Trong mười hai lần rằm mỗi năm, có ba lần nhiều gia đình làm lớn hơn hẳn: rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Tám âm lịch. Rằm tháng Giêng mở đầu năm mới, rằm tháng Bảy gắn với mùa Vu Lan báo hiếu, rằm tháng Tám là Tết Trung thu của trẻ con. Có nơi còn coi trọng thêm rằm tháng Mười.
Khác biệt chính so với rằm thường không nằm ở hoa quả mà ở quy mô: nhiều nhà nấu mâm cỗ, mời thêm người, con cháu về nhà. Bài này đặt ba rằm cạnh nhau để bạn biết dịp nào cần chuẩn bị gì, bắt đầu từ mấy ngày trước, và chia việc trong nhà ra sao. Ngày dương cụ thể của mỗi rằm trong năm tới, bạn tra lịch vạn niên hoặc ứng dụng lịch, đối chiếu hai nguồn.
Ba rằm lớn đặt cạnh nhau
Bảng dưới đây tóm tắt điểm khác nhau, theo tập quán phổ biến; mỗi nhà, mỗi vùng có thể khác:
| Dịp | Gắn với | Nhiều nhà thường làm thêm | Nên bắt đầu chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng | Tết Nguyên tiêu, rằm đầu tiên của năm | Mâm cỗ chay hoặc mặn, con cháu về đông, có nhà đi lễ chùa đầu năm | Từ khoảng mùng mười tháng Giêng |
| Rằm tháng Bảy | Mùa Vu Lan báo hiếu, lễ Trung nguyên | Mâm cúng gia tiên, mâm cúng cô hồn ngoài sân hoặc trước cửa, nhiều người ăn chay | Từ đầu tháng Bảy |
| Rằm tháng Tám | Tết Trung thu | Mâm cỗ trông trăng cho trẻ, bánh nướng bánh dẻo, đèn lồng | Từ khoảng mùng một tháng Tám |
| Rằm tháng Mười (có nơi) | Tết Hạ nguyên, mùa gặt ở một số vùng | Mâm cơm mới, xôi chè | Tuỳ nhà |
Ba rằm này thường rơi vào ba thời điểm rất khác nhau trong năm dương: rằm tháng Giêng khoảng tháng 2 hoặc đầu tháng 3, rằm tháng Bảy khoảng tháng 8 hoặc tháng 9, rằm tháng Tám khoảng tháng 9 hoặc tháng 10. Năm nào cụ thể thì tra lịch, đừng nhớ theo năm trước vì có thể lệch tới gần một tháng.
Rằm tháng Giêng: rằm đầu năm, con cháu về đông
Nhiều gia đình coi rằm tháng Giêng là rằm quan trọng nhất năm, vì là lần rằm đầu tiên sau Tết, ai cũng mong năm mới êm ấm. Rằm tháng Giêng cách Tết chừng hai tuần, nhiều người vừa đi làm lại, nên khó khăn chính là sắp xếp thời gian về quê hoặc tụ họp.
Việc chuẩn bị thường gồm: hoa tươi, mâm trái cây đầy hơn rằm thường, và ở nhiều nhà là một mâm cỗ. Có nhà làm mâm chay với xôi, chè, nem chay, canh nấm; có nhà làm mâm mặn như cỗ Tết thu nhỏ. Vì vừa qua Tết, tủ lạnh còn đồ, nhiều nhà tận dụng giò, bánh chưng, dưa hành để mâm rằm gọn hơn.
Cách chia việc gợi ý: người ở gần mua hoa, trái cây và đi chợ; người ở xa đóng góp chi phí hoặc lo một món mang về; người lớn tuổi quyết thực đơn. Nếu con cháu không về được, nhiều nhà vẫn làm gọn ở nhà và gọi điện, gọi hình cho nhau lúc ăn cơm. Có gia đình chuyển bữa cơm đoàn tụ sang cuối tuần gần nhất, còn đúng ngày rằm thì chỉ thắp nhang, đặt hoa quả.
Rằm tháng Bảy: mùa báo hiếu và mâm cúng ngoài sân
Tháng Bảy âm lịch ở Việt Nam gắn với mùa Vu Lan, dịp con cháu nhớ ơn cha mẹ, ông bà. Nhiều người cài hoa hồng lên áo khi đi lễ chùa, đỏ cho người còn mẹ, trắng cho người đã mất mẹ. Ở nhà, rằm tháng Bảy thường có mâm cúng gia tiên đầy đủ hơn rằm thường, và nhiều người ăn chay ngày này.
Ngoài mâm trong nhà, nhiều gia đình có thêm mâm cúng cô hồn, còn gọi là cúng chúng sinh, đặt ngoài sân, trước cửa hoặc ở vỉa hè. Mâm này thường có cháo trắng loãng, bỏng ngô, bánh kẹo, gạo, muối, nước, đôi khi có tiền lẻ. Ở nhiều nơi phía Nam, sau khi cúng, đồ được để trẻ con và người qua đường lấy, gọi vui là "giành đồ cúng". Thời điểm làm mâm này tuỳ nơi: có nhà làm trong ngày rằm, có nhà làm rải rác trong tháng Bảy.
Ở chung cư, mâm ngoài sân thường được thay bằng mâm nhỏ ở hành lang riêng hoặc ban công, hoặc ban quản lý tổ chức chung ở sân. Nên hỏi ban quản lý trước về chỗ đặt và việc đốt vàng mã, vì nhiều toà nhà có quy định riêng về khói lửa.
Rằm tháng Tám: rằm của trẻ con
Rằm tháng Tám là Tết Trung thu. Ngoài việc thắp nhang, đặt hoa quả như rằm thường, phần lớn sự chuẩn bị dồn cho trẻ: mâm cỗ trông trăng với bánh nướng, bánh dẻo, bưởi, hồng, cốm, đèn lồng, đồ chơi. Ở nhiều nhà, trẻ con được tự bày mâm, tự xếp bưởi thành hình con vật, tự chọn đèn.
Cách làm gọn cho gia đình đi làm: mua bánh từ cuối tuần trước, để trẻ cùng chọn trái cây, chuẩn bị mâm từ chiều. Tối rằm, khi trăng lên, cả nhà ngồi ăn bánh, uống trà. Nếu đêm 15 trời mưa, nhiều nhà ngắm trăng đêm 16, vì trăng đêm 16 thường vẫn tròn và đẹp.
Với trẻ ở thành phố ít có sân rộng, khu chung cư, nhà văn hoá phường, trường học thường tổ chức vui Trung thu trước rằm vài ngày. Bạn có thể để trẻ tham gia ở đó và vẫn giữ một bữa nhỏ trong nhà đúng ngày rằm, để trẻ thấy đây là dịp của gia đình chứ không chỉ là hội ở trường.
Mâm cỗ rằm lớn: chay hay mặn, nhiều hay ít
Mâm chay hay gặp ở rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy. Nhiều nhà chọn xôi, chè, nem chay, đậu phụ, canh nấm, rau xào cho hai dịp này. Có nhà làm mặn như cỗ thường. Đây là nếp từng nhà, không có chuẩn chung.
Số món tuỳ số người ăn, không tuỳ dịp. Mâm cỗ rằm lớn nhiều nhà nấu bốn đến sáu món cho một mâm sáu người. Nấu quá nhiều khi con cháu không về đông thì phải bỏ phí; bàn trước số người để đi chợ cho vừa.
Tận dụng đồ Tết cho rằm tháng Giêng. Bánh chưng, giò, dưa hành còn sau Tết là nguồn quen thuộc cho mâm rằm tháng Giêng ở miền Bắc. Ở miền Nam có nhà dùng bánh tét, thịt kho, dưa giá còn lại.
Rằm tháng Tám nghiêng về đồ ngọt. Bánh nướng, bánh dẻo, bưởi, hồng, chuối, cốm, kẹo là phần chính, ít nhà nấu cỗ mặn lớn cho dịp này.
Đặt món ngoài cũng là một cách. Gia đình trẻ ở thành phố có thể đặt một hai món khó làm như xôi gấc, chè, nem, tự nấu phần còn lại. Mâm vẫn đủ, người nấu đỡ mệt.
Rằm tháng Mười và những rằm riêng của từng vùng
Ngoài ba rằm lớn chung, có nơi coi trọng thêm rằm tháng Mười, gọi là Tết Hạ nguyên. Ở một số vùng trồng lúa, dịp này gắn với mùa gặt và Tết cơm mới, nhà nhà nấu cơm gạo mới, làm xôi, làm bánh để dâng lên bàn thờ trước khi cả nhà ăn. Ở thành phố, nhiều gia đình không còn giữ dịp này, hoặc chỉ làm như rằm thường.
Mỗi vùng, mỗi dòng họ còn có thể có những rằm riêng: rằm gắn với ngày giỗ tổ của làng nghề, rằm tổ chức lễ hội đình làng, rằm họ tộc tụ họp. Những dịp này thường chỉ người lớn trong họ biết rõ, con cháu ở xa ít khi nắm được.
Nếu gia đình bạn có gốc ở quê, một cách nhỏ là hỏi bố mẹ hoặc ông bà xem trong năm làng, họ có dịp rằm nào đặc biệt, rồi ghi vào lịch gia đình. Biết trước, con cháu có thể sắp xếp về quê đúng dịp, hoặc ít nhất gọi điện hỏi thăm. Những dịp như vậy mất đi rất nhanh khi không còn ai ghi lại.
Lịch chuẩn bị cho một rằm lớn khi con cháu ở xa
Ví dụ nhà ông Bình ở Ninh Bình (trước là Nam Định), hai con ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh. Gia đình làm rằm tháng Giêng theo các mốc sau:
- Khoảng mười ngày trước: con trưởng gọi cho bố mẹ hỏi năm nay làm mâm chay hay mặn, mời những ai; tra lại ngày dương của rằm và báo vào nhóm chat gia đình.
- Bảy ngày trước: các con báo ai về được, ai không; người không về nhận phần đóng góp chi phí hoặc đặt mua một món gửi về.
- Ba ngày trước: người ở gần đặt hoa, đặt món cần đặt; kiểm nhang, nến, chén đĩa, khăn trải.
- Một ngày trước: đi chợ đồ tươi, lau dọn bàn thờ, rửa trái cây, sơ chế món.
- Ngày rằm: nấu và bày mâm, thắp nhang, cả nhà ăn cơm; người không về thì gọi hình lúc ăn.
- Một hai ngày sau: dọn dẹp, ghi lại năm nay làm món gì, mời ai, còn thiếu gì, để năm sau làm nhanh hơn.
Cũng khung này dùng được cho rằm tháng Bảy, chỉ thêm việc chuẩn bị mâm cúng ngoài sân. Với rằm tháng Tám, phần lớn việc dồn cho trẻ nên có thể rút gọn mốc mười ngày.
Những chỗ hay vướng trong ba rằm lớn
Rằm lớn có nhiều việc hơn, nên cũng dễ có chuyện hơn. Một số tình huống gặp nhiều:
- Rằm tháng Giêng rơi vào ngày làm việc ngay sau kỳ nghỉ Tết dài, các con khó xin nghỉ tiếp. Nhiều nhà chuyển bữa cơm sang cuối tuần, đúng ngày chỉ làm gọn.
- Rằm tháng Bảy trùng mùa mưa bão ở miền Trung, mâm ngoài trời phải dời vào trong hiên. Không có gì sai khi làm trong nhà.
- Nhà có nhiều người lớn với ý khác nhau về mâm chay hay mặn. Nên để người chủ trì nhà đó quyết, những người khác góp ý trước, không tranh luận ngày chính.
- Năm có tháng nhuận rơi đúng tháng Bảy hoặc tháng Tám: rằm lớn thường làm ở tháng chính, tháng nhuận nhiều nhà làm như rằm thường. Hỏi người lớn để thống nhất.
- Chi phí rằm lớn dồn vào một người. Thống nhất từ đầu năm nguyên tắc góp chung, theo khả năng từng nhà, tránh để một người âm thầm gánh hết.
Phần lớn những vướng mắc này không phải chuyện phong tục mà chuyện sắp xếp. Bàn trước một tuần thì đa số đều có cách gỡ.
Câu hỏi thường gặp
Ba rằm lớn trong năm là những rằm nào?
Theo tập quán phổ biến là rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Tám âm lịch. Có nơi coi trọng thêm rằm tháng Mười, gắn với Tết Hạ nguyên và mùa gặt. Mỗi vùng, mỗi nhà có thể khác.
Rằm tháng Giêng có nhất thiết phải nấu mâm cỗ không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà nấu mâm cỗ chay hoặc mặn, nhiều nhà chỉ đặt hoa quả đầy đủ hơn rằm thường. Nếu con cháu không về được, có thể làm gọn đúng ngày và dời bữa đoàn tụ sang cuối tuần.
Mâm cúng cô hồn tháng Bảy thường có những gì?
Thường gặp cháo trắng loãng, bỏng ngô, bánh kẹo, gạo, muối, nước, có nhà thêm tiền lẻ. Mâm đặt ngoài sân, trước cửa hoặc hành lang. Thời điểm và cách làm khác nhau giữa các vùng và các nhà.
Ở chung cư có làm mâm cúng ngoài trời tháng Bảy được không?
Nhiều toà nhà có quy định riêng về chỗ đặt mâm và việc đốt vàng mã. Nên hỏi ban quản lý trước. Có nơi tổ chức chung ở sân, có nhà làm mâm nhỏ ở ban công hoặc hành lang riêng.
Đêm rằm tháng Tám trời mưa thì có thể cho trẻ phá cỗ hôm khác không?
Được, nhiều gia đình cho trẻ phá cỗ vào đêm 16 khi trời quang, vì trăng đêm đó thường vẫn tròn và đẹp. Phần thắp nhang, đặt hoa quả thì vẫn làm đúng ngày rằm theo nếp nhà.
Năm có tháng Bảy nhuận thì làm rằm lớn ở tháng nào?
Phần lớn gia đình làm rằm lớn ở tháng Bảy chính, còn rằm của tháng nhuận làm như rằm thường. Đây là tập quán phổ biến, mỗi nhà có thể khác, nên hỏi người lớn trong họ để thống nhất trước.