QuanTrong.comQuan Trọng
Hiểu lịch âm để không nhầm ngày

Tiết khí là gì: vì sao Thanh minh rơi đầu tháng 4 dương còn Hàn thực theo ngày âm

Tiết khí tính theo mặt trời nên gần như cố định trên lịch dương, còn ngày âm tính theo trăng nên năm nào cũng trôi. Hiểu để khỏi nhầm Thanh minh, Hàn thực, Đông chí.

A Vietnamese grandfather and his grandson walk along a narrow dirt path between green rice fields carrying a hoe and a small basket, seen from behind, soft early spring light

Tiết khí là 24 mốc chia năm theo vị trí của trái đất quanh mặt trời, mỗi mốc cách nhau khoảng 15 ngày, nên chúng rơi gần như cố định trên lịch dương: Thanh minh khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4, Đông chí khoảng ngày 21 hoặc 22 tháng 12. Ngày âm thì tính theo trăng nên trôi mỗi năm, vì vậy tiết khí và ngày âm là hai thứ khác nhau dù cùng in trên tờ lịch.

Nhầm hai thứ này là chuyện rất hay gặp: có người cài nhắc Thanh minh theo ngày âm, có người tưởng Tết Hàn thực chính là Thanh minh, có người nghĩ Đoan ngọ là một tiết khí. Hiểu rõ ranh giới, bạn sẽ biết dịp nào cài nhắc theo dương lịch, dịp nào phải theo âm lịch.

Tiết khí là gì và từ đâu ra

Người xưa làm nông cần biết lúc nào trời ấm lên, lúc nào mưa nhiều, lúc nào bắt đầu rét. Tuần trăng không trả lời được câu hỏi đó, vì thời tiết đi theo mặt trời. Vì thế lịch được bổ sung một hệ mốc riêng: chia vòng một năm thành 24 phần đều nhau theo vị trí trái đất quanh mặt trời, mỗi phần là một tiết khí, dài khoảng 15 ngày.

Tên của các tiết khí phần lớn nói thẳng về thời tiết hoặc mùa vụ: Lập xuân là bắt đầu mùa xuân, Cốc vũ là mưa cho lúa, Tiểu thử và Đại thử là nắng nóng, Sương giáng là sương xuống, Đại hàn là rét đậm. Bốn mốc giữa các mùa là Xuân phân, Hạ chí, Thu phân và Đông chí.

Vì gắn với mặt trời nên tiết khí là phần "dương" trong âm dương lịch. Chính các tiết khí được dùng để quyết định tháng nào trong năm âm được nhuận, nhờ đó giữ Tết luôn ở đầu xuân. Với gia đình ngày nay, tiết khí còn hữu ích ở một số dịp như Thanh minh và để hiểu vì sao tháng Một âm lịch luôn là tháng có Đông chí.

Hai mươi bốn tiết khí và ngày dương lịch gần đúng

Ngày dương của mỗi tiết khí chỉ xê dịch một hai ngày giữa các năm. Bảng dưới đủ để bạn ước lượng; ngày đích xác của một năm cụ thể vẫn nên tra lịch.

MùaTiết khí và ngày dương gần đúng
XuânLập xuân khoảng 4 tháng 2 · Vũ thủy khoảng 19 tháng 2 · Kinh trập khoảng 5 tháng 3 · Xuân phân khoảng 20 tháng 3 · Thanh minh khoảng 4 tháng 4 · Cốc vũ khoảng 20 tháng 4
HạLập hạ khoảng 5 tháng 5 · Tiểu mãn khoảng 21 tháng 5 · Mang chủng khoảng 5 tháng 6 · Hạ chí khoảng 21 tháng 6 · Tiểu thử khoảng 7 tháng 7 · Đại thử khoảng 22 tháng 7
ThuLập thu khoảng 7 tháng 8 · Xử thử khoảng 23 tháng 8 · Bạch lộ khoảng 7 tháng 9 · Thu phân khoảng 23 tháng 9 · Hàn lộ khoảng 8 tháng 10 · Sương giáng khoảng 23 tháng 10
ĐôngLập đông khoảng 7 tháng 11 · Tiểu tuyết khoảng 22 tháng 11 · Đại tuyết khoảng 7 tháng 12 · Đông chí khoảng 21 tháng 12 · Tiểu hàn khoảng 5 tháng 1 · Đại hàn khoảng 20 tháng 1

Để ý rằng các mốc trong bảng lặp lại gần như y nguyên năm này qua năm khác. Đó là dấu hiệu dễ nhất để phân biệt: thứ gì cố định trên lịch dương là tiết khí, thứ gì trôi trên lịch dương là ngày âm.

Vì sao tiết khí đứng yên trên lịch dương nhưng trôi trên lịch âm

Lịch dương được thiết kế để bám theo mặt trời, tiết khí cũng bám theo mặt trời, nên hai thứ khớp nhau và tiết khí gần như đứng yên trên lịch dương. Ngược lại, tháng âm bám theo trăng, năm âm ngắn hơn năm dương khoảng 11 ngày, nên nhìn từ lịch âm thì tiết khí lại trôi. Năm nay Thanh minh có thể rơi vào giữa tháng Hai âm, năm sau lại sang đầu tháng Ba âm.

Nhìn trên tờ lịch bloc, ngày có tiết khí thường được ghi tên tiết ở một góc. Bạn sẽ thấy tên tiết đó đứng cạnh một số dương gần như năm nào cũng giống nhau, nhưng đứng cạnh một số âm năm nào cũng khác.

Hệ quả cho việc nhà rất rõ: dịp nào gắn với tiết khí thì cài nhắc lặp hằng năm theo dương lịch là gần đúng, chỉ cần kiểm lại một hai ngày. Dịp nào gắn với ngày âm như giỗ, rằm, Tết thì không thể cài theo dương lịch. Biết dịp mình cần nhớ thuộc loại nào là đã tránh được phần lớn chuyện nhầm ngày.

Thanh minh và Hàn thực: hai dịp hay bị nhập làm một

Hai dịp này đến gần nhau, cùng mùa xuân, đều gắn với việc tưởng nhớ người đã khuất nên rất hay bị lẫn. Thực ra một cái theo mặt trời, một cái theo trăng.

Tiêu chíTiết Thanh minhTết Hàn thực
Cách tínhTiết khí, theo mặt trờiNgày âm cố định: mùng 3 tháng Ba âm lịch
Trên lịch dươngKhoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4, năm nào cũng gần như vậyTrôi theo năm, thường rơi từ khoảng cuối tháng 3 tới khoảng ngày 20 tháng 4
Kéo dàiLà cả một tiết khoảng 15 ngày, tính từ ngày bắt đầu tiếtMột ngày
Việc nhiều nhà làmTảo mộ, sửa sang phần mộ trong khoảng tiết Thanh minhLàm bánh trôi, bánh chay; có nhà dâng lên bàn thờ
Cách cài nhắcLặp theo dương lịch, kiểm lại ngày bắt đầu tiết mỗi nămLặp theo âm lịch

Có năm hai dịp rơi rất sát nhau, có năm cách nhau hơn hai tuần. Người ở xa muốn về tảo mộ nên xem lịch nhà mình vẫn đi vào ngày nào trong tiết Thanh minh, vì mỗi họ có thể chọn một ngày riêng để con cháu cùng về.

Những tiết khí và ngày dễ lẫn khác

Đông chí và tháng Một âm lịch. Theo cách lập lịch hiện hành, tháng Một âm lịch luôn chứa ngày Đông chí. Đây là "cái neo" để kiểm nhanh: nếu một nguồn cho thấy Đông chí rơi vào tháng Mười hoặc tháng Chạp âm thì nguồn đó có vấn đề.

Lập xuân và Tết Nguyên đán. Lập xuân khoảng ngày 4 tháng 2 dương, còn Tết theo trăng nên có năm đến trước, có năm đến sau Lập xuân. Hai dịp này không phải một, dù cùng mang ý nghĩa đầu xuân.

Tết Đoan ngọ và Hạ chí. Đoan ngọ là mùng 5 tháng Năm âm lịch, một ngày âm, trôi theo năm. Hạ chí mới là tiết khí, khoảng ngày 21 tháng 6 dương. Hai dịp thường cách nhau vài tuần nhưng hay bị gọi lẫn là "giữa hè".

Xử thử và rằm tháng Bảy. Người lớn hay nói "qua Xử thử là hết nắng gắt". Đó là kinh nghiệm thời tiết gắn với tiết khí, còn rằm tháng Bảy là ngày âm, hai mốc có năm gần, có năm xa nhau.

Ví dụ: một nhà ở Hải Phòng lên lịch tảo mộ cho con cháu ở xa

Giả định nhà ông Hùng ở Hải Phòng có nếp cả họ đi tảo mộ vào ngày Chủ nhật đầu tiên trong tiết Thanh minh. Con gái ông ở Đà Nẵng, con trai ở TP Hồ Chí Minh. Trước đây mỗi năm ông gọi báo cho các con khoảng một tuần trước, các con thường xoay xở vé vất vả.

Năm nay cậu con trai giải thích cho ông rằng Thanh minh là tiết khí, năm nào cũng bắt đầu khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch. Vậy chỉ cần xem Chủ nhật đầu tiên sau ngày đó rơi vào ngày nào là biết lịch tảo mộ cả năm trước. Cậu tra lịch xác nhận ngày bắt đầu tiết của năm, chọn ra ngày Chủ nhật, gửi vào nhóm gia đình từ tháng Giêng.

Cùng lúc đó, cậu cũng nhắc mọi người rằng giỗ bà vào tháng Ba âm thì không làm theo cách ấy được, vì ngày âm trôi. Hai loại ngày, hai cách nhắc. Chỉ một lần giải thích, cả nhà hiểu vì sao tảo mộ thì đoán trước được còn giỗ thì năm nào cũng phải tra lại.

Tra tiết khí ở đâu và kiểm thế nào

Tiết khí dễ tra hơn ngày âm, nhưng vẫn có chỗ cần để mắt. Một vài cách quen thuộc:

  • Lịch bloc treo tường: ngày bắt đầu tiết khí thường in tên tiết ở góc tờ lịch.
  • Lịch vạn niên dạng sách: mỗi tháng thường có dòng ghi tiết khí kèm ngày dương và ngày âm.
  • Ứng dụng lịch trên điện thoại: nhiều ứng dụng hiển thị tiết khí khi bấm vào ngày, có cái cần bật trong phần cài đặt.
  • So với bảng ngày gần đúng ở trên: nếu một nguồn lệch quá hai ngày, nên kiểm lại bằng nguồn khác.

Ngày bắt đầu tiết khí có thể khác nhau một ngày giữa lịch dành cho Việt Nam và lịch nước khác, vì thời điểm chuyển tiết rơi gần nửa đêm và hai nước khác múi giờ. Với dịp như tảo mộ, chênh một ngày không ảnh hưởng nhiều, nhưng bạn vẫn nên dùng lịch Việt Nam làm chuẩn để cả nhà nói cùng một ngày.

Những điều không cần làm với tiết khí

Bạn không cần thuộc lòng cả 24 tiết khí. Với việc nhà, chỉ vài mốc thường dùng: Thanh minh cho việc tảo mộ, Đông chí để hiểu vì sao tháng Một luôn rơi vào đầu mùa rét, Lập xuân khi người lớn nhắc tới "sang xuân". Phần còn lại là kiến thức thời tiết và mùa vụ, biết thì hay, không biết cũng không làm nhầm ngày nào trong nhà.

Bạn cũng không cần tự tính thời điểm chuyển tiết. Đó là phép tính thiên văn, các nhà làm lịch đã tính sẵn và in lên lịch. Việc của gia đình chỉ là đọc ngày ghi trên lịch, đối chiếu một nguồn nữa nếu dịp đó quan trọng.

Cuối cùng, không cần gán cho tiết khí những ý nghĩa ngoài thời tiết và tập quán. Nhiều gia đình có thói quen gắn một số việc với tiết khí, như dọn dẹp mộ phần trong tiết Thanh minh, ăn món ấm khi sang Đông chí. Giữ nếp đó là chuyện của mỗi nhà; còn để nhớ đúng ngày, bạn chỉ cần biết tiết khí đi theo lịch dương và tra lại mỗi năm.

Câu hỏi thường gặp

Tiết Thanh minh năm nay là ngày nào dương lịch?

Tiết Thanh minh bắt đầu khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch, năm nào cũng xấp xỉ như vậy. Ngày đích xác của năm nay bạn tra lịch bloc hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn là đủ.

Tảo mộ có phải làm đúng ngày bắt đầu tiết Thanh minh không?

Theo tập quán phổ biến, nhiều nhà tảo mộ vào một ngày bất kỳ trong khoảng tiết Thanh minh, thường chọn ngày cả họ về được. Mỗi nhà, mỗi họ có thể khác, nên hỏi người lớn xem nhà mình quen đi ngày nào.

Tết Hàn thực có phải là Thanh minh không?

Không. Tết Hàn thực là ngày mùng 3 tháng Ba âm lịch, trôi theo năm, còn Thanh minh là tiết khí theo mặt trời. Hai dịp có năm gần nhau, có năm cách nhau hơn hai tuần.

Vì sao Đông chí lúc là ngày 21, lúc là 22 tháng 12?

Vì năm dương dài 365 hoặc 366 ngày, và thời điểm chuyển tiết có thể rơi gần nửa đêm, nên ngày Đông chí xê dịch giữa 21 và 22 tháng 12. Sai khác một ngày là bình thường, không phải lịch in nhầm.

Tết Đoan ngọ có phải tiết khí không?

Không. Tết Đoan ngọ là ngày mùng 5 tháng Năm âm lịch, tính theo trăng. Tiết khí giữa hè là Hạ chí, khoảng ngày 21 tháng 6 dương lịch. Hai dịp khác nhau và thường cách nhau vài tuần.

Có nên cài nhắc tiết khí lặp theo dương lịch trên điện thoại không?

Được, vì tiết khí gần như cố định trên lịch dương, chỉ lệch một hai ngày. Bạn cài theo dương lịch rồi đầu mỗi năm tra lại ngày bắt đầu tiết để chỉnh nếu cần là đủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138