Giỗ đầu rơi vào đúng ngày và tháng âm lịch mà người thân mất, sau tròn một năm âm lịch. Bạn không lấy ngày dương lịch trên giấy báo tử cộng thêm một năm, mà phải đổi ngày mất sang âm lịch trước, rồi tìm ngày âm đó trong năm kế tiếp.
Vì năm âm lịch ngắn hơn năm dương lịch khoảng 11 ngày, còn năm có tháng nhuận lại dài hơn khoảng 18 đến 20 ngày, nên giỗ đầu tính đúng gần như không bao giờ trùng ngày dương lịch của ngày mất. Phần dưới đi từng bước với một gia đình giả định, chỉ ra vì sao hai cách tính lệch nhau, và những chỗ nhà nào cũng dễ vấp trong năm đầu.
Quy tắc gốc: ngày âm của ngày mất, sau tròn một năm âm
Theo tập quán phổ biến của người Việt, mọi ngày giỗ đều neo vào ngày âm lịch người mất. Giỗ đầu, có nơi gọi là tiểu tường, là lần đầu tiên ngày âm đó trở lại. Nếu ông mất ngày 12 tháng 3 âm lịch thì giỗ đầu là ngày 12 tháng 3 âm lịch của năm sau, không phụ thuộc năm đó tháng 3 rơi vào tháng 4 hay tháng 5 dương lịch.
Nhiều người trẻ lớn lên với lịch dương ở trường, ở công ty, nên phản xạ đầu tiên là nhìn giấy báo tử rồi khoanh đúng ngày đó trên lịch năm sau. Cách này sai gần như chắc chắn, vì hai loại lịch chạy theo hai nhịp khác nhau: lịch dương theo vòng Trái Đất quanh Mặt Trời, lịch âm của ta theo tuần trăng và cứ vài năm lại chèn thêm một tháng nhuận để không trôi quá xa mùa.
Cũng cần tách giỗ đầu khỏi các mốc trước đó như cúng bảy ngày, bốn mươi chín ngày, một trăm ngày. Những mốc này đếm theo số ngày trôi qua, còn giỗ đầu thì đếm theo ngày trong lịch âm. Hai kiểu đếm khác nhau, nên đừng lấy ngày cúng một trăm ngày rồi cộng thêm để ra giỗ đầu. Mỗi nhà, mỗi vùng có thể có chi tiết khác, nhưng nguyên tắc neo vào ngày âm người mất là điểm chung của hầu hết gia đình.
Các bước tính giỗ đầu từ giấy báo tử
Giả định nhà ông Bình ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình. Ông mất lúc chiều, giấy báo tử của trạm y tế ghi ngày dương lịch. Ba người con đều sống ở TP Hồ Chí Minh và cần chốt ngày giỗ đầu để xin nghỉ phép. Thứ tự làm như sau:
- Lấy ngày giờ mất trên giấy tờ chính thức như giấy báo tử hoặc trích lục khai tử. Ghi cả giờ, vì nếu mất gần nửa đêm thì cả nhà phải thống nhất cách tính ngày trước khi đi tiếp.
- Đổi ngày dương đó sang ngày âm bằng lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại. Tra ở hai nguồn, nếu hai nguồn ra cùng một ngày âm thì chép lại; nếu lệch, hỏi người trong nhà đã dự lễ tang và xem lại tờ cáo phó.
- Viết ngày âm vào một chỗ cả nhà cùng thấy, kèm ghi chú tháng đó có phải tháng nhuận không. Đây là con số dùng mãi về sau, không phải ngày dương.
- Tìm ngày âm đó trong năm kế tiếp trên lịch vạn niên, rồi đọc ra ngày dương tương ứng. Đó là ngày giỗ đầu.
- Đối chiếu lần cuối với một người lớn trong họ hoặc người lo lễ tang hôm trước, để chắc mọi người cùng hiểu một ngày.
- Đánh dấu cả ngày hôm trước nếu nhà có nếp cúng tiên thường, vì việc chợ búa, nấu nướng thường bắt đầu từ hôm đó.
Ở nhà ông Bình, người con cả làm bước hai bằng điện thoại, người con thứ tra lại ở cuốn lịch treo của bà cụ hàng xóm. Hai kết quả khớp, cả nhà ghi ngày âm vào nhóm chat gia đình và chỉ khi đó mới tính chuyện vé máy bay. Thứ tự này tránh được tình huống thường gặp: mua vé theo ngày dương của năm trước rồi mới biết giỗ rơi sớm hơn gần hai tuần.
Năm có tháng nhuận làm giỗ đầu lệch bao xa so với ngày dương
Khoảng cách giữa ngày mất và giỗ đầu tính theo lịch dương phụ thuộc vào năm âm lịch ở giữa có tháng nhuận hay không. Bảng dưới cho thấy độ lệch ước chừng, đủ để bạn đoán trước mà không phải nhẩm từng ngày:
| Tình huống | Độ dài năm âm ở giữa | Giỗ đầu so với ngày dương của ngày mất | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Không có tháng nhuận chen giữa | Khoảng 354 đến 355 ngày | Sớm hơn khoảng 10 đến 11 ngày | Trường hợp phổ biến nhất |
| Có một tháng nhuận chen giữa | Khoảng 383 đến 385 ngày | Muộn hơn khoảng 18 đến 20 ngày | Nhiều người bất ngờ vì giỗ đầu sang hẳn tháng dương sau |
| Người mất trong chính tháng nhuận | Tuỳ cách tính của từng nhà | Thường rơi vào tháng thường cùng tên năm sau | Xem kỹ ở bài riêng về tháng nhuận |
| Mất ngày 30 âm, năm sau tháng đó chỉ có 29 ngày | Không đổi | Nhiều nhà làm vào ngày cuối của tháng | Hỏi người lớn trong họ để thống nhất |
Con số trong bảng chỉ để ước lượng, ngày chính xác vẫn phải tra lịch. Điều bảng giúp được là cảnh báo sớm: nếu năm tới có tháng nhuận, đừng đặt lịch nghỉ phép theo cảm giác “khoảng cùng thời điểm năm ngoái”, vì giỗ có thể lùi sang gần ba tuần sau.
Những chỗ hay nhầm trong năm đầu
Cộng một năm vào ngày dương. Đây là lỗi phổ biến nhất, thường do người lo giấy tờ chỉ cầm giấy báo tử. Cách tránh duy nhất là chốt ngày âm ngay sau tang lễ và dùng ngày âm làm mốc cho mọi tính toán về sau.
Ghi ngày âm mà quên ghi tháng nhuận. Nếu ông mất vào tháng 4 nhuận mà sổ chỉ ghi “ngày 8 tháng 4”, mười năm sau sẽ không ai nhớ đó là tháng nhuận. Thêm hai chữ “nhuận” hay “thường” vào sổ tốn vài giây mà tránh được tranh cãi.
Đặt lịch lặp lại hằng năm theo dương lịch. Lịch trên điện thoại mặc định lặp theo ngày dương. Bạn cài một lần rồi để đó thì năm sau nhắc sai ngày. Phải chọn kiểu lặp theo âm lịch nếu ứng dụng có, hoặc mỗi năm tự tạo lại sự kiện.
Nhầm giỗ đầu với ngày tiên thường. Nhà có nếp cúng tiên thường hay nấu nướng từ hôm trước, nên con cháu ở xa đôi khi ghi luôn hôm trước là ngày giỗ. Ghi chú rõ đâu là ngày chính, đâu là ngày chuẩn bị.
Mỗi người tự tra một nguồn khác nhau. Có lúc lịch in của nhà xuất bản này lệch với ứng dụng kia, nhất là các ứng dụng làm theo lịch nước ngoài. Thống nhất một người tra và một người kiểm lại là đủ.
Giỗ đầu thường được lo khác giỗ thường ở chỗ nào
Theo tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác, giỗ đầu vẫn còn trong thời gian để tang nên thường được làm chu đáo và đúng ngày hơn các năm sau. Những việc nhiều nhà lưu ý riêng cho giỗ đầu:
- Ít nhà dời giỗ đầu sang ngày khác; nếu bắt buộc phải điều chỉnh, nhiều nhà chọn làm sớm hơn chứ không lùi lại.
- Danh sách mời thường rộng hơn: những người đã đến viếng trong tang lễ, bà con lối xóm, bạn bè thân của người mất.
- Con cháu ở xa được báo sớm, nhiều nhà báo trước hai đến ba tháng để kịp xin nghỉ và đặt vé.
- Trang phục của con cháu thường giản dị, có nơi vẫn mặc đồ tang hoặc đeo khăn tang theo nếp nhà.
- Mâm cỗ theo món quen của vùng và theo món người mất thích, không cần cầu kỳ hơn khả năng của gia đình.
- Có nhà kết hợp đi thăm mộ trong dịp giỗ đầu, cần tính thêm thời gian đi lại vào kế hoạch.
Phần nghi lễ cụ thể và lời khấn mỗi nhà làm theo người lớn trong họ, bài này không đi vào. Việc bạn lo được chắc chắn là: đúng ngày, đủ người, và người già trong nhà không phải tự gánh hết việc.
Câu nên hỏi người lớn và cách tự kiểm trước khi báo cả nhà
Trước khi gửi thông báo cho anh chị em và họ hàng, bạn dành mười phút hỏi người lớn trong nhà và tự kiểm theo danh sách dưới. Mỗi câu hỏi đều nhắm vào một chỗ có thể khác nhau giữa các nhà:
- Nhà mình làm giỗ vào đúng ngày mất hay làm cỗ vào hôm trước, tức ngày tiên thường?
- Ông, bà hay người mất có được tính ngày theo giờ mất không, nếu mất lúc gần nửa đêm?
- Giỗ đầu có đi thăm mộ không, đi trước hay sau bữa cỗ?
- Người nào đứng ra chủ trì, nhà ai làm cỗ, ai phụ trách mời họ hàng?
- Tự kiểm: ngày âm đã tra ở hai nguồn và trùng nhau chưa?
- Tự kiểm: đã ghi tháng thường hay tháng nhuận bên cạnh ngày âm chưa?
- Tự kiểm: lịch nhắc trên điện thoại đã đặt lặp theo âm lịch, hoặc ghi chú phải tạo lại mỗi năm chưa?
Khi cả bảy dòng đều có câu trả lời, bạn gửi cho cả nhà một tin nhắn duy nhất gồm ngày âm, ngày dương năm nay, người chủ trì và nơi làm. Một tin rõ ràng tránh được cảnh mỗi người nghe một kiểu qua điện thoại.
Lên lịch cho con cháu ở xa ngay từ khi biết ngày
Với gia đình có người ở thành phố lớn hay ở nước ngoài, giá trị lớn nhất của việc tính đúng ngày giỗ đầu là có thời gian chuẩn bị. Ngay khi đã chốt ngày âm và tra được ngày dương của năm sau, bạn có thể gửi cho anh chị em một mốc rõ ràng, thường sớm hơn mười tháng. Người đi làm công ty có thể đăng ký nghỉ phép từ đầu năm, người có con nhỏ kịp xếp lịch học, người ở nước ngoài kịp tính chuyến bay.
Ở nhà ông Bình, sau khi có ngày giỗ đầu, người con cả lập một ghi chú chung gồm ba dòng: ngày giỗ đầu theo âm và dương, ngày cả nhà nên có mặt ở quê, người ở lại quê lo trước phần đi chợ. Ba dòng đó được ghim lên đầu nhóm chat gia đình. Khi gần đến ngày, không ai phải hỏi lại “giỗ ông hôm nào nhỉ”, và bà cụ cũng không phải gọi điện nhắc từng người.
Nếu có người chắc chắn không về được, nên báo sớm để cả nhà sắp xếp người thay phần việc, thay vì đến sát ngày mới biết thiếu tay.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ đầu tính theo ngày âm hay ngày dương?
Theo tập quán phổ biến của người Việt, giỗ đầu tính theo ngày âm lịch người mất. Bạn đổi ngày mất trên giấy báo tử sang ngày âm, rồi tìm đúng ngày âm đó vào năm sau để ra ngày giỗ đầu.
Vì sao giỗ đầu năm nay lại rơi sớm hơn ngày mất gần hai tuần?
Một năm âm lịch không có tháng nhuận chỉ dài khoảng 354 đến 355 ngày, ngắn hơn năm dương khoảng 10 đến 11 ngày. Vì vậy ngày giỗ đầu thường sớm hơn ngày dương của ngày mất, trừ khi năm đó có tháng nhuận.
Giỗ đầu có được dời sang cuối tuần cho con cháu về đủ không?
Nhiều nhà giữ giỗ đầu đúng ngày vì vẫn trong thời gian để tang. Nếu buộc phải điều chỉnh, tập quán phổ biến là làm sớm hơn chứ không lùi lại; tốt nhất hỏi người lớn trong họ trước khi quyết.
Giỗ đầu và tiểu tường có phải là một không?
Theo cách gọi trong nhiều sách lễ cũ và tập quán phổ biến, tiểu tường chính là giỗ đầu, tức lần đầu ngày mất trở lại sau tròn một năm âm lịch. Có nơi gọi khác, nhưng mốc thời gian là như nhau.
Đã cài nhắc giỗ đầu trên điện thoại rồi, năm sau có cần cài lại không?
Nếu bạn cài sự kiện lặp theo dương lịch thì năm sau sẽ nhắc sai ngày. Hãy chọn lặp theo âm lịch nếu ứng dụng lịch có tuỳ chọn này, còn không thì mỗi năm tra lịch và tạo lại sự kiện mới.