Lịch âm Việt Nam và lịch âm Trung Quốc dùng cùng một cách tính, nhưng Việt Nam tính theo giờ Hà Nội, Trung Quốc tính theo giờ Bắc Kinh, chênh nhau một tiếng. Khi trăng non rơi vào khoảng 23 giờ đến nửa đêm giờ Việt Nam, hai lịch chọn mùng một khác ngày nhau, kéo theo rằm, ngày giỗ, có năm cả Tết, lệch một ngày.
Gia đình ở Việt Nam thường theo lịch phát hành cho Việt Nam. Rắc rối nảy sinh khi bạn tra ngày trên một ứng dụng hoặc trang lịch làm theo chuẩn nước ngoài mà không biết, hoặc trong nhà có người quen theo lịch của cộng đồng người Hoa. Hiểu nguyên nhân giúp bạn không hoang mang khi hai nguồn vênh nhau đúng một ngày.
Cùng một cách tính, chỉ khác một múi giờ
Cả hai lịch đều lấy ngày có trăng non làm mùng một, dùng tiết khí để quyết định tháng nhuận. Khác nhau ở chỗ "ngày có trăng non" phải tính theo giờ của một nơi cụ thể. Trăng non là một thời điểm, chẳng hạn 23 giờ 30 phút giờ Hà Nội, thì lúc đó ở Bắc Kinh đã là 0 giờ 30 phút của ngày hôm sau.
Từ cuối thập niên 1960, lịch âm của Việt Nam được tính theo múi giờ của Việt Nam, tức giờ quốc tế cộng 7. Lịch Trung Quốc tính theo giờ quốc tế cộng 8. Phần lớn thời gian, trăng non rơi vào giờ mà hai nơi vẫn cùng một ngày, nên hai lịch trùng khớp hoàn toàn.
Chỉ khi trăng non rơi vào đúng khoảng một tiếng cuối ngày theo giờ Việt Nam, hai lịch mới tách nhau: Việt Nam tính mùng một vào hôm trước, Trung Quốc tính vào hôm sau. Những tháng như vậy không nhiều, nhưng đủ để vài năm một lần, bạn thấy ngày rằm hoặc mùng một trên hai nguồn lệch nhau một ngày.
Vì nguyên nhân nằm ở múi giờ, lịch âm của Hàn Quốc hay Nhật Bản, nếu có, cũng có thể lệch với lịch Việt Nam theo cách tương tự. Điều bạn cần nhớ chỉ là: hai nguồn lịch âm vênh nhau đúng một ngày thì trước hết hãy hỏi nguồn đó tính theo giờ nơi nào, rồi mới kết luận bên nào đúng với nhà mình.
Những lần lệch hay được nhắc tới
Dưới đây là các trường hợp thường được dẫn khi nói về chênh lệch giữa hai lịch. Chúng cho thấy chênh lệch có thể nhỏ như một ngày, cũng có thể lớn hơn nhiều khi rơi vào chỗ quyết định tháng.
| Năm | Chuyện gì xảy ra | Ý nghĩa với gia đình |
|---|---|---|
| Tết Mậu Thân 1968 | Miền Bắc theo lịch mới tính theo giờ Việt Nam ăn Tết sớm hơn miền Nam một ngày | Ngay trong một nước, dùng hai lịch khác nhau là hai ngày Tết khác nhau |
| Tết Ất Sửu 1985 | Tết Việt Nam vào khoảng cuối tháng 1 dương, còn Tết theo lịch Trung Quốc vào khoảng giữa tháng 2, lệch gần một tháng | Lệch ở chỗ trăng non quyết định tháng thì mọi ngày âm trong năm lệch theo |
| Tết Đinh Hợi 2007 | Tết Việt Nam sớm hơn Tết theo lịch Trung Quốc một ngày | Ứng dụng lịch theo chuẩn nước ngoài năm đó báo sai ngày Tết cho người Việt |
| Nhiều tháng lẻ khác | Mùng một và rằm lệch một ngày | Ngày giỗ, ngày rằm tra trên hai nguồn có thể vênh |
Các mốc trong bảng là để bạn hiểu hiện tượng; ngày cụ thể của những năm ấy nếu cần dùng thì nên tra lại. Còn những năm sắp tới có lệch hay không, cách chắc nhất là đối chiếu lịch phát hành ở Việt Nam với nguồn bạn đang dùng.
Lệch một ngày ảnh hưởng gì đến việc nhà
Ngày giỗ. Nếu bạn tra ngày dương của giỗ trên một nguồn làm theo lịch Trung Quốc đúng vào tháng có lệch, bạn sẽ báo cả nhà sai một ngày. Với người ở xa đã đặt vé, một ngày là đủ lỡ việc.
Rằm và mùng một. Người giữ nếp thắp hương, ăn chay ngày rằm, mùng một sẽ làm lệch một ngày so với hàng xóm, chùa gần nhà hay chợ phiên địa phương. Không ai trách, nhưng dễ gây thắc mắc trong nhà.
Tết và các dịp lớn. Những năm Tết lệch, các nhóm gia đình có người ở nước ngoài thường hỏi nhau "rốt cuộc Tết ngày nào". Người ở Việt Nam theo lịch Việt Nam; người ở nước ngoài thì tùy cộng đồng nơi họ sống.
Tháng nhuận. Có năm hai lịch đặt tháng nhuận khác nhau, kéo theo cả một khoảng nhiều tuần các ngày âm lệch nhau. Đây là trường hợp hiếm nhưng gây nhầm nhiều nhất nếu không biết.
Làm sao biết lịch mình đang xem là lịch Việt Nam
Lịch giấy in ở Việt Nam gần như luôn tính theo giờ Việt Nam. Rắc rối chủ yếu nằm ở ứng dụng và trang tra cứu. Một vài cách nhận biết:
- Xem phần cài đặt của ứng dụng lịch: nhiều ứng dụng có mục chọn kiểu âm lịch theo vùng, như lịch Việt Nam, lịch Trung Quốc, lịch Hàn Quốc.
- Thử một năm đã biết lệch: tra Tết năm 2007, nếu ra ngày sớm hơn nguồn kia một ngày thì nhiều khả năng đó là lịch Việt Nam.
- Đối chiếu với tờ lịch bloc phát hành trong nước vào một ngày rằm bất kỳ của năm nay.
- Để ý tên gọi: nguồn ghi tháng nhuận, tên năm theo cách người Việt gọi, như năm Mão là năm con mèo, thường là nguồn làm cho người Việt.
- Hỏi người hay dùng nguồn đó trong họ hàng xem đã từng gặp lệch chưa.
Sau khi chọn được nguồn đáng tin, ghi lại tên nguồn vào sổ ngày giỗ của gia đình. Năm sau người khác tra, họ dùng đúng nguồn đó, cả nhà không bao giờ vênh vì khác lịch.
Ví dụ: một gia đình hai nếp lịch ở TP Hồ Chí Minh
Giả định chị Mai ở TP Hồ Chí Minh lấy chồng là người Hoa ở khu Chợ Lớn. Nhà chồng chị quen tra ngày theo quyển lịch của cộng đồng, còn nhà ngoại theo lịch bloc mua ngoài sạp. Phần lớn các tháng hai quyển lịch giống hệt nhau, chị không để ý. Cho tới một năm, rằm tháng Giêng bên nội và bên ngoại lệch nhau một ngày.
Ban đầu cả hai bên đều nghĩ bên kia nhầm. Khi chị Mai tìm hiểu, chị mới biết mỗi quyển lịch tính theo một múi giờ. Không bên nào sai, chỉ là hai cách chọn mốc. Năm đó chị đi lễ rằm cùng nhà chồng một ngày, hôm sau về nhà ngoại thắp hương, cả hai bên đều vui.
Từ đó chị ghi vào sổ gia đình một dòng: "Bên nội theo lịch cộng đồng, bên ngoại theo lịch Việt Nam, đầu năm đối chiếu những tháng có thể lệch". Cách làm này tôn trọng nếp của cả hai nhà mà không ai phải nhường ai, và các con lớn lên cũng hiểu vì sao có năm nhà mình làm rằm hai hôm.
Chỗ hay sai khi hai lịch vênh nhau
Kết luận ngay là tờ lịch in sai. Lịch in hiếm khi sai ở chỗ ngày âm. Khi thấy vênh đúng một ngày, nghĩ tới chuyện khác múi giờ trước, rồi mới nghĩ tới lỗi in.
Dùng trang tra cứu nước ngoài vì thấy giao diện đẹp, dữ liệu nhiều. Nhiều trang chỉ có lịch theo chuẩn Trung Quốc. Phần lớn thời gian vẫn đúng, nên người dùng không phát hiện cho tới đúng tháng bị lệch.
Chuyển tiếp ảnh chụp lịch của người quen ở nước khác. Ảnh chụp lịch treo tường của người thân ở Đài Loan, Hàn Quốc hay Trung Quốc có thể khác lịch Việt Nam vào những tháng lệch. Trước khi gửi vào nhóm họ hàng, đối chiếu với lịch trong nước.
Đổi nguồn tra mỗi năm một kiểu. Năm nay xem lịch bloc, năm sau xem ứng dụng, năm sau nữa hỏi trên mạng. Mỗi nguồn một chuẩn thì sớm muộn sẽ gặp năm vênh. Chọn một nguồn chính, một nguồn đối chiếu, giữ nguyên qua các năm.
Người thân ở nước ngoài tra ngày âm thế nào cho khớp với quê nhà
Con cháu đi học, đi làm ở nước ngoài thường dùng ứng dụng lịch có sẵn trên điện thoại mua ở nơi đó. Nhiều máy chỉ cho chọn âm lịch theo chuẩn Trung Quốc, có máy không có âm lịch Việt Nam. Khi tra ngày giỗ hay ngày rằm để gọi điện về nhà, các em có thể lệch một ngày mà không hay.
Cách gọn nhất là người giữ sổ ở Việt Nam gửi bảng ngày âm và ngày dương của cả năm vào nhóm gia đình ngay từ đầu năm, đã đối chiếu từ lịch trong nước. Người ở xa chỉ việc dùng bảng đó, không cần tự tra. Nếu muốn tự tra, các em nên tìm ứng dụng có mục lịch âm Việt Nam, rồi thử với một ngày đã biết để kiểm.
Chuyện chênh giờ giữa nơi ở và quê nhà khi gọi điện chúc mừng hay thắp hương từ xa là chuyện khác, liên quan tới giờ giấc chứ không phải lịch. Ở đây chỉ cần nhớ một điều: ngày âm của gia đình là ngày âm theo lịch Việt Nam, còn người ở xa quy ra ngày giờ nơi mình sống sau.
Nên theo lịch nào
Không có câu trả lời chung cho mọi nhà. Phần lớn gia đình ở Việt Nam theo lịch phát hành cho Việt Nam, vì đó là lịch của hàng xóm, của chợ, của chùa gần nhà, và của các ngày nghỉ Tết chính thức. Theo lịch này, mọi việc trong cộng đồng địa phương đều khớp nhau.
Một số cộng đồng giữ nếp theo lịch riêng từ lâu đời, đó là lựa chọn của họ và đáng được tôn trọng. Người ở nước ngoài thường theo lịch của cộng đồng người Việt nơi mình sống, hoặc theo lịch Việt Nam để khớp với gia đình ở quê.
Điều duy nhất cần tránh là dùng lẫn lộn mà không biết. Một nhà, một nguồn chính, ghi rõ ra giấy. Năm nào hai nguồn vênh, người giữ sổ báo cho cả nhà biết ngày nhà mình làm, kèm lý do ngắn gọn, thế là đủ để không ai phải bối rối khi thấy hàng xóm hay người quen làm khác một ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ứng dụng lịch trên điện thoại báo ngày rằm khác tờ lịch treo tường?
Nhiều khả năng ứng dụng đang dùng âm lịch theo chuẩn nước khác, tính theo múi giờ khác Việt Nam. Vào phần cài đặt kiểu lịch âm, chọn lịch Việt Nam nếu có, rồi đối chiếu lại với tờ lịch.
Lịch âm Việt Nam và Trung Quốc lệch nhau thường xuyên không?
Không thường xuyên. Phần lớn các tháng hai lịch trùng nhau, chỉ lệch khi trăng non rơi vào khoảng một tiếng cuối ngày theo giờ Việt Nam. Vài năm mới có một lần lệch đáng chú ý.
Năm Tết Việt Nam khác Tết Trung Quốc thì gia đình ở nước ngoài theo ngày nào?
Thường theo lịch của cộng đồng người Việt nơi mình sống, hoặc theo lịch Việt Nam để khớp với ông bà ở quê. Quan trọng là cả nhà thống nhất trước và báo cho nhau sớm.
Lịch giấy in ở Việt Nam có thể là lịch Trung Quốc không?
Lịch phát hành chính thức trong nước gần như luôn tính theo giờ Việt Nam. Một số lịch lưu hành trong cộng đồng có thể theo nếp riêng; nếu nghi ngờ, đối chiếu một ngày rằm với lịch bloc phổ thông.
Ngày giỗ tra trên hai nguồn lệch một ngày thì chọn ngày nào?
Ưu tiên nguồn tính theo lịch Việt Nam, kiểm thêm một nguồn thứ ba nếu cần. Sau đó ghi tên nguồn đã chọn vào sổ gia đình để năm sau cả nhà tra cùng một chỗ.
Tiết khí giữa hai lịch có lệch nhau không?
Có thể lệch một ngày khi thời điểm chuyển tiết rơi gần nửa đêm theo giờ Việt Nam. Với việc như tảo mộ trong tiết Thanh minh, chênh một ngày ít ảnh hưởng, nhưng vẫn nên dùng lịch Việt Nam làm chuẩn.