Ăn chay ngày rằm, mùng một là một nếp quen của nhiều gia đình Việt: hai ngày trong tháng cả nhà, hoặc một vài người trong nhà, ăn món không thịt cá. Có nhà ăn chay cả ngày, có nhà chỉ một bữa, có nhà chỉ người lớn tuổi giữ. Không có quy định chung, và ăn hay không là lựa chọn của từng người, từng nhà.
Khó khăn thật sự với gia đình ở thành phố không nằm ở chuyện có ăn chay hay không, mà ở chỗ sắp xếp: người đi làm ăn trưa ở cơ quan, trẻ ăn bán trú ở trường, người già cần đủ chất. Bài dưới đây đi vào chuyện tổ chức bữa ăn, không bàn giáo lý, để bạn giữ được nếp mà không làm cả nhà mệt, kể cả khi mỗi người ăn một mức khác nhau.
Nhà nào ăn chay ngày rằm, và ăn đến mức nào
Ở nhiều gia đình, ăn chay ngày rằm, mùng một bắt đầu từ ông bà: một người lớn trong nhà giữ lệ, con cháu theo khi ở cùng, đi xa thì tuỳ. Có nhà ăn chay cả rằm lẫn mùng một, có nhà chỉ ăn ngày rằm, có nhà chỉ ăn chay vào rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy. Lý do cũng khác nhau: giữ nếp, nhẹ bụng, đổi bữa, hoặc đơn giản là thói quen từ nhỏ.
Mức độ cũng khác nhau. Có người ăn chay trọn ngày, không cả nước mắm. Có người chỉ bỏ thịt cá, vẫn dùng trứng và sữa. Có người chỉ ăn chay bữa sáng hoặc bữa tối. Khi sống chung nhiều thế hệ, điều đầu tiên nên làm là hỏi rõ mỗi người đang giữ mức nào, để người nấu không phải đoán.
Điều nên tránh là ép người khác theo mức của mình. Ông bà ăn chay trọn ngày không có nghĩa con cháu đi làm vất vả cũng phải theo. Ngược lại, con cháu không ăn chay vẫn có thể tôn trọng nếp của người lớn bằng cách không nấu món mặn trong bếp chung vào buổi sáng hôm đó, hoặc nấu riêng phần chay đầy đủ cho ông bà.
Các mức ăn chay thường gặp trong gia đình
Bảng dưới đây giúp cả nhà nói chuyện cùng một ngôn ngữ khi chia bếp ngày rằm:
| Mức | Thường gồm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Chay một bữa | Một bữa trong ngày không thịt cá, thường là bữa sáng hoặc tối | Người đi làm, học sinh, người mới bắt đầu |
| Chay cả ngày, dùng trứng sữa | Bỏ thịt cá, vẫn ăn trứng, sữa | Người cần đủ đạm, trẻ lớn, người già yếu |
| Chay cả ngày, không trứng sữa | Chỉ rau củ, đậu, nấm, ngũ cốc | Người đã quen lâu năm |
| Chay chặt hơn theo nếp riêng | Có nhà bỏ thêm hành, tỏi, hoặc nước mắm | Người giữ lệ từ lâu, hỏi kỹ trước khi nấu |
Người mới bắt đầu thường bắt đầu từ mức chay một bữa, sau vài tháng thấy quen mới chuyển sang cả ngày. Không ai trong nhà cần đi nhanh hơn sức mình. Không có mức nào "đúng" hơn mức nào. Ghi lại mức của từng người vào ghi chú chung của gia đình giúp người nấu, người đi chợ, cả người giúp việc nếu có, làm đúng mà không phải hỏi lại mỗi tháng.
Người đi làm: mang cơm chay hay ăn ngoài
Mang cơm từ tối hôm trước là cách chủ động nhất. Nấu dư một phần món chay của bữa tối hôm trước rồi chia hộp. Đậu phụ sốt cà chua, rau luộc, canh nấm, cơm trắng là bộ dễ nấu, để tủ lạnh qua đêm vẫn ngon.
Chọn món bền khi hâm lại. Đậu phụ kho, nấm xào, bí đỏ hấp, đậu que xào giữ được vị sau khi hâm lò vi sóng. Rau lá mỏng như rau muống xào thường bị úa và ra nước, nên ăn trong ngày.
Ăn ngoài thì tìm trước một hai quán. Ở các thành phố lớn có khá nhiều quán chay. Tìm trước một quán gần chỗ làm, ghi lại; ngày rằm khỏi phải tìm vội giữa giờ nghỉ trưa.
Đi ăn cùng đồng nghiệp thì không cần giải thích dài. Chọn món rau, đậu, nấm trong thực đơn chung là đủ. Phần lớn mọi người tôn trọng thói quen ăn uống của nhau.
Ca làm dài thì nhớ ăn đủ. Người làm ca, làm việc chân tay nặng nếu ăn chay nên thêm đậu, sữa đậu nành, chuối, bánh mì để không bị đói giữa ca. Ăn chay mà mệt lả thì không giữ được lâu.
Mấy câu nên hỏi người lớn về lệ ăn chay của nhà
Nhiều con cháu biết ông bà ăn chay ngày rằm nhưng không biết chi tiết, đến khi phải nấu thay mới lúng túng. Hỏi một lần, ghi lại:
- Ông bà ăn chay những ngày nào trong tháng: chỉ rằm, cả mùng một, hay thêm ngày khác?
- Ăn chay cả ngày hay một bữa? Bắt đầu từ bữa nào?
- Có dùng trứng, sữa, hành, tỏi, nước mắm không?
- Có món nào ông bà thích, món nào không ăn được vì răng yếu hay vì bệnh?
- Rằm lớn trong năm có ăn khác rằm thường không?
- Nếu đi xa, ở nhà người khác vào ngày rằm thì ông bà muốn được chuẩn bị gì?
Những câu trả lời này giúp người nấu thay, người giúp việc, hoặc con cháu đón ông bà đi chơi làm đúng ngay lần đầu. Chúng cũng là một phần của nếp nhà đáng ghi lại, vì sau nhiều năm, con cháu thường chỉ nhớ "bà ăn chay" mà không nhớ bà ăn chay thế nào.
Trẻ đi học và bữa bán trú
Trẻ ăn bán trú ở trường thường không có thực đơn chay theo ngày rằm. Nhiều gia đình chọn để trẻ ăn theo bữa của trường và chỉ ăn chay ở bữa sáng hoặc bữa tối tại nhà. Đây là cách giữ nếp mà không làm trẻ khác biệt với bạn bè hay thiếu chất trong ngày học.
Nếu gia đình muốn trẻ ăn chay cả ngày, cần trao đổi với giáo viên và nhà trường trước, gửi kèm suất ăn từ nhà nếu trường đồng ý. Với trẻ nhỏ đang lớn, nên giữ đủ đạm bằng đậu phụ, trứng, sữa nếu nhà dùng, và hỏi ý kiến nhân viên y tế khi trẻ có bệnh lý hay đang kén ăn.
Điều quan trọng hơn chuyện ăn gì là để trẻ hiểu vì sao nhà mình có bữa chay. Một hai câu đơn giản như "ngày rằm bà ăn chay để nhớ ông cố, cả nhà ăn cùng bà" đủ để trẻ thấy đây là nếp nhà, không phải hình phạt. Trẻ lớn hơn có thể tham gia chọn món, đi chợ cùng, và tự quyết có ăn chay bữa tối hay không.
Người lớn tuổi ăn chay: những điều nên để ý
Nhiều ông bà giữ lệ ăn chay ngày rằm, mùng một hàng chục năm, có người ăn thêm cả mười ngày mỗi tháng. Với người khoẻ, hai ngày chay trong tháng thường không có vấn đề. Nhưng với người có bệnh mạn tính như tiểu đường, suy thận, thiếu máu, hoặc đang dùng thuốc, nên hỏi bác sĩ đang điều trị xem chế độ ăn có cần điều chỉnh không.
Một số chỗ hay gặp: bữa chay nhiều tinh bột, nhiều đồ chiên, nhiều đồ chay chế biến sẵn mặn; ăn ít đạm cả ngày nên mệt; ăn món chay giả thịt nhiều muối. Cách đơn giản là ưu tiên rau xanh, đậu phụ, các loại đậu hạt, nấm, và hạn chế đồ chiên rán.
Con cháu ở xa có thể giúp bằng cách hỏi thăm qua điện thoại hôm rằm: bà ăn gì, có mệt không. Nếu ông bà ở một mình, nhờ người quen hay hàng xóm mua giúp đậu phụ, rau tươi vào hôm trước; người già thường ngại ra chợ sớm vào những hôm trời lạnh hoặc mưa.
Một dấu hiệu nên để ý là người lớn tuổi sau ngày chay thấy chóng mặt, mệt, hoặc ăn rất ít vì món chay không hợp răng. Khi đó nên đổi món mềm hơn như đậu phụ non, cháo đậu xanh, canh bí, hoặc nói chuyện nhẹ nhàng về việc giảm mức chay, thay vì để ông bà cố gắng một mình.
Lên thực đơn chay cả tháng trong một lần
Hai ngày chay mỗi tháng, mỗi năm khoảng hai mươi tư ngày. Lập sẵn một vòng thực đơn giúp người nấu không phải nghĩ lại mỗi lần:
- Liệt kê sáu đến tám món chay cả nhà thích, chia nhóm: món đậu, món nấm, món rau, món canh.
- Ghép thành bốn bộ bữa, mỗi bộ gồm một món mặn chay, một rau, một canh.
- Xoay vòng bốn bộ này qua các lần rằm, mùng một; mỗi bộ quay lại sau hai tháng nên ít bị chán.
- Ghi danh sách đồ cần mua cho từng bộ, chụp lại để người đi chợ hôm trước chỉ việc làm theo.
- Mỗi quý thay một bộ bằng món mới, nhất là món theo mùa như canh bí mùa hè, cải nấu nấm mùa đông.
Nhà anh Tuấn ở Đà Nẵng làm vòng bốn bộ như vậy từ khi bố mẹ lên ở cùng. Anh nói điều khó nhất trước đây là nghĩ hôm nay nấu gì, còn nấu thì không mất nhiều thời gian.
Những chỗ hay vướng trong gia đình
Ăn chay ngày rằm là chuyện nhỏ nhưng dễ thành va chạm nếu không nói rõ. Mấy tình huống thường gặp:
- Con dâu, con rể mới về nhà chưa quen nếp, không biết hôm nay là rằm. Cách giải quyết: báo trước một hôm, không trách khi người mới quên.
- Người nấu một mình gánh cả hai bếp chay và mặn. Nên chia: người không ăn chay tự lo phần mặn của mình, hoặc cả nhà ăn chay bữa tối cho gọn.
- Trẻ con không chịu ăn rau. Chọn món chay trẻ dễ ăn như đậu phụ chiên giòn, khoai, ngô, bánh, không ép.
- Khách đến nhà đúng ngày rằm. Không nhất thiết khách phải ăn chay theo; có thể mời món chay, khách chọn.
- Người trong nhà bỏ ăn chay sau một thời gian. Đó là lựa chọn cá nhân, không nên để thành chuyện so bì.
Nếp nhà bền khi mọi người được hiểu và được chọn. Ăn chay ngày rằm sẽ giữ được lâu hơn trong một gia đình nói chuyện thoải mái về nó, so với một gia đình bắt buộc mà ai cũng ngại.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chay ngày rằm có phải ăn cả ngày không?
Không có quy định chung. Có người ăn chay cả ngày, có người chỉ một bữa, có người chỉ bỏ thịt cá mà vẫn dùng trứng sữa. Mỗi nhà, mỗi người tự chọn mức phù hợp với sức khoẻ và công việc.
Trẻ nhỏ ăn bán trú ở trường có cần ăn chay ngày rằm không?
Nhiều gia đình để trẻ ăn theo bữa của trường và chỉ ăn chay bữa sáng hoặc tối ở nhà. Nếu muốn trẻ ăn chay cả ngày, nên trao đổi với nhà trường và giữ đủ đạm từ đậu phụ, trứng, sữa nếu nhà dùng.
Người có bệnh tiểu đường có nên ăn chay ngày rằm không?
Nên hỏi bác sĩ đang điều trị trước. Bữa chay thường nhiều tinh bột và đồ chiên, có thể làm đường huyết thay đổi. Nếu vẫn muốn giữ nếp, ưu tiên rau xanh, đậu, nấm và kiểm soát lượng cơm.
Ăn chay ngày rằm có cần bỏ cả hành, tỏi và nước mắm không?
Tuỳ nếp mỗi nhà. Có người bỏ cả hành tỏi, có người chỉ bỏ thịt cá. Khi nấu cho người lớn tuổi giữ lệ chay lâu năm, nên hỏi kỹ họ dùng những gì để tránh nấu sai món.
Đi làm ăn trưa ngoài thì làm sao giữ được bữa chay ngày rằm?
Cách chủ động nhất là mang cơm chay nấu từ tối hôm trước. Nếu ăn ngoài, tìm trước một quán chay gần chỗ làm, hoặc chọn món rau, đậu, nấm khi ăn cùng đồng nghiệp.
Trong nhà người ăn chay, người không ăn thì nên làm gì?
Không cần ép nhau. Người không ăn chay có thể tự lo phần mặn của mình, tránh nấu món nặng mùi trong bếp chung buổi sáng, hoặc ăn chay cùng một bữa cho cả nhà gọn. Tôn trọng lựa chọn của nhau là chính.