắc ngày âm, còn ngày dương họ nói là ngày của năm nào đó. Luôn hỏi và ghi ngày âm làm gốc, ngày dương chỉ là thông tin tra ra cho từng năm.

Nghĩ đêm rằm nào trăng cũng tròn nhất. Trăng tròn đúng nghĩa thiên văn có thể rơi vào ngày 14, 15 hoặc 16 âm lịch. Ngày rằm là ngày 15 trên lịch, nhà bạn vẫn làm theo ngày trên lịch chứ không cần ngước nhìn trời để quyết định.

Chép lại bảng ngày của người khác mà không xem năm. Một tấm ảnh chụp bảng ngày giỗ được chuyển qua lại trong nhóm họ hàng rất dễ là bảng của năm trước. Bảng nào cũng nên ghi rõ năm ở dòng đầu, ai nhận được thì xem năm trước khi tin.

Việc nên làm mỗi đầu năm để cả nhà không nhầm

Thay vì mỗi lần sắp tới giỗ mới cuống cuồng tra, bạn dành một buổi đầu năm làm một lần cho cả năm. Bảy bước dưới đây mất chừng nửa giờ.

  1. Gom danh sách các ngày âm quan trọng của nhà: ngày giỗ, sinh nhật âm của ông bà, rằm lớn, các dịp lễ tết nhà vẫn làm.
  2. Tra ngày dương tương ứng của năm nay trong lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, ghi cạnh từng ngày âm.
  3. Tra lại bằng nguồn thứ hai, ví dụ tờ lịch bloc treo tường; hai nguồn khớp mới chép vào sổ chính.
  4. Đánh dấu năm nay có tháng nhuận hay không và tháng nhuận là tháng nào, vì những ngày đi sau tháng nhuận sẽ đến muộn hơn năm trước.
  5. Ghi thứ trong tuần của từng ngày dương để biết ngày nào trùng cuối tuần, ngày nào phải xin nghỉ.
  6. Gửi bảng ngày dương cho cả nhà trong nhóm trò chuyện gia đình, ghi rõ đây là ngày của năm nay.
  7. Cài nhắc trước một tuần và trước ba ngày cho những dịp cần chuẩn bị lâu.

Đến cuối năm, hãy đem bảng năm nay so với năm trước. Bạn sẽ tự thấy hai, ba năm sớm dần rồi một năm nhảy lùi, và từ đó không còn bị bất ngờ.

Con cháu ở xa: đặt vé và xin nghỉ theo ngày âm thế nào

Với người làm ăn xa, cái khó không nằm ở chỗ nhớ ngày âm mà ở chỗ biến ngày âm thành kế hoạch dương: ngày nghỉ phép, vé xe, vé máy bay, lịch đưa đón con. Vì ngày dương trượt mỗi năm, kế hoạch năm ngoái gần như không dùng lại được. Cách làm gọn là tra ngày dương ngay khi có lịch năm mới, rồi xem ngày đó rơi vào thứ mấy.

Nếu ngày giỗ rơi giữa tuần, nhiều nhà chọn cách người ở quê làm đúng ngày, con cháu ở xa về vào cuối tuần gần nhất để thắp hương và quây quần. Có nhà lại thống nhất làm cỗ vào ngày cuối tuần trước ngày giỗ. Đây là chuyện nếp nhà, không có cách nào đúng cho mọi nhà, nhưng quyết sớm thì ai cũng sắp xếp được.

Một lưu ý thực tế: các dịp trùng mùa cao điểm như giỗ tháng Chạp, rằm tháng Giêng thường kéo theo vé đắt và khó mua. Biết ngày dương sớm vài tháng giúp bạn chủ động hơn hẳn so với chờ người nhà gọi điện báo trước một tuần.

Những việc không cần làm

Bạn không cần học cách tự đổi ngày âm sang dương bằng tay. Việc đó đòi hỏi tính toán thiên văn chi tiết, và chính các nhà làm lịch cũng dựa vào số liệu được tính sẵn. Với một gia đình, tra hai nguồn đáng tin là đủ chính xác và nhanh hơn nhiều.

Bạn cũng không cần nhớ ngày dương của các năm trước. Thông tin đó gần như không dùng lại được, vì ngày năm sau không suy ra trực tiếp từ năm trước. Giữ một sổ ngày âm làm gốc, mỗi năm chép thêm một cột ngày dương mới là gọn nhất.

Cũng không cần lo chuyện "ngày dương năm nay lệch nhiều thì có sao không". Lệch là bản chất của lịch, không phản ánh điều gì về gia đình bạn. Điều duy nhất cần lo là cả nhà cùng đọc một ngày, và ngày đó đã được kiểm từ hai nguồn trước khi báo đi.

Câu hỏi thường gặp

Ngày âm lịch có lặp lại đúng ngày dương sau một số năm không?

Có một chu kỳ gần đúng khoảng 19 năm, sau đó ngày âm thường rơi lại sát ngày dương cũ, có khi lệch một hai ngày. Nhưng đây là chuyện để biết cho vui, tính ngày giỗ thì vẫn phải tra lịch của đúng năm đó.

Vì sao năm nay giỗ ông lại muộn hơn năm ngoái gần ba tuần?

Gần như chắc là giữa hai lần giỗ có một tháng nhuận. Năm có tháng nhuận dài khoảng 384 ngày, nên ngày âm phía sau tháng nhuận đến muộn hơn năm trước chừng 18 đến 19 ngày dương.

Ngày rằm có phải lúc nào cũng là đêm trăng tròn nhất không?

Không hẳn. Trăng tròn nhất theo thiên văn có thể rơi vào đêm 14, 15 hoặc 16 âm lịch. Ngày rằm trên lịch vẫn là ngày 15, các nhà làm rằm theo ngày ghi trên lịch là đủ.

Có cách nào đoán nhanh ngày dương của một ngày âm mà không cần tra?

Chỉ đoán được khoảng mùa, chẳng hạn Tết luôn rơi từ cuối tháng 1 tới khoảng ngày 20 tháng 2 dương. Muốn ngày chính xác để đặt vé hay báo họ hàng thì phải tra lịch và đối chiếu hai nguồn.

Vì sao âm lịch không bỏ tháng nhuận cho đơn giản?

Không có tháng nhuận, năm âm sẽ trôi dần khỏi các mùa và Tết có thể rơi vào giữa hè sau vài chục năm. Tháng nhuận giữ cho tháng Giêng luôn là đầu xuân, đúng với nếp sinh hoạt và lễ tết lâu đời.

Nên ghi ngày nào vào sổ ngày giỗ của gia đình?

Ghi ngày âm làm gốc vì đó là ngày không đổi qua các năm. Bên cạnh có thể thêm ngày dương lúc người thân mất để làm mốc, còn ngày dương của từng năm thì tra lại và ghi thành cột riêng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138