Với người đi làm, cách lo rằm và mùng một gọn nhất là chia việc ra ba mốc: mua đồ khô từ cuối tuần, chuẩn bị hoa quả và lau dọn tối hôm trước, sáng hôm đó chỉ còn thay nước, thắp nhang trong khoảng mười phút. Phần lớn việc mất thời gian là đi mua và dọn, không phải lúc thắp nhang.
Cách làm dưới đây dựa trên tình huống của một gia đình hai vợ chồng cùng đi làm giờ hành chính ở TP Hồ Chí Minh, con nhỏ đi học, ông bà ở quê. Bạn có thể chỉnh theo nếp nhà mình: có nhà cúng tối hôm trước, có nhà cúng sáng chính ngày, có nhà chỉ làm rằm. Điều quan trọng là có một lịch việc cố định để không tháng nào bị cuống.
Ba mốc chuẩn bị và việc của từng mốc
Chia việc theo thời điểm giúp không dồn tất cả vào buổi sáng vốn đã gấp. Bảng dưới đây là khung cho một lần rằm hoặc mùng một rơi vào ngày giữa tuần:
| Mốc | Việc cần làm | Thời gian ước chừng |
|---|---|---|
| Cuối tuần trước | Kiểm nhang, nến hoặc đèn, diêm bật lửa, chén nước, đĩa; mua bổ sung đồ khô; xem lịch ngày rằm rơi vào thứ mấy | 15 phút, gộp chung lúc đi chợ |
| Chiều hôm trước | Ghé mua hoa và trái cây trên đường đi làm về | 10 đến 15 phút |
| Tối hôm trước | Lau bàn thờ, thay hoa, rửa trái cây và xếp đĩa, chuẩn bị nước sạch | 20 đến 30 phút |
| Sáng chính ngày | Rót nước, thắp đèn, thắp nhang, đứng một lúc; dặn người ở nhà tắt đèn nếu cần | 5 đến 10 phút |
| Tối hôm đó hoặc hôm sau | Hạ trái cây chia cho cả nhà, thu dọn tàn nhang | 10 phút |
Nếu nhà bạn cúng vào tối hôm trước thì gộp mốc tối và mốc sáng làm một. Tổng thời gian không đổi, chỉ khác lúc thắp nhang.
Con số thời gian chỉ để ước lượng. Lần đầu làm có thể lâu hơn vì chưa quen chỗ để đồ, nhưng sau hai ba tháng, cả quy trình thường gọn hẳn. Điều quyết định không phải là nhanh hay chậm mà là không còn tháng nào phải cuống lên lúc sáu giờ sáng.
Những việc làm sẵn từ cuối tuần
Kiểm đồ khô một lần cho cả tháng. Nhang, nến hoặc dầu đèn, bật lửa, giấy lau, khăn sạch dùng riêng cho bàn thờ. Mua đủ dùng hai lần rằm và mùng một để khỏi phải chạy đi mua giữa tuần.
Xem trước ngày rằm rơi vào thứ mấy. Nếu rơi vào ngày có họp sớm hoặc phải đi công tác, quyết định ngay từ cuối tuần ai trong nhà làm, hay nhà mình làm từ tối hôm trước.
Đặt hoa định kỳ nếu nhà gần hàng hoa quen. Nhiều cửa hàng hoa nhận đặt trước theo lịch âm cho khách quen. Bạn chỉ cần nhắn ngày lấy, chiều đi làm về ghé qua, đỡ phải chọn lựa vội.
Chuẩn bị sẵn một chiếc hộp nhỏ. Gom đồ dùng cho bàn thờ vào một hộp cố định gần đó: bật lửa, khăn, kéo cắt cành, túi đựng tàn nhang. Sáng gấp không phải đi tìm từng thứ.
Nhắn trước cho người ở quê nếu cần. Nếu ông bà ở quê vẫn tự làm rằm, cuối tuần là lúc tiện gọi về hỏi nhà có thiếu nhang, thiếu dầu đèn không, nhờ hàng xóm hay người quen mua giúp. Người già ở một mình thường ngại nhờ, con cháu hỏi trước thì dễ hơn nhiều.
Tối hôm trước: làm gì trong nửa tiếng
Phần lớn công việc nên dồn vào tối hôm trước, khi cả nhà đã về và không phải vội. Thứ tự nên theo:
- Lau bàn thờ bằng khăn sạch hơi ẩm, vắt kỹ. Lau nhẹ các đồ thờ, không cần lau kỹ mọi lần nếu tuần trước đã làm.
- Bỏ hoa cũ, rửa sạch bình, thay nước mới, cắt chéo gốc hoa mới cho hoa tươi lâu.
- Rửa trái cây, để ráo nước rồi mới xếp lên đĩa. Trái cây còn ướt để qua đêm dễ úng ở đáy đĩa.
- Chuẩn bị sẵn chén nước sạch, sáng chỉ cần rót.
- Kiểm đèn, nến; nếu dùng đèn điện thì xem bóng còn sáng.
- Dọn khu vực xung quanh bàn thờ, cất đồ đạc linh tinh đặt tạm trên đó trong tuần.
Chị Thảo ở Thủ Đức, TP Hồ Chí Minh, chia cho con gái mười tuổi việc rửa trái cây và xếp đĩa. Bé làm được, lại nhớ được ngày rằm mà không cần ai nhắc nhiều lần. Đây là cách giữ nếp nhà nhẹ nhàng nhất.
Sáng chính ngày: mười phút là đủ
Nếu tối hôm trước đã làm đủ, buổi sáng chỉ còn mấy việc: rót nước, bật đèn hoặc thắp nến, thắp nhang, đứng một lúc trước bàn thờ. Nhiều người đi làm chọn làm ngay sau khi vệ sinh cá nhân, trước khi ăn sáng, để không bị cuốn vào việc khác rồi quên.
Nếu cả hai vợ chồng đều phải ra khỏi nhà sớm, hãy quyết trước ai thắp nhang, người còn lại lo con. Việc này nói từ tối hôm trước, không phải đến sáng mới hỏi nhau.
Một điều thực tế nên tính: nhang cháy khi nhà không còn ai. Nếu cả nhà đi hết, nhiều gia đình chọn nhang ngắn, đặt bát nhang trên bề mặt không bắt lửa, xa rèm và giấy, hoặc chỉ thắp đèn điện. Nến và đèn dầu để cháy khi không có người trông là điều nên tránh. An toàn đặt trước, nếp nhà vẫn giữ được.
Trước khi ra khỏi nhà, nhìn lại bàn thờ một lượt: nhang đã cắm chắc chưa, tàn có rơi ra ngoài bát không, quạt có thổi thẳng vào không. Việc kiểm này mất chưa tới một phút, nhưng tránh được chuyện lo lắng cả ngày ở cơ quan. Nếu có người giúp việc hay ông bà ở nhà, dặn họ hạ nhang khi đã tàn và tắt đèn vào buổi tối.
Những việc có thể bỏ bớt khi quá bận
Không có quy định bắt buộc mỗi lần rằm phải đủ mọi thứ. Khi tuần đó quá bận, nhiều gia đình giữ phần cốt lõi và bỏ bớt phần phụ:
- Không nhất thiết thay hoa mỗi lần nếu hoa tuần trước còn tươi; chỉ thay nước bình.
- Không cần mâm trái cây năm loại; một đĩa trái cây sạch, tươi là đủ với rất nhiều nhà.
- Không bắt buộc nấu cỗ mặn hay mâm chay cho rằm thường; cỗ thường để dành cho các rằm lớn trong năm hoặc ngày giỗ.
- Không cần lau dọn kỹ toàn bộ bàn thờ mỗi lần; một lần tổng vệ sinh mỗi tháng là đủ, các lần khác lau qua.
- Không phải mua vàng mã cho rằm thường; nhiều nhà không dùng, nhất là ở chung cư.
Điều nên giữ là sự đều đặn: tháng nào cũng có người nhớ, có người làm. Một đĩa trái cây và nén nhang đúng ngày nói lên nếp nhà rõ hơn một mâm đầy đủ nhưng làm lúc có lúc không. Còn nếu người lớn trong nhà coi trọng một món cụ thể, như bình hoa cúc vàng hay ly nước sạch, thì giữ món đó và bỏ món khác.
Chọn hoa và trái cây sao cho đỡ mất công
Hoa bền giúp đỡ một lần mua. Cúc vàng, cúc trắng, hoa đồng tiền, lay ơn giữ được năm bảy ngày nếu thay nước đều. Rằm và mùng một cách nhau khoảng hai tuần, nên nhiều nhà mua một lần cho rằm rồi thay mới vào mùng một, hoặc ngược lại.
Hoa có mùi quá nồng nên cân nhắc ở nhà nhỏ. Trong căn hộ kín, hoa thơm nồng đặt cạnh nhang dễ làm người ở nhà, nhất là trẻ nhỏ, khó chịu. Đây là chuyện tiện ở, không phải chuyện đúng sai.
Trái cây chọn loại để được vài ngày. Chuối xanh vừa chín tới, cam, quýt, táo, thanh long để được lâu hơn nho hay xoài chín mềm. Sau khi hạ xuống, cả nhà ăn kịp trước khi hỏng.
Mua vừa đủ. Đĩa trái cây nhỏ mà tươi tốt hơn mâm đầy mà phải bỏ đi một nửa. Nếu nhà ít người, ba bốn quả mỗi loại, hai ba loại là đủ dùng cho cả nhà sau khi hạ.
Khi rằm trùng ngày bận nhất trong tuần
Có những tháng rằm rơi vào ngày bạn họp từ bảy giờ sáng, hoặc phải bay công tác. Gia đình có vài cách xử lý thường gặp. Cách thứ nhất là chuyển hẳn việc thắp nhang sang tối hôm trước, khi cả nhà có mặt. Nhiều nhà vốn làm rằm vào tối ngày 14, nên đây không phải là làm sai.
Cách thứ hai là nhờ người khác trong nhà: vợ hoặc chồng, con lớn, hoặc ông bà nếu sống cùng. Muốn nhờ được, người được nhờ cần biết chỗ để đồ và thứ tự việc. Một tờ giấy nhỏ ghi năm dòng dán trong tủ bàn thờ giúp người ít làm vẫn làm đúng.
Cách thứ ba là làm muộn hơn trong ngày, ví dụ tối hôm rằm sau khi đi làm về. Theo tập quán phổ biến, phần lớn các nhà không coi việc này là thiếu, miễn vẫn trong ngày. Nếu ông bà hoặc bố mẹ có ý riêng về giờ giấc, bạn nên hỏi một lần và ghi lại, để những lần sau khỏi phân vân.
Tự kiểm sau vài tháng: lịch việc có hợp không
Sau khoảng ba tháng, tức sáu lần rằm và mùng một, nên ngồi lại xem lịch việc có chạy không. Mấy câu hỏi đơn giản: có lần nào quên không, quên vì đâu; có mốc nào luôn bị dồn, như chiều nào cũng không kịp ghé mua hoa; ai trong nhà đang gánh nhiều nhất.
Nếu chiều mua hoa luôn trễ, chuyển sang mua hoa từ hai ngày trước và chọn loại hoa bền như cúc. Nếu buổi sáng luôn vội, chuyển hẳn sang tối hôm trước. Nếu một người làm hết, chia lại việc: người mua, người dọn, người thắp nhang có thể là ba người khác nhau.
Ghi lại những điều chỉnh vào chính tờ lịch năm hoặc ghi chú chung của gia đình. Năm sau khi lập lịch mới, bạn đã có sẵn kinh nghiệm của năm cũ, và người mới vào nhà như con dâu, con rể cũng dễ theo được nếp mà không phải hỏi từng việc nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm vào tối hôm trước có được không?
Nhiều nhà vốn làm rằm vào tối ngày 14 âm lịch, nhiều nhà khác làm sáng ngày 15. Theo tập quán phổ biến cả hai cách đều có, mỗi nhà có thể khác. Nếu chưa rõ nếp nhà mình, hỏi ông bà hoặc bố mẹ một lần rồi ghi lại.
Đi làm cả ngày thì thắp nhang rồi để nhà trống có an toàn không?
Nên hạn chế để lửa cháy khi không có người. Nhiều nhà chọn nhang ngắn, đặt bát nhang xa rèm và giấy, hoặc chỉ dùng đèn điện thay cho nến. Nến và đèn dầu không nên để cháy khi cả nhà đã đi.
Có cần mua hoa tươi mới cho mỗi lần rằm và mùng một không?
Không bắt buộc. Nếu hoa lần trước còn tươi, nhiều nhà chỉ thay nước bình và cắt lại gốc. Chọn loại hoa bền như cúc giúp giữ được qua cả hai mốc rằm và mùng một gần nhau.
Rằm rơi vào hôm đi công tác thì nhờ ai làm cho phù hợp?
Người trong nhà là tốt nhất: vợ hoặc chồng, con lớn, ông bà nếu sống chung. Viết sẵn năm dòng việc cần làm, chỗ để đồ, rồi dán trong tủ bàn thờ để người ít làm vẫn làm được đúng thứ tự.
Trẻ con có thể giúp được việc gì trong ngày rằm?
Trẻ từ khoảng sáu, bảy tuổi có thể rửa trái cây, xếp đĩa, lau phần thấp của kệ, nhắc bố mẹ ngày rằm. Việc dùng lửa như thắp nến, thắp nhang nên để người lớn làm hoặc làm cùng.
Có nên bỏ hẳn việc cúng mùng một nếu quá bận và chỉ giữ rằm?
Đó là lựa chọn của mỗi nhà. Có gia đình chỉ làm rằm từ lâu, có gia đình làm cả hai. Trước khi đổi nếp, nên nói với người lớn trong nhà để mọi người cùng hiểu và không ai cảm thấy bị bỏ qua.