Mùng một là ngày đầu tiên của mỗi tháng âm lịch, còn rằm là ngày 15 âm lịch, tức giữa tháng. Mỗi năm có 12 lần mùng một và 12 lần rằm, năm có tháng nhuận thì thêm một lần mỗi loại. Hai ngày này không cố định trên lịch dương: tháng này rằm có thể rơi vào ngày 3 dương lịch, tháng sau lại rơi vào ngày 2 hoặc ngày 1 của tháng kế.
Phần lớn những lần lỡ cúng không phải do quên, mà do nhìn nhầm: nhìn số dương thay vì số âm, nhầm ngày cuối tháng thiếu, hoặc không biết năm đó có tháng nhuận. Bài dưới đây giải thích đủ để bạn đọc đúng hai ngày này trên lịch, biết chỗ nào hay sai và tự kiểm được cho cả năm mà không cần thuộc cách đổi ngày.
Mùng một và rằm nằm ở đâu trong một tháng âm
Lịch âm mà các gia đình Việt dùng thực ra là lịch âm dương: tháng tính theo Mặt Trăng, năm được điều chỉnh để không trôi quá xa so với mùa. Mỗi tháng âm bắt đầu vào ngày Mặt Trăng nằm gần như thẳng hàng giữa Trái Đất và Mặt Trời, ban đêm gần như không thấy trăng. Ngày đó được ghi là mùng một. Từ đó trăng lớn dần, khoảng giữa tháng thì tròn, rồi khuyết dần về cuối tháng.
Rằm là cách gọi quen của ngày 15 âm lịch. Ở nhiều nơi người ta nói "ngày rằm" và "ngày mười lăm" như nhau. Mùng một thì đơn giản là ngày 1 âm lịch; các ngày từ 1 đến 10 được gọi thêm chữ "mùng" (mùng hai, mùng mười), vì thế khi người lớn nói "mùng một" là đang nói ngày âm, gần như không ai dùng chữ này cho ngày dương.
Theo tập quán phổ biến, nhiều nhà thắp nhang, đặt hoa quả lên bàn thờ gia tiên vào hai ngày này để nhớ ông bà và giữ nếp nhà đều đặn mỗi tháng. Có nhà làm cả hai ngày, có nhà chỉ làm rằm, có nhà làm thêm ngày cuối tháng. Không có một chuẩn chung cho mọi gia đình, nên điều đầu tiên nên biết là nếp của chính nhà mình.
Vì sao mỗi tháng rằm rơi vào một ngày dương khác
Một tháng âm dài 29 hoặc 30 ngày, trong khi tháng dương dài 28 đến 31 ngày. Cộng cả năm, 12 tháng âm ngắn hơn năm dương khoảng 11 ngày. Vì vậy rằm của tháng sau thường sớm hơn rằm tháng trước một hai ngày nếu xét theo số dương, và sang năm sau thì cùng một rằm sẽ rơi sớm hơn chừng mười mấy ngày.
Để lịch không trôi mãi, khoảng hai đến ba năm lại có một năm thêm một tháng nhuận, cả năm âm khi đó có 13 tháng. Sau năm nhuận, các ngày âm lại lùi về muộn hơn so với năm trước. Đó là lý do có năm rằm tháng Giêng rơi vào đầu tháng 2 dương, có năm lại rơi vào cuối tháng 2 hoặc sang tháng 3.
Hệ quả thực tế cho người đi làm: không thể nhớ rằm theo kiểu "khoảng giữa tháng dương" hay "thứ bảy tuần thứ hai". Cách đúng là mỗi tháng nhìn lại lịch âm, hoặc ghi sẵn cả năm vào một chỗ cả nhà cùng xem. Ngày dương cụ thể của rằm một tháng nào đó trong năm tới, bạn nên tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại rồi đối chiếu hai nguồn, đừng tự cộng trừ.
Tháng đủ, tháng thiếu: chỗ dễ nhầm nhất
Tháng đủ có 30 ngày, tháng thiếu có 29 ngày. Rằm và mùng một tháng nào cũng có, nhưng ngày cuối tháng thì khác, và đây là chỗ nhiều nhà làm "cuối tháng" hay bị hụt.
| Việc | Tháng đủ (30 ngày) | Tháng thiếu (29 ngày) |
|---|---|---|
| Ngày rằm | Ngày 15 | Ngày 15, không đổi |
| Ngày cuối tháng | Ngày 30 | Ngày 29, lịch không có ngày 30 |
| Mùng một tháng sau | Ngay sau ngày 30 | Ngay sau ngày 29 |
| Nhà quen cúng "ngày 30" | Làm đúng ngày 30 | Nhiều nhà chuyển sang ngày 29 |
| Nhắc lặp "ngày 30 âm" trên điện thoại | Báo đúng | Có ứng dụng bỏ qua, có ứng dụng dời sang ngày khác, cần kiểm |
Tháng nào đủ, tháng nào thiếu không theo quy luật xen kẽ cố định mà theo tính toán thiên văn từng năm. Có khi hai tháng đủ liền nhau, có khi hai tháng thiếu liền nhau. Nên nếu nhà bạn có lệ cúng ngày cuối tháng, cách an toàn là đánh dấu từng tháng thiếu ngay từ đầu năm, khi đối chiếu lịch.
Trăng tròn có phải luôn đúng ngày rằm
Nhiều người ngạc nhiên khi ngắm trăng đêm 15 thấy chưa thật tròn, đến đêm 16 mới tròn hẳn. Điều này bình thường. Khoảng thời gian từ mùng một tới lúc trăng tròn nhất dao động, nên trăng tròn thật có thể rơi vào đêm 14, 15, 16, thậm chí 17 âm lịch, tuỳ tháng.
Ngày rằm trên lịch là ngày 15 theo cách đánh số, không phải ngày đo lúc trăng tròn nhất. Gia đình cúng rằm thường theo ngày 15 trên lịch, không ai chờ nhìn trăng rồi mới làm. Câu "mười sáu trăng treo" mà ông bà hay nói cũng xuất phát từ chính quan sát này: đêm 16 trăng nhiều khi đẹp hơn đêm 15.
Điều này có một ứng dụng nhỏ: nếu con cháu ở xa gọi về hỏi "nhìn trăng tròn rồi, có phải hôm nay rằm không", câu trả lời là xem lại số âm trên lịch. Đừng dùng mắt để đoán ngày. Ngược lại, nếu nhà muốn cho trẻ con ngắm trăng nhân dịp rằm, đêm 15 và 16 đều đẹp, bạn có thể chọn đêm nào trời quang.
Năm có tháng nhuận: thêm một lần rằm, thêm một lần mùng một
Tháng nhuận là tháng lặp lại. Ví dụ năm có tháng Tư nhuận thì sau tháng Tư sẽ có thêm một tháng Tư nhuận, đủ 30 hoặc thiếu 29 ngày như tháng thường, có mùng một và rằm riêng.
Mỗi nhà xử lý một kiểu. Theo tập quán phổ biến, nhiều nhà vẫn thắp nhang, đặt hoa quả cả rằm và mùng một của tháng nhuận như tháng thường. Có nhà làm gọn hơn. Mỗi nhà có thể khác; nếu chưa rõ, hỏi người lớn trong nhà xưa nay vẫn làm thế nào.
Nhắc lặp hằng tháng dễ bỏ sót tháng nhuận. Một số ứng dụng lịch khi đặt lặp "hằng tháng theo âm lịch" không tính tháng nhuận, nên năm đó bạn có thể thiếu một lần nhắc. Đầu năm âm, kiểm xem năm có nhuận không và tự thêm nhắc nếu cần.
Ngày giỗ khác với rằm. Rằm của tháng nhuận là chuyện của lịch cúng hằng tháng; ngày giỗ người mất trong tháng nhuận là câu hỏi riêng, mỗi nhà có cách tính riêng. Đừng lấy cách xử lý rằm nhuận để suy ra ngày giỗ.
Tự lập lịch rằm, mùng một cho cả năm trong mười lăm phút
Làm một lần vào dịp đầu năm âm, sau đó cả nhà chỉ cần nhìn một chỗ. Ví dụ nhà chị Hạnh ở Hà Nội làm vào tối mùng năm Tết, mất chừng mười lăm phút cho cả năm:
- Lấy một nguồn lịch có ghi ngày âm rõ ràng: lịch treo tường của năm, lịch vạn niên dạng sách, hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại có hiển thị âm lịch.
- Viết ra hai cột: rằm của từng tháng và mùng một của từng tháng, kèm ngày dương và thứ trong tuần tương ứng.
- Đánh dấu tháng nhuận nếu có, và đánh dấu những tháng thiếu nếu nhà có lệ cúng ngày cuối tháng.
- Mở nguồn lịch thứ hai, dò lại toàn bộ. Hai nguồn khớp nhau thì yên tâm; lệch ở ngày nào thì tra thêm nguồn thứ ba.
- Khoanh những ngày rơi vào thứ hai đến thứ sáu để tính trước ai làm, làm lúc nào.
- Chụp lại bảng gửi vào nhóm chat gia đình, hoặc dán cạnh tủ lạnh để người lớn tuổi không cần mở điện thoại.
Nếu lịch in từ nước ngoài, đặc biệt là lịch in theo giờ Bắc Kinh, có thể lệch một ngày ở một vài tháng so với lịch Việt Nam vì khác múi giờ. Gặp lệch như vậy, gia đình ở Việt Nam thường theo lịch Việt Nam.
Những nhầm lẫn hay gặp và cách tránh
Phần lớn lần lỡ rằm, mùng một trong các gia đình bận rộn đến từ mấy chỗ sau:
- Nhìn số to trên tờ lịch treo tường. Số to là ngày dương, số nhỏ ở góc mới là ngày âm. Người lớn tuổi mắt kém hay nhầm chỗ này nhất, nên dùng loại lịch in số âm đủ rõ.
- Hiểu "mùng một" là ngày 1 dương lịch. Trẻ con và người trẻ hay mắc, nhất là khi người lớn chỉ dặn miệng "mai mùng một nhé" qua điện thoại.
- Đặt nhắc lặp hằng tháng theo dương lịch. Tháng đầu báo đúng, các tháng sau trôi dần và sai hoàn toàn.
- Quên tháng thiếu khi nhà có lệ cúng ngày 30, đến lúc nhớ ra thì đã sang mùng một.
- Ở nước ngoài, nhìn lịch âm theo giờ địa phương. Người thân ở nước có giờ chậm hơn Việt Nam nhiều tiếng có khi thấy lịch hiển thị khác. Gia đình thường chọn theo ngày ở Việt Nam để cả nhà làm cùng ngày.
- Tin một nguồn duy nhất. Lịch in sai, ứng dụng cài đặt sai múi giờ vẫn xảy ra; hai nguồn khớp nhau mới chắc.
Không cần thuộc cách tính lịch âm để giữ nếp rằm, mùng một. Chỉ cần biết đọc đúng số âm, nhớ có tháng thiếu, tháng nhuận, và đối chiếu hai nguồn mỗi đầu năm.
Mấy câu nên hỏi người lớn trong nhà một lần cho rõ
Lịch thì tra được, còn nếp nhà chỉ người lớn biết. Một buổi tối ngồi với ông bà hoặc bố mẹ, hỏi mấy câu dưới đây rồi ghi lại, con cháu đỡ phải đoán:
- Nhà mình làm cả rằm và mùng một, hay chỉ rằm? Có làm thêm ngày cuối tháng không?
- Thường làm tối hôm trước hay sáng chính ngày? Nếu bận thì làm muộn trong ngày có được không?
- Tháng nhuận nhà mình có làm như tháng thường không?
- Rằm thường chỉ hoa quả, hay có tháng nào nấu thêm món? Rằm lớn trong năm thì làm khác thế nào?
- Có món nào ông bà coi trọng, ví dụ loại hoa, chén nước, đĩa trái cây đặt ở đâu?
Câu trả lời của mỗi nhà có thể rất khác nhau, và không có câu nào sai. Ghi lại bằng chính lời của người lớn, kèm năm ghi, để mai này con cháu đọc lại vẫn hiểu vì sao nhà mình làm như vậy. Nhiều gia đình chỉ tới lúc người lớn không còn mới nhận ra không ai nhớ rõ nếp cũ.
Câu hỏi thường gặp
Mùng một âm lịch có phải luôn là ngày không trăng không?
Gần như vậy. Mùng một được đặt vào ngày Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời nên đêm hôm đó hầu như không thấy trăng. Vài hôm sau mới thấy trăng non mảnh ở phía tây lúc chập tối.
Tháng thiếu không có ngày 30 thì nhà cúng cuối tháng làm vào hôm nào?
Nhiều nhà chuyển sang ngày 29, tức ngày cuối cùng thật của tháng đó. Có nhà bỏ qua lần cuối tháng và chỉ làm mùng một. Mỗi nhà có thể khác, bạn nên hỏi người lớn trong nhà vẫn làm thế nào.
Đêm 16 trăng tròn hơn đêm 15, vậy có nên cúng rằm vào ngày 16 không?
Thường thì không cần. Gia đình cúng rằm theo ngày 15 ghi trên lịch, không theo lúc trăng tròn nhất. Trăng tròn thật có thể rơi vào đêm 14 đến 17 tuỳ tháng, đó là chuyện thiên văn bình thường.
Năm có tháng nhuận thì có phải cúng thêm rằm không?
Tháng nhuận có rằm và mùng một riêng. Theo tập quán phổ biến, nhiều nhà vẫn thắp nhang, đặt hoa quả như tháng thường, có nhà làm gọn hơn. Hỏi người lớn trong nhà để theo đúng nếp xưa nay của nhà mình.
Lịch treo tường và ứng dụng điện thoại báo rằm khác nhau một ngày thì tin bên nào?
Mở thêm một nguồn thứ ba như lịch vạn niên dạng sách hoặc một ứng dụng lịch khác. Kiểm cả cài đặt múi giờ của điện thoại. Lịch in theo giờ Trung Quốc có thể lệch một ngày, gia đình ở Việt Nam thường theo lịch Việt Nam.
Ngày rằm của năm sau rơi vào ngày dương nào, có cách nhẩm nhanh không?
Không nên nhẩm, vì tháng đủ, tháng thiếu và tháng nhuận thay đổi theo từng năm. Cách chắc nhất là tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch trên điện thoại rồi đối chiếu hai nguồn, ghi sẵn cả năm vào một bảng cho cả nhà.