Ngày tiên thường là ngày liền trước ngày mất tính theo âm lịch, còn ngày chính giỗ, có nơi gọi là chính kỵ, là đúng ngày âm người mất. Nếu ông mất ngày 12 tháng 3 âm thì tiên thường là ngày 11 tháng 3 âm, chính giỗ là ngày 12.
Cái khó không nằm ở phép tính, mà ở chỗ mỗi nhà dồn việc vào hai ngày này khác nhau: có nhà làm cỗ mời khách vào chính giỗ, có nhà làm cỗ ngay từ hôm tiên thường. Con cháu ở xa không biết nếp nhà mình là kiểu nào thì dễ về muộn một ngày, hoặc ghi sai ngày giỗ vào sổ. Bài này giúp bạn tách rõ hai ngày và chốt với gia đình.
Tiên thường là gì, vì sao có ngày này
Theo cách hiểu phổ biến, “tiên thường” nghĩa là dâng lễ trước, báo với gia tiên rằng ngày mai là ngày giỗ, mời người đã khuất về với con cháu. Vì vậy ngày này luôn đứng ngay trước ngày chính giỗ, cách đúng một ngày âm lịch, không phải hai ba ngày.
Ở nhiều nhà, phần việc của hôm tiên thường khá nhẹ: dọn dẹp, lau bàn thờ, bày hoa quả, thắp hương buổi chiều hoặc tối, rồi chuẩn bị đồ cho ngày hôm sau. Cũng có nơi, ngày tiên thường lại là ngày cả họ tụ tập ăn cỗ, còn sáng hôm chính giỗ chỉ có lễ trong nhà. Không cách nào đúng hơn cách nào, đây là nếp riêng đã truyền qua nhiều đời.
Điều đáng lưu ý là ngày ghi vào sổ, ngày dùng để tính giỗ đầu, giỗ hết, luôn là ngày chính giỗ, tức ngày mất. Ngày tiên thường chỉ là hệ quả: lấy ngày chính giỗ trừ đi một ngày âm. Nắm điều này thì dù nhà làm cỗ hôm nào, bạn vẫn không tính sai.
Hai ngày thường diễn ra những việc gì
Bảng dưới tả hai kiểu sắp xếp hay gặp. Đây là mô tả tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác, bạn đối chiếu với nhà mình:
| Việc | Kiểu A: cỗ vào chính giỗ | Kiểu B: cỗ vào tiên thường |
|---|---|---|
| Đi chợ, sơ chế | Chiều hôm tiên thường | Hai hôm trước chính giỗ hoặc sáng sớm hôm tiên thường |
| Dọn dẹp, lau bàn thờ, cắm hoa | Hôm tiên thường | Hôm trước tiên thường |
| Thắp hương báo trước | Chiều hoặc tối hôm tiên thường | Chiều hôm tiên thường, trước bữa cỗ |
| Nấu cỗ và mời khách | Sáng đến trưa ngày chính giỗ | Chiều hoặc tối hôm tiên thường |
| Ngày chính giỗ | Bữa cỗ chính | Lễ gọn trong nhà, cơm thường |
| Con cháu ở xa nên về | Muộn nhất tối hôm tiên thường | Muộn nhất trưa hôm tiên thường |
Dòng cuối là dòng con cháu ở xa cần nhất. Nếu nhà theo kiểu B mà bạn đặt vé về đúng tối hôm tiên thường như kiểu A, bạn sẽ vừa kịp nhìn mọi người dọn mâm. Hỏi một câu “nhà mình ăn cỗ hôm nào” trước khi đặt vé là đủ tránh.
Tính hai ngày cho một trường hợp cụ thể
Giả định nhà bác Hoà ở Huế, bà nội mất ngày mùng 1 tháng 6 âm lịch. Con cháu ở Đà Nẵng và TP Hồ Chí Minh. Cách tính:
- Ngày chính giỗ là mùng 1 tháng 6 âm. Đây là ngày ghi trong sổ.
- Ngày tiên thường là ngày cuối của tháng 5 âm, tức ngày trước mùng 1 tháng 6. Tháng 5 năm đó đủ thì là ngày 30, thiếu thì là ngày 29. Không cần nhẩm, chỉ cần tra lịch xem ngày liền trước mùng 1 tháng 6 âm là ngày dương nào.
- Hỏi nếp nhà: bác Hoà làm cỗ vào hôm nào. Giả sử nhà làm cỗ vào hôm tiên thường.
- Đặt giờ có mặt: người ở Đà Nẵng về sáng hôm tiên thường để phụ bếp, người ở TP Hồ Chí Minh bay ra từ tối hôm trước nữa.
- Gửi cả nhà một tin có hai dòng: ngày tiên thường, ngày chính giỗ, và dòng thứ ba ghi rõ “ăn cỗ hôm tiên thường”.
Ví dụ này cũng cho thấy một chỗ dễ nhầm: khi chính giỗ rơi vào mùng 1, ngày tiên thường nằm ở tháng âm trước, và có năm là ngày 29, có năm là ngày 30. Người nhớ máy móc “tiên thường là ngày 30 tháng 5” sẽ sai vào những năm tháng 5 thiếu.
Những chỗ hay lệch một ngày
Ghi ngày tiên thường vào sổ thay cho ngày mất. Nhà làm cỗ vào hôm tiên thường lâu năm, con cháu quen gọi hôm đó là “ngày giỗ ông”, rồi ghi vào sổ. Đời sau tính giỗ cho người khác theo cùng sổ sẽ lệch một ngày. Sổ luôn ghi ngày mất.
Đặt lịch nhắc vào ngày chính giỗ trong khi nhà ăn cỗ hôm trước. Điện thoại nhắc đúng ngày chính giỗ thì đã muộn. Với nhà kiểu B, nhắc nên đặt theo ngày tiên thường và nhắc trước vài ngày nữa.
Coi tiên thường là “trước hai ba ngày cũng được”. Có nhà dời bữa cỗ sang cuối tuần trước ngày giỗ, đó là chuyện dời ngày tụ họp, không còn là tiên thường. Gọi đúng tên giúp cả nhà hiểu đang nói về ngày nào.
Tính tiên thường theo ngày dương. Lấy ngày dương của chính giỗ trừ một thì vẫn ra đúng hôm trước, nên lỗi này ít gây hại. Nhưng nếu ai đó lấy ngày dương của năm ngoái rồi trừ một thì sai hẳn.
Khi chỉ lo được một trong hai ngày
Nhà phố, con cháu đi làm, người già yếu thì không phải năm nào cũng làm trọn hai ngày. Một số cách nhiều nhà đang dùng, bạn bàn với người lớn để chọn:
- Giữ ngày chính giỗ, bỏ phần cỗ của hôm tiên thường, chỉ thắp hương báo trước vào buổi tối.
- Làm cỗ một lần vào hôm tiên thường, sáng chính giỗ chỉ dâng hoa quả và thắp hương.
- Gộp cả hai vào một buổi tối, nếu nhà không quá chặt về nếp.
- Người ở quê thắp hương hôm tiên thường, con cháu ở thành phố làm mâm cơm nhỏ đúng ngày chính giỗ tại nhà mình.
- Với giỗ thường đã dời sang cuối tuần, đúng ngày chính giỗ vẫn nên có một nén hương, ai ở gần thì người đó làm.
Không cần cố làm đủ hai ngày bằng mọi giá. Người lớn trong nhà thường chỉ cần biết con cháu nhớ và có mặt khi có thể. Quan trọng hơn là cả nhà cùng biết phương án năm nay, không để mỗi người hiểu một kiểu.
Một điều không cần làm: mua sắm gấp đôi để có hai mâm cho hai ngày. Nếu nhà chọn làm cỗ một lần, hôm còn lại chỉ cần hoa, quả và nén hương; phần đồ ăn dư từ bữa cỗ cũng không nên để lại quá lâu chỉ vì muốn “đủ lễ” cho ngày kia. Người lớn trong nhà thường hiểu và đồng ý khi con cháu nói rõ lý do.
Câu nên hỏi người lớn và cách tự kiểm
Ba câu hỏi đủ để bạn nắm nếp nhà về tiên thường, và ba dòng tự kiểm trước khi báo cả nhà:
- Nhà mình ăn cỗ vào hôm tiên thường hay ngày chính giỗ?
- Hôm tiên thường bắt đầu thắp hương vào giờ nào, ai làm?
- Nếu giỗ rơi vào ngày thường, nhà có dời bữa cỗ không, dời về trước hay sau?
- Tự kiểm: ngày ghi trong sổ có đúng là ngày mất, không phải ngày tiên thường?
- Tự kiểm: ngày tiên thường đã tra trên lịch năm nay, nhất là khi chính giỗ rơi vào mùng 1?
- Tự kiểm: lịch nhắc đã đặt theo ngày cả nhà phải có mặt, không chỉ theo ngày chính giỗ?
Nếu ông bà đã lớn tuổi, ghi lại câu trả lời ngay, kèm tên người nói. Nếp nhà về tiên thường thường chỉ truyền miệng, và là thứ dễ mất nhất khi thế hệ lo giỗ thay đổi.
Chia việc hai ngày khi anh chị em ở nhiều nơi
Phần lớn sự lộn xộn quanh tiên thường đến từ chuyện ai làm việc gì, lúc nào. Giả định nhà có bốn anh chị em: một người ở cạnh bố mẹ, một ở tỉnh bên, hai ở thành phố xa. Bảng phân việc mẫu dưới đây dùng được cho cả hai kiểu làm cỗ, bạn chỉ cần dời cột thời gian cho khớp nếp nhà:
| Người | Trước tiên thường | Hôm tiên thường | Ngày chính giỗ |
|---|---|---|---|
| Người ở cạnh bố mẹ | Đặt đồ, gọi họ hàng gần | Đi chợ, dọn dẹp, thắp hương tối | Đứng bếp chính |
| Người ở tỉnh bên | Nhắc trong nhóm chat, chốt số người | Về từ trưa, sơ chế | Lo khách, dọn mâm |
| Người ở xa thứ nhất | Đặt vé, gửi tiền góp nếu nhà có lệ | Về tối, trông bố mẹ | Đón họ hàng |
| Người ở xa thứ hai | Lo phần đồ mua sẵn mang về | Về tối hoặc sáng sớm hôm sau | Dọn dẹp sau giỗ, ghi lại cho năm sau |
Bảng không phải để ép ai, mà để mọi người nhìn thấy phần việc của mình trước ít nhất một tuần. Người ở xa không về được thì nhận phần việc làm từ xa, như gọi điện mời họ hàng hay ghi chép lại danh sách cho năm sau.
Tiên thường trong giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường
Cùng một ngày tiên thường nhưng mức độ chuẩn bị thay đổi theo loại giỗ. Theo tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác, hôm tiên thường của giỗ đầu và giỗ hết thường đông người hơn, vì khách ở xa về sớm, họ hàng đến giúp nấu nướng, và việc chuẩn bị cho ngày chính giỗ nhiều hơn hẳn. Có nhà còn đi thăm mộ vào buổi chiều hôm tiên thường để sáng hôm sau dồn sức cho bữa cỗ.
Sang giỗ thường, hôm tiên thường nhẹ đi. Nhiều nhà chỉ còn thắp hương buổi tối với một đĩa hoa quả, một lọ hoa, và người ở gần làm. Một số nhà đã dời bữa cỗ của giỗ thường sang cuối tuần thì hôm tiên thường gần như chỉ còn ý nghĩa báo trước.
Hiểu sự khác biệt này giúp bạn tính giờ về cho hợp lý. Năm giỗ đầu nên về sớm, năm giỗ thường có thể về sát ngày hơn. Khi nhắn hỏi trong nhóm gia đình, hỏi luôn “năm nay hôm tiên thường có cần người phụ không” để người ở nhà nói thẳng nhu cầu, thay vì ngại nhờ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tiên thường trước ngày giỗ mấy ngày?
Theo cách hiểu phổ biến, tiên thường là ngày liền trước ngày chính giỗ, cách đúng một ngày âm lịch. Nếu gia đình làm cỗ sớm hơn vài ngày cho tiện, đó là dời ngày tụ họp chứ không còn gọi là tiên thường.
Ngày giỗ ghi trong sổ là ngày tiên thường hay ngày chính giỗ?
Sổ ngày giỗ nên ghi ngày chính giỗ, tức đúng ngày âm người mất. Ngày tiên thường suy ra bằng cách lùi một ngày, nên không cần ghi riêng nhưng có thể chú thích nhà làm cỗ hôm nào.
Chính giỗ rơi vào mùng 1 thì tiên thường là ngày nào?
Khi chính giỗ là mùng 1, tiên thường là ngày cuối của tháng âm trước. Tháng đó đủ thì là ngày 30, thiếu thì là ngày 29, nên bạn cần tra lịch năm đó thay vì nhớ cố định một con số.
Nhà làm cỗ hôm tiên thường thì con cháu ở xa nên về lúc nào?
Nếu cỗ làm vào hôm tiên thường, con cháu nên có mặt muộn nhất trưa hôm đó, tốt hơn là tối hôm trước để phụ chuẩn bị. Hỏi nếp nhà trước khi đặt vé để khỏi về muộn một ngày.
Có bắt buộc làm cả ngày tiên thường lẫn chính giỗ không?
Không có quy định bắt buộc, mỗi nhà một nếp. Nhiều gia đình bận rộn chỉ thắp hương hôm tiên thường và làm cỗ ngày chính giỗ, hoặc ngược lại. Bàn với người lớn để cả nhà cùng một phương án.