Trong cách gọi tháng âm lịch, tháng Giêng là tháng thứ nhất, tháng Một là tháng thứ mười một, tháng Chạp là tháng thứ mười hai; các tháng còn lại gọi theo số, từ tháng Hai tới tháng Mười. "Tháng Một" âm lịch không phải tháng 1, đây là chỗ người trẻ hay hiểu nhầm nhất khi người lớn nói "giỗ tháng Một".
Ngoài tên tháng, cách gọi ngày âm cũng có những chữ riêng: ngày mùng, ngày rằm, thượng tuần, hạ tuần, giáp Tết, ra Giêng. Hiểu đúng những chữ này và biết cách viết ngày âm trong tin nhắn giúp người lớn và người trẻ trong nhà nói chuyện ngày tháng mà không lệch nhau.
Tên gọi mười hai tháng âm lịch
Bảng dưới ghi cách gọi phổ biến của từng tháng. Một số tên có cách gọi khác tùy vùng, nhưng tháng Giêng, tháng Một, tháng Chạp thì cả nước đều dùng.
| Thứ tự | Tên thường gọi | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1 | Tháng Giêng | Tháng đầu năm, bắt đầu từ mùng một Tết |
| 2 đến 10 | Tháng Hai, tháng Ba… tháng Mười | Gọi theo số, viết hoa chữ đầu tên tháng |
| 11 | Tháng Một, có người gọi tháng Mười Một | Dễ nhầm với tháng 1 dương lịch |
| 12 | Tháng Chạp | Tháng cuối năm, có ông Công ông Táo, tất niên |
| Tháng nhuận | Tên tháng đứng trước kèm chữ nhuận | Ví dụ tháng Tư nhuận, nằm ngay sau tháng Tư |
Cách gọi tên tháng âm khác cách gọi tháng dương ở đúng ba vị trí: đầu năm, tháng mười một và cuối năm. Với tháng dương, người ta nói tháng 1, tháng 11, tháng 12, ít ai nói tháng Giêng hay tháng Chạp cho lịch dương, dù vẫn có người quen miệng.
Vì vậy, khi nghe một người lớn tuổi nhắc tới "tháng Giêng" hay "tháng Chạp", gần như chắc họ đang nói âm lịch. Còn "tháng Một" thì phải hỏi lại, vì nó vừa có thể là tháng 11 âm, vừa có thể là tháng 1 dương tùy người nói và tùy hoàn cảnh câu chuyện.
Tháng Một: chỗ dễ hiểu lầm nhất
Trong tiếng Việt hằng ngày, "tháng một" cũng là cách đọc tháng 1 dương lịch. Người trẻ nghe "giỗ ông vào tháng Một" rất dễ nghĩ tới tháng 1 dương, trong khi người lớn đang nói tháng 11 âm lịch, thường rơi vào khoảng tháng 12 dương. Hai cách hiểu cách nhau gần một tháng, đủ để lỡ đám giỗ.
Người lớn tuổi ở nhiều vùng gọi tháng 11 âm là "tháng Một" vì thói quen lâu đời; có nơi gọi đầy đủ "tháng Mười Một". Không cách nào sai, nhưng khi chuyển thông tin cho thế hệ trẻ, bạn nên đổi sang cách viết rõ ràng hơn: "tháng 11 âm lịch".
Một câu hỏi đơn giản giải quyết được mọi chuyện: "Tháng Một âm, tức là tháng ngay trước tháng Chạp, đúng không ạ?". Người lớn nghe là hiểu ngay bạn đang hỏi gì, không cần giải thích lòng vòng hay sợ bị trách là không biết. Tháng Một âm lịch cũng là tháng luôn có ngày Đông chí, nếu cần bạn có thể dùng mốc này để tự kiểm.
Gọi ngày trong tháng âm
Ngày âm có những cách gọi riêng, nhiều cách vẫn dùng hằng ngày trong các gia đình, nhất là khi nói chuyện lễ tết, giỗ chạp.
| Cách gọi | Nghĩa là | Ví dụ trong câu nói |
|---|---|---|
| Mùng, mồng | Mười ngày đầu tháng âm, từ ngày 1 tới ngày 10 | Mùng tám tháng Ba, mồng mười tháng Giêng |
| Ngày rằm | Ngày 15 âm lịch | Rằm tháng Bảy, rằm tháng Giêng |
| Thượng tuần | Khoảng mười ngày đầu tháng | Thượng tuần tháng Chạp |
| Trung tuần | Khoảng từ ngày 11 tới ngày 20 | Trung tuần tháng Tám |
| Hạ tuần | Khoảng từ ngày 21 tới cuối tháng | Hạ tuần tháng Chạp |
| Ngày ba mươi | Ngày cuối của tháng đủ; trong câu "ba mươi Tết" là ngày cuối năm, kể cả năm tháng Chạp thiếu | Chiều ba mươi Tết |
"Mùng" và "mồng" là hai cách nói của cùng một chữ, tùy vùng và tùy thói quen, cả hai đều được hiểu như nhau. Khi ghi vào sổ ngày giỗ, bạn cứ viết số cho chắc: "ngày 8 tháng 3 âm lịch".
Riêng cụm "ba mươi Tết" là cách nói đã thành quen, ai cũng hiểu là ngày cuối năm âm. Còn "ngày ba mươi" của các tháng khác thì chỉ có ở tháng đủ, nên khi hẹn việc vào ngày 30 âm, hãy kiểm tháng đó có ngày 30 hay không.
Những cách nói về thời điểm hay gặp
Giáp Tết. Chỉ những ngày cuối tháng Chạp, sát Tết. Không có mốc cố định; nhiều nhà hiểu là từ sau ông Công ông Táo, 23 tháng Chạp, tới giao thừa.
Ra Giêng. Chỉ sau Tết, thường là sau những ngày Tết chính. Câu "ra Giêng rồi tính" nghĩa là việc đó để sang đầu năm âm mới.
Cuối năm. Người lớn nói cuối năm thường là cuối năm âm, tức tháng Một, tháng Chạp. Người trẻ nói cuối năm có khi là tháng 12 dương. Hai khoảng này chỉ trùng nhau một phần.
Ba mươi Tết. Là ngày cuối cùng của năm âm, kể cả năm tháng Chạp thiếu và ngày cuối thật ra là 29. Muốn biết đích xác, xem tờ lịch ngày mùng một tháng Chạp.
Tháng Bảy, tháng Tám. Trong câu chuyện của người lớn về lễ tết, hai tháng này gần như luôn là tháng âm, gắn với rằm tháng Bảy và Trung thu.
Đầu năm. Với người lớn, đầu năm thường là tháng Giêng, sau Tết. Một lời hẹn "đầu năm về thăm" từ ông bà có khi là hẹn ra Giêng, không phải tháng 1 dương khi còn đang tất bật chuẩn bị Tết.
Viết ngày âm trong tin nhắn để không ai hiểu nhầm
Tin nhắn trong nhóm gia đình là nơi nhầm ngày xảy ra nhiều nhất, vì người viết và người đọc thuộc các thế hệ khác nhau. Năm thói quen nhỏ dưới đây gần như loại bỏ được hiểu lầm.
- Luôn ghi chữ "âm lịch" hoặc "âm" ngay sau ngày, không để người đọc tự đoán.
- Viết tháng bằng số kèm tên quen gọi khi cần, ví dụ "tháng 11 âm lịch (tháng Một)".
- Ghi thêm ngày dương của năm nay và thứ trong tuần, để người trẻ sắp xếp công việc ngay.
- Với tháng có nhuận, ghi rõ "tháng thường" hay "tháng nhuận".
- Tránh viết tắt kiểu chỉ có hai con số và một dấu gạch chéo, vì không ai biết đó là âm hay dương.
Một tin nhắn mẫu: "Giỗ ông nội ngày 12 tháng 11 âm lịch (tháng Một), năm nay rơi vào thứ Bảy, ngày dương đã tra hai nguồn". Đọc một lần là ai cũng hiểu, không cần hỏi lại. Nếu nhóm gia đình có ông bà dùng điện thoại, có thể thêm một câu nói miệng theo cách quen của ông bà, như "tức là giỗ tháng Một đó ạ", để ông bà cũng thấy quen thuộc.
Ví dụ: "giỗ tháng Một" và một chuyến về quê suýt lỡ
Giả định bác Tư ở quê Ninh Bình gọi điện cho cháu là anh Phong ở TP Hồ Chí Minh: "Năm nay giỗ ông vào tháng Một, cháu thu xếp về nhé". Anh Phong ghi vào điện thoại một dòng nhắc vào tháng 1 dương năm sau, yên tâm còn hơn hai tháng.
May sao vợ anh, người quen nghe người lớn nói chuyện, hỏi lại: "Tháng Một của bác là tháng âm đó anh". Anh gọi lại hỏi bác, mới biết giỗ ông vào ngày 9 tháng 11 âm lịch, năm đó rơi vào giữa tháng 12 dương. Nếu không hỏi lại, anh đã về muộn gần một tháng, lúc cả nhà đang lo Tết.
Sau lần đó, anh Phong đề nghị cả nhà thống nhất: mọi tin nhắn về ngày giỗ đều ghi số tháng và chữ "âm lịch". Bác Tư vẫn nói "tháng Một" khi gọi điện, nhưng người nào ghi lại vào nhóm thì ghi theo cách rõ ràng. Người lớn giữ được cách nói quen, người trẻ đọc không lệch, không ai phải sửa thói quen của ai.
Cách gọi khác nhau giữa các thế hệ và các vùng
Người lớn tuổi thường nói ngày tháng theo âm lịch một cách tự nhiên, không cần nói rõ "âm". Với họ, "mùng tám tháng Ba" chỉ có thể là ngày âm. Người trẻ lớn lên với lịch dương ở trường, ở công sở, nghe ngày tháng là nghĩ tới lịch dương trước. Hai thói quen gặp nhau trong một cuộc gọi là chỗ hiểu lầm sinh ra.
Giữa các vùng cũng có khác biệt nhỏ trong cách nói. Có nơi nói "mồng", có nơi nói "mùng"; có nơi gọi tháng 11 âm là "tháng Một", có nơi nói đủ "tháng Mười Một". Những khác biệt này đều đúng theo cách của từng vùng, không cần sửa ai. Điều cần là khi ghi lại để chuyển cho người khác, dùng cách viết bằng số mà ai cũng hiểu.
Một cách làm dễ chịu là để người lớn nói theo cách quen thuộc, còn người trẻ ghi lại theo cách rõ ràng rồi đọc lại cho người lớn nghe. Người lớn thấy mình được lắng nghe, người trẻ có thông tin chuẩn, và cả nhà dần có chung một cách ghi ngày.
Câu nên hỏi người lớn khi nghe một ngày âm
Khi người lớn trong nhà báo một ngày âm qua điện thoại hay lúc trò chuyện, vài câu hỏi ngắn dưới đây giúp bạn ghi lại chính xác ngay từ đầu, không phải gọi hỏi lần hai.
- Ngày đó là ngày mấy, tháng mấy âm lịch, tháng Một là tháng ngay trước tháng Chạp phải không ạ?
- Năm nay tháng đó có nhuận không, nhà mình làm vào tháng thường đúng không ạ?
- Làm vào đúng ngày hay ngày trước đó, có làm cỗ hôm trước không ạ?
- Năm nay làm ở nhà ai ạ?
- Bác muốn cháu báo cho những ai trong họ ạ?
Ghi câu trả lời ngay trong lúc nói chuyện, đọc lại một lượt cho người lớn nghe để xác nhận. Người lớn thường rất vui khi thấy con cháu hỏi kỹ và ghi chép cẩn thận, và chính những ghi chép đó sau này trở thành sổ ngày giỗ của cả nhà. Ghi kèm tên người báo và ngày gọi điện, để sau này có ai nhớ khác, cả nhà biết thông tin gốc từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Tháng Một âm lịch là tháng mấy?
Tháng Một âm lịch là tháng thứ mười một của năm âm, nằm ngay trước tháng Chạp, không phải tháng 1. Tháng này luôn chứa ngày Đông chí và thường rơi vào khoảng tháng 12 dương lịch.
Tháng Chạp là tháng mấy âm lịch?
Tháng Chạp là tháng thứ mười hai, tháng cuối cùng của năm âm lịch. Trong tháng Chạp có ngày ông Công ông Táo 23 tháng Chạp và kết thúc bằng đêm giao thừa, ngày 29 hoặc 30 tùy năm.
Ngày mùng là những ngày nào?
Ngày mùng, hay mồng, là mười ngày đầu của tháng âm lịch, từ mùng một tới mùng mười. Từ ngày 11 trở đi, người ta gọi thẳng số ngày, riêng ngày 15 thường gọi là ngày rằm.
Thượng tuần, trung tuần, hạ tuần nghĩa là gì?
Thượng tuần là khoảng mười ngày đầu tháng, trung tuần là khoảng từ ngày 11 tới ngày 20, hạ tuần là khoảng từ ngày 21 tới cuối tháng. Cách chia này dùng được cho cả tháng âm lẫn tháng dương.
Nói "giáp Tết" là từ ngày nào?
Không có mốc cố định. Nhiều nhà hiểu giáp Tết là quãng từ sau ngày ông Công ông Táo, 23 tháng Chạp, tới đêm giao thừa. Khi cần hẹn việc cụ thể, nên nói rõ ngày âm thay vì chỉ nói giáp Tết.
Có nên viết tắt ngày âm kiểu 12/11 ÂL trong tin nhắn không?
Viết vậy vẫn được nếu cả nhà đã quen, nhưng an toàn hơn là viết đủ "ngày 12 tháng 11 âm lịch" kèm ngày dương năm nay và thứ trong tuần. Người lớn tuổi đọc dễ hơn, người trẻ không nhầm sang dương lịch.