Cách phân công việc rằm, mùng một bền nhất là tách việc thành ba bốn phần nhỏ (mua đồ, lau dọn, thắp nhang, hạ lễ), gán từng phần cho người phù hợp, rồi luân phiên theo tháng và ghi ra một bảng cả nhà cùng thấy. Khi việc chỉ nằm trong đầu một người, thì người đó gánh hết, và khi người đó ốm hay đi vắng thì cả nhà lúng túng.
Bài này dành cho gia đình muốn chia lại việc rằm cho công bằng hơn, nhất là khi vợ chồng cùng đi làm, con đã lớn, ông bà còn khoẻ hoặc đã yếu. Không có cách chia nào đúng cho mọi nhà; bạn chọn khung phù hợp rồi chỉnh sau vài tháng, khi đã thấy phần nào trơn tru, phần nào hay bị sót.
Vì sao việc rằm hay dồn vào một người
Trong nhiều gia đình, việc rằm, mùng một mặc nhiên thuộc về một người: thường là mẹ, bà, hoặc con dâu trưởng. Không ai giao, nhưng cũng không ai nhận thay. Người đó nhớ ngày, đi chợ, lau dọn, thắp nhang, hạ lễ, và hai lần mỗi tháng, năm này qua năm khác.
Lý do không phải ai cũng lười. Phần lớn là vì việc này vô hình: nó xảy ra lúc sáng sớm hoặc tối muộn, mỗi phần chỉ mất vài phút, nên người khác không thấy tổng thời gian. Cộng lại cả năm, một người có thể dành hàng chục giờ cho việc mà cả nhà nghĩ là "có gì đâu".
Thêm vào đó, người làm lâu năm thường có cách riêng: đặt đĩa quả ở đâu, cắm hoa kiểu gì. Người khác ngại làm sai nên không dám động vào. Muốn chia việc, bước đầu tiên là người đang làm phải nói ra cách mình làm, và người khác phải chấp nhận làm chưa khéo trong vài lần đầu. Một buổi làm cùng nhau, người cũ vừa làm vừa nói, người mới đứng cạnh ghi lại, thường đủ để chuyển giao phần lớn việc.
Tách việc rằm thành những phần nhỏ
Một lần rằm hoặc mùng một có thể tách thành năm phần. Mỗi phần có độ khó và thời điểm khác nhau, nên hợp với người khác nhau:
| Phần việc | Làm lúc nào | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Nhớ ngày và nhắc cả nhà | Đầu tuần có rằm | Người hay dùng điện thoại, con lớn |
| Mua hoa, trái cây, đồ khô | Chiều hôm trước | Người đi làm về qua chợ, cửa hàng |
| Lau dọn bàn thờ, thay nước, cắm hoa | Tối hôm trước | Người ở nhà buổi tối, người cẩn thận |
| Thắp nhang, đứng trước bàn thờ | Tối hôm trước hoặc sáng chính ngày | Người lớn trong nhà, hoặc luân phiên |
| Hạ trái cây, dọn tàn, chia cho cả nhà | Tối hôm đó hoặc sáng hôm sau | Trẻ lớn, bất kỳ ai |
Nhìn bảng như vậy, cả nhà thường bất ngờ vì có tới năm việc. Việc tách ra cũng cho thấy phần nào trẻ con làm được, phần nào cần người lớn, và phần nào thật ra ai cũng làm được. Theo nếp nhiều nhà, phần thắp nhang thường do người lớn nhất có mặt làm; những phần khác thì không có lệ cố định.
Ba kiểu phân công thường gặp
Sau khi tách việc, mỗi nhà chọn một kiểu chia. Ba kiểu dưới đây gặp nhiều nhất, mỗi kiểu có điểm mạnh và điểm yếu:
| Kiểu | Cách làm | Hợp khi | Điểm cần để ý |
|---|---|---|---|
| Cố định theo người | Mỗi người giữ một phần việc lâu dài | Nhà ít người, lịch làm việc ổn định | Người giữ phần nặng dễ mệt; nên đổi sau mỗi năm |
| Luân phiên theo tháng | Mỗi tháng một người lo trọn rằm và mùng một | Nhà ba bốn người lớn, ai cũng biết làm | Người mới cần được hướng dẫn kỹ lần đầu |
| Chia theo ngày | Một người lo rằm, một người lo mùng một | Vợ chồng hai người, lịch làm việc khác nhau | Rằm lớn trong năm nên làm cùng nhau |
Nhà anh Phúc ở Hải Phòng, hai vợ chồng và hai con tuổi teen, chọn kiểu chia theo ngày: chồng lo rằm, vợ lo mùng một, hai con lo phần hạ lễ và dọn dẹp. Rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy thì cả nhà làm chung. Sau một năm, cả nhà thấy ổn và giữ nguyên.
Lập bảng luân phiên cho cả năm
Bảng luân phiên chỉ có ích khi được lập một lần, ai cũng thấy, và có người dự phòng. Các bước gợi ý:
- Đầu năm âm, tra ngày dương của cả 24 lần rằm và mùng một, cộng tháng nhuận nếu có; đối chiếu hai nguồn lịch.
- Ghi tên người phụ trách vào từng dòng theo kiểu chia cả nhà đã chọn.
- Ghi thêm cột người dự phòng: khi người chính đi công tác, ốm, người này tự động nhận.
- Đánh dấu các rằm lớn để cả nhà biết đó là việc chung, không phải việc riêng của người phụ trách tháng đó.
- Dán bảng ở chỗ ai cũng thấy, như cánh tủ lạnh, và gửi bản chụp vào nhóm chat gia đình.
- Ba tháng một lần, cả nhà xem lại bảng: ai bị dồn, ai hay đổi, có cần đổi kiểu chia không.
Đổi lượt cho nhau là bình thường, chỉ cần báo trước một hai ngày trong nhóm chat. Bảng là để mọi người biết, không phải để trách nhau. Nếu nhà có người làm ca, lịch thay đổi theo tuần, có thể để họ nhận những tháng mà họ biết trước lịch, hoặc chỉ nhận phần hạ lễ, dọn dẹp không phụ thuộc giờ giấc.
Giao việc cho trẻ theo tuổi
Trẻ khoảng năm, sáu tuổi. Có thể cùng bố mẹ đi mua hoa, chọn quả, xếp quả lên đĩa dưới sự hướng dẫn, nhắc "mai rằm" khi được dạy. Không để trẻ tự dùng lửa.
Trẻ khoảng tám đến mười tuổi. Rửa trái cây, lau phần thấp, thay nước bình hoa, hạ trái cây và chia cho cả nhà. Đây là tuổi tốt để trẻ nhận một phần việc cố định.
Trẻ mười hai tuổi trở lên. Có thể lo trọn một phần, như mua hoa quả với tiền bố mẹ đưa, hoặc nhận phần nhắc ngày và nhắn vào nhóm gia đình. Thắp nhang có người lớn ở cạnh tuỳ nếp nhà.
Trẻ tuổi mười lăm, mười sáu. Nhiều nhà đã để trẻ vào bảng luân phiên như một thành viên đầy đủ, có người lớn kiểm lại lần đầu.
Cách nói với trẻ. Giải thích ngắn vì sao nhà mình làm rằm: để nhớ ông bà, cụ kỵ. Trẻ hiểu lý do thì làm có ý thức hơn, và lớn lên tự giữ được nếp mà không cần ai nhắc. Đừng biến việc rằm thành hình phạt khi trẻ hư.
Khi ông bà muốn tự làm hoặc không muốn đổi
Có gia đình mà ông hoặc bà đã lo rằm mấy chục năm, coi đó là việc của mình và không muốn con cháu đụng vào. Với nhiều người lớn tuổi, việc này là niềm vui, là cách còn thấy mình có ích trong nhà. Khi đó, chia việc không có nghĩa là lấy đi phần của ông bà.
Cách làm nhẹ nhàng là để ông bà giữ phần quan trọng nhất với họ, thường là thắp nhang và bày biện, còn con cháu nhận những phần nặng như đi chợ, bê đồ, lau chỗ cao. Hỏi thẳng: "Bà muốn giữ phần nào, phần nào để con làm cho đỡ mệt?" thường hiệu quả hơn là tự ý làm thay.
Khi sức khoẻ ông bà yếu dần, việc chuyển giao nên đi từng bước: con cháu làm cùng vài lần, rồi làm dưới sự chỉ dẫn, rồi làm thay khi ông bà mệt. Trong quá trình đó, ghi lại cách làm của ông bà bằng lời của chính họ, để nếp nhà không mất đi khi người giữ nếp không còn làm được. Một đoạn ghi âm ngắn bà kể nhà mình làm rằm thế nào, từ hồi nào, cũng là thứ con cháu sau này sẽ quý.
Khi có người quên hoặc làm khác ý
Bảng luân phiên chạy được vài tháng thì sẽ có lần ai đó quên, hoặc làm khác với cách quen. Mấy cách xử lý giữ được không khí trong nhà:
- Người dự phòng làm thay ngay, không chờ người chính nhớ ra. Sau đó nhắn nhẹ trong nhóm, không trách trước mặt người khác.
- Nếu cùng một người quên nhiều lần, xem lại có phải lịch làm việc của họ không hợp với phần được giao không; đổi phần thay vì nhắc mãi.
- Làm khác ý, ví dụ cắm hoa khác kiểu, đặt đĩa quả lệch chỗ: nếu không ảnh hưởng gì, để qua. Nếu là điều người lớn coi trọng, hướng dẫn lại một lần, rõ ràng.
- Đừng biến bảng luân phiên thành bảng chấm điểm. Không ghi ai quên bao nhiêu lần.
- Khen khi người mới làm tốt lần đầu, nhất là con dâu, con rể mới về và trẻ con.
Mục tiêu là giữ được nếp rằm đều đặn và chia gánh, không phải làm hoàn hảo từng lần. Một tháng sót một lần mùng một, cả nhà biết và rút kinh nghiệm, vẫn tốt hơn một người âm thầm làm hết suốt hai mươi năm.
Mở lời chia việc mà không thành chuyện
Câu chuyện chia việc rằm đôi khi khó mở hơn chính việc làm, vì nó chạm tới chuyện ai lo cho nhà nhiều hơn. Người đang làm hết ngại nói vì sợ bị cho là kể công; người chưa làm ngại hỏi vì sợ bị cho là đến giờ mới để ý.
Một cách mở lời dễ là bắt đầu từ một sự kiện cụ thể: một lần người phụ trách ốm và cả nhà lúng túng, hoặc lúc con lớn bắt đầu đi làm xa. Câu "Lần trước mẹ ốm, cả nhà không ai biết đồ để đâu, mình chia ra để ai cũng biết làm nhé" nghe tự nhiên hơn nhiều so với "Sao cứ để một mình mẹ làm".
Chọn lúc cả nhà đang thoải mái, như bữa cơm cuối tuần, không chọn đúng ngày rằm khi ai cũng đang bận, càng không chọn lúc vừa có chuyện không vui. Đưa bảng tách việc ra cho mọi người xem, để mỗi người tự nhận phần mình muốn trước, phần còn lại mới chia. Người được chọn thường làm lâu bền hơn người bị giao.
Câu hỏi thường gặp
Việc thắp nhang ngày rằm có nhất thiết phải do người lớn nhất làm không?
Theo nếp nhiều nhà, người lớn nhất có mặt thường thắp nhang, nhưng không phải nhà nào cũng vậy. Có nhà để người phụ trách tháng đó thắp, có nhà để con cháu làm cùng ông bà. Hỏi người lớn trong nhà để thống nhất.
Con dâu mới về nhà chồng có phải lo việc rằm mùng một ngay không?
Không nên giao ngay. Người mới cần được hướng dẫn và làm cùng vài lần trước. Đưa vào bảng luân phiên sau khi đã quen nếp nhà, có người làm cùng ở lần đầu, sẽ dễ cho cả hai bên.
Trẻ em mấy tuổi thì có thể giúp việc ngày rằm?
Từ khoảng năm, sáu tuổi trẻ có thể cùng đi mua hoa, xếp quả dưới sự hướng dẫn. Tám đến mười tuổi có thể rửa quả, thay nước bình hoa. Việc dùng lửa nên có người lớn ở cạnh.
Nhà chỉ có hai vợ chồng thì chia việc rằm thế nào cho công bằng?
Nhiều cặp chọn chia theo ngày: một người lo rằm, một người lo mùng một, rằm lớn trong năm làm cùng nhau. Cũng có cặp chia theo phần việc: một người mua đồ, một người lau dọn và thắp nhang.
Ông bà không muốn con cháu đụng vào bàn thờ thì làm sao?
Để ông bà giữ phần quan trọng nhất với họ, con cháu nhận những phần nặng như đi chợ, bê đồ, lau chỗ cao. Hỏi ông bà muốn giữ phần nào, thay vì tự ý làm thay.
Có nên dùng ứng dụng nhắc việc để phân công rằm mùng một không?
Có thể, nếu cả nhà quen dùng. Nhiều gia đình chỉ cần một bảng dán tủ lạnh và một tin nhắn nhắc trong nhóm chat là đủ. Điều quan trọng là ai cũng thấy được bảng và biết ai phụ trách lần tới.